Arcaicam Esperantom

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Arcaicam Esperantom (esperanto archaiczne, w zwykłej wersji: Arĥaika Esperanto) – wariant języka esperanto stosowany, aby uzyskać wrażenie starodawności tekstu. Został stworzony głównie z powodów stylistycznych, ponieważ zaszła konieczność przetłumaczenia na esperanto tekstów brzmiących archaicznie przy jednoczesnym zachowaniu ich archaiczności (z takich samych powodów stworzono dla esperanta wulgaryzmy, które pierwotnie nie miały w nim istnieć). Po raz pierwszy wariant ten został opublikowany przez Manuela Havelika w roku 1969.

Główne różnice[edytuj | edytuj kod]

Pisownia:

  • c zapisuje się jako tz
  • ĉ zapisuje się jako ch
  • f zapisuje się jako ph
  • ĥ zapisuje się jako qh
  • j zapisuje się jako y
  • ĵ zapisuje się jako j
  • k zapisuje się jako qu (przed e, i) lub jako c (przed a, o, u i spółgłoskami)
  • ŝ zapisuje się jako sh
  • ŭ zapisuje się jako w lub u
  • v zapisuje się jako w

Zaimki:

  • zamiast mi (ja) jest mihi
  • zamiast vi (ty, wy) jest v l. pojedynczej tu, a w mnogiej wos
  • zamiast li (on) jest lui
  • zamiast ŝi (ona) jest eshi
  • zamiast ĝi (ono) jest eghi
  • zamiast ni (my) jest nos
  • zamiast ili (oni) jest ilui (rodzaj męski) i sihi (rodzaj żeński)

Różnice gramatyczne:

(przykłady są podane w kolejności: zwykłe esperanto archaiczne esperanto)

  • Bezokolicznik nie kończy się na –i, ale na –ar (jeżeli rdzeń kończy się na e lub i, np. kriicriar) lub –ir (w pozostałych przypadkach, np. estiestir).
  • Czasowniki się odmieniają, podmiot może nie być wyrażony. Deklinacja jest we wszystkich czasach analogiczna, ponieważ nie zmienia się samogłoska ze zwykłych końcówek -as, -is, -os, -us, zmienia się tylko końcowe s:
    • mi estas(mihi) estams (1. os. l. poj.)
    • vi estas(tu) estas (2. os. l. poj.)
    • li/ŝi/ĝi estas(lui/eshi/eghi) estat (3. os. l. poj.)
    • ni estas(nos) estaims (1. os. l. mn.)
    • vi/ili estas(wos/ilui/sihi) estait (2. i 3. os. l. mn.)
    • zachowanie czasowników po zaimku oni nie jest dokładnie opisane
  • Liczba mnoga trybu rozkazującego kończy się na –uy.
  • Rzeczowniki się odmieniają:
    • domodomom (l. poj. mianownika)
    • domojdomoym (l. mn . mianownika)
    • de domodomes (l. poj. dopełniacza)
    • de domojdomeys (l. mn. dopełniacza)
    • al domodomod (l. poj. celownika)
    • al domojdomoyd (l. mn. celownika)
    • domondomon (l. poj. biernika)
    • domojndomoyn (l. mn. biernika)
  • Przymiotniki odmieniają się analogicznie do rzeczowników:
    • bonabonam (l. poj. mianownika)
    • bonajbonaym (l. mn . mianownika)
    • zachowanie przymioników w dopełniaczu nie jest dokładnie opisane
    • al bonabonad (l. poj. celownika)
    • al bonajbonayd (l. mn. celownika)
    • bonanbonan (l. poj. biernika)
    • bonajnbonayn (l. mn. biernika)
  • Końcówką przysłówków nie jest –e, lecz –oe.
  • Zamiast –aŭ jest –ez.
  • Nie istnieje rodzajnik określony la ani rodzajnik nieokreślony.

Leksyka:

Słowa utworzone w zwykłym esperancie przedrostkiem mal- mają v archaicznej wersji własne wyrazy.

Słowa tablicowe:

  • -a-am
  • -am-ahem
  • ĉi-chey-
  • -e-oe
  • ki-cuy-
  • nen-nemy-
  • -o-om
  • -om-ohem
  • ti-ity-

Przykład[edytuj | edytuj kod]

Ojcze nasz[edytuj | edytuj kod]

W esperancie archaicznym:

Patrom noses, cuyu estas en chielom,
Estu sanctiguitam Tues nomom.
Venu Tues regnom,
plenumighu Tues volom,
cuyel en chielo, ityel ankez sur terom.
Panon noses cheyutagan donu nosod hodiez.
Cay pardonu nosod nies shuldoyn,
cuyel ankez nos pardonaims shuldantoyd noses.
Cay ne conducu nosoyn en tenton,
sed liberigu nosoyn malbones.
Amen

W esperancie zwykłym

Patro nia, kiu estas en la ĉielo,
Via nomo estu sanktigata
Via regno Venu.
Via volo Fariĝu,
Kiel en la ĉielo, