Zbór kalwiński w Nowotańcu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Zbór kalwiński w Nowotańcu (Gmina Bukowsko) – historyczny zbór kalwiński powstały w XVI wieku, założony przez rodzinę Wzdowskich ze Wzdowa- Zofię, która wniosła te dobra poprzez małżeństwo do kalwińskiej rodziny Stanów. Zbór ten funkcjonował do ok. 1717 roku kiedy dobra sprzedano katolikowi Józefowi Bukowskiemu.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Od roku 1508 część miasta należała do Macieja Wzdowskiego (druga część do Mikołaja Bala), a następnie do jego syna Adama. W roku 1511 Maciej Wzdowski nadał miastu kolejne przywileje, a w roku 1520 jego syn Adam osadził tu nowych kmieci[1]. W latach 1558-1713 pod wpływem prądów reformatorskich w Nowotańcu powstał kościół tzw. helwecki[2]

Akta biskupie diecezji przemyskiej pod datą 29 listopada 1558, podają że Hieronim Stano od 1552 roku wraz z żoną oraz dziećmi nie spowiadał się i nie przyjmował Komunii Św. Natomiast, czytał Postylla Reya potępione na synodzie piotrkowskim. Jego brat Andrzej jest w tym czasie proboszczem parafii w Nowotańcu, lecz na skutek sprzyjaniu reformacji zostaje w listopadzie 1558 roku odsunięty od posługi. Z tych też przyczyn oraz za zniesienie kościoła katolickiego i zamienienie go na zbór kalwiński, w dniu 10 sierpnia 1559 roku biskup Dziaduski obłożył Hieronima ekskomuniką. Hieronim Stano był wiernym wyznawcą kalwinizmu do końca życia.

W roku 1653 patronami zboru kalwińskiego są synowie Pawła Brzeskiego, Wacław i Paweł[3]. Jego zięciem był słynny teolog i astronom Stanisław Lubieniecki młodszy. Zbór braci polskich upadł po ich wygnaniu z Polski w 1662 roku. O zborze tym wzmiankują często akta synodalne z XVII wieku np. synod we Włodawie w roku 1664. W roku 1673 mienie mieszczan nowotanieckich zostaje złupione po raz pierwszy przez wojska własnego autoramentu. W tym samym roku dobra Stanów w tym sam Nowotaniec łupi ich własna siostra Krystyna Zalewska z Biecza[4]. Wskutek pożaru[5]całej parafii Sejm Wiszeński (Sądowa Wisznia) z 1714 r. zwolnił Nowotaniec od wszelkich podatków. W 1698 r. odbywał się jeszcze w Nowotańcu synod kalwiński.

Na przełomie XVIII i XVIII wieku opiekunem zboru był Aleksander Michał Stano właściciel Nowotańca. W roku 1717 w wyniku utraty wpływów przez protestantów oraz porażki stronnictwa proszwedzkiego Stanowie sprzedają Nowotaniec oraz przyległe wsie katolikowi, łowczemu lwowskiemu, Józefowi Bukowskiemu[6] za kwotę 52 370 złp, który zobowiązany jest również spłacić siostrę Stanów w kwocie 9500 złp. On też zamknął zbór kalwiński.

Zbór kalwiński[edytuj | edytuj kod]

Ks. Andrzej Stano, brat Hieronima, pełniąc obowiązki katolickiego proboszcza parafii w Nowotańcu, na skutek sprzyjaniu reformacji zostaje w listopadzie 1558 roku odsunięty od posługi. Z tych też przyczyn oraz w dalszej konsekwencji, za zniesienie kościoła katolickiego i zamienienie go na zbór kalwiński Hieronim Stano zostaje objęty ekskomuniką w roku 1559. (W tym samym czasie zbory powstawały m.in. w pobliskich Dudyńcach, Jaćmierzu, Króliku Polskim, Rymanowie i Zarszynie). W 1613 r. protestanci oddali katolikom świątynię, budując nową. Według tradycji miejscowej budynek zboru zniszczony podczas pożaru Nowotańca w roku 1711, stał prawdopodobnie w miejscu stodoły plebańskiej "w czasie wojny bolszewicko-niemieckiej dnia 11 sierpnia 1944 spalonej"[7]. Z późniejszych wzmianek wynika, że nabożeństwa odbywały się w zamku Stanów, aż do sprzedaży miejscowości przez rodzinę Stanów.

Kaznodzieje[edytuj | edytuj kod]

Na pierwszego pastora tego zboru Stanowie wybrali Jakuba ze Strzyżowa, apostatę (ekskomunikowany 1 lipca 1558, poprzednio był pastorem Balów w Hoczwi). W roku 1561 kaznodzieją był ks. Adam, ks. Klemens 1586[8], Michał, minister z Nowotańca 1603[9] w roku 1664 ks. Teodor Różanowicz po synodzie we Włodawie, w 1676 ks. Krotoszyński, w roku 1698 pastorem Czamer, w roku 1707 ks. Wacław Radosz[10], i Jan Cassius 1716[11].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. "Niedaleko od klucza dukielskiego do nowotanieckiego klucza. [...] dokument z 1520, którym Adam Wzdowski dziedzic Nowotańca i wojski sanocki, Pawłowi Dynowycz pół łanu w Jaworniku, a pół łanu w Nowotańcu, pod tym warunkiem na własność sprzedał, aby rzeczony Paweł Dynowycz na 21 ćwierciach roli nowych kmieci poosadzał. Kmiecie ci od trzech do sześćiu lat woli zapewnione mieli, po wyjściu zaś tych lat wolności byli obowiązani z każdej ćwierci po ośm groszów, jednym korcu owsa, i po jednym kogucie czynszowym rocznie oddawać, siedm dni do roku prócz zasiewu odrabiać i sągów tyle ustawiać, ile insi kmiecie nowotanieccy. Zdaje się, że nawet "godne" wymówione, tj. po sześć jaj, dwa koguty, jednym serze rocznie, dziedzicowi się należały. Nowa ta osada równie jak dawniejsza gromada nowotaniecka, kmiecemu prawu podlegała " et debent esse obedientes jure kmethonico in Nowothaniecz " i ten tylko przywilej miała, iż nie potrzebowali osadnicy posyłać swe wieprze na pastwisko gromadzkie, lecz je osobno paść mogli. Osadzający zaś Paweł Dynowycz był na zawsze od wszelkiej robocizny wolnym, i tylko pół kopy groszów corocznie czynszu oddawać był winien. Cała osnowa tych stypulacji dowodzi, iż nowa lakacya na prawie polskim uskuteczniona została, którem się już sąsiednie wsi rządziły. Wprawdzie "gody" lub "poczta" warunki lakacyjne wsi wołoskich przypominają, i z nich, jak się zdaje, jako dogodne innowacya przyjęte zostały.; tylko że w nich na rzecz kniazia szły, tu zaś je dziedzic, ponieważ sam jurysdykcyą wykonywał, na swą korzyść zastrzegł. " [w:] Biblioteka warszawska. T. I. luty, 1854. str. 159.; "Wzmianki te odnoszą się zapewne do Woli Jaworowej, która według dokumentu z 1520 położona była nad potokiem zwanym "maior Mątny", na końcu ról nowotanieckich. Dokument ten wydał dziedzic Nowotańca Adam Wzdowski pracowitemu Paszeczkowi Dynowiczowi na osadzenie kmieci na 21 ćwierciach roli z wolnizną 3 letnia ..." [w:] Adam Fastnacht. Osadnictwo ziemi sanockiej w latach 1340-1650. str. 136
  2. Stanisław Kot. Reformacja w Polsce. Towarzystwo do Badania Dziejów Reformacji w Polsce, Towarzystwo do Badania Dziejów Reformacji w Polsce. 1926. str. 178; Instytut Historii (Polska Akademia Nauk). Odrodzenie i reformacja w Polsce. 1966. Uniwersytet Michigan. [zob. Katarzyna Morsztynowa de Nowotaniec, z Balów str. 100, 195, 214]; Halina Juszczakowska, Maria Sipayłło. Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie, Halina Michalak. Akta synodów różnowierczych w Polsce. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1966. [zob. minister Adam, str. 72, 392]; Szczęsny Morawski. Arjanie Polscy. 1906. str. 31. "Stano Hieronim, dziedzic Nowotaniec i Dudyniec ..."; "Stanowie trzymając się wciąż wyznania helweckiego utrzymali zbór założony przez Wzdowskich aż do 18. wieku. W rękopisie bowiem z r. 1698 czytam: "In oppido Nowotaniec, ubi patronus Generosus de Stano dapifer sanocensis, diaconus vero Czarmer peragit sacra". O zborze tym częste są wzmianki a aktach synodalnych z 17go wieku. Tak n.p. z synodu w Włodawie w r. 1664 złożonego, posłano do Nowotańca ministra Teodora Rożanowicza." [w:] Józef Łukaszewicz. Dzieje kościołów wyznania helweckiego w dawnej Małej Polsce. 1853. str. 386. CXXXXII. Nowotaniec. ; "Adam, minister in Nowotaniec" [w:] Halina Juszczakowska, Maria Sipayłło. Akta synodów różnowierczych w Polsce. WUW. 1966. str. 72.; "Nowotaniec, w. ruskie, z. sanocka. Zbór ufundował Hieronim Stano 1559 r., który za to przez biskupa ekskomunikowany został (Buk. II, 58), R. 1561 kaznodzieją był ks. Adam. [...]" [w:] Juliusz Bursche. Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce. 1903. poz. 179, str. 190.; "Na terenie Podgórza istniało w drugiej połowie XVI w. sporo zborów kalwińskich, ale większość z nich upadała po kilku latach. Akta synodu pińczowskiego wymieniają w wydzielonym dystrykcie podgórskim Wielogłowy, Sieklówkę, Straszęcin, Kobylany, Nowotaniec, Bobową i Bobrków. Prawdopodobnie istniały przez jakiś czas kościoły kalwińskie w Komborni, ..." [w:] Józef Garbacik. Krosno. PWN. 1972. str. 221 (przypisy tamże)
  3. Akta rodziny Stano, właścicieli Nowotańca 1551-1653 (6)" k.5-28 w tym uwierzytelniony ekscerpt mandatu cesarza Maksymiliana II w sprawie wydania zbiegłych chłopów właścicielom 1565, k.15 w: 7506 IV Akta spraw spornych i niespornych, głównie rodzin kolejnych właścicieli miasteczka Nowotaniec; Ugoda spadkobierców Pawła Brzeskiego [2] i jego synów Wacława i Pawła, posiadających ius patronus w zborze nowotanieckim 1653 k.29-30. Biblioteka Jagiellońska
  4. AGZ t. XVIII. Rejestr szkód. 1673
  5. Studia Przemyskie. Południowo-Wschodni Instytut Naukowy w Przemyślu. tom. I. 2003. "Nowotaniec spłonął przed 1711 " str. 83.
  6. Józef Bukowski chorąży, wojski, cześnik sanocki w:AGZ, t. XXIII
  7. Eugeniusz Tomaszewski Historia parafii Nowotaniec. Wiek XVI. 3 października 1944. s. 22
  8. Eugeniusz Tomaszewski Historia parafii Nowotaniec. 3 października 1944. s. 23
  9. Acta synodalia ecclesiarum Poloniae reformatarum
  10. Henryk Merczyng. Zbory i senatorowie protestanccy w dawnej Rzeczypospolitej. Warszawa, 1904. str. 190.; Józef Garbacik. Krosno. PWN. 1972
  11. Wojciech Kriegseisen. Ewangelicy polscy i litewscy w epoce saskiej (1696-1763) str. 16

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Józef Łukasiewicz. Dzieje kościołów wyznania helweckiego w dawnéj Małej Polsce. 1853, s. 386.
  • Małopolskie studia historyczne. 1958, s. 129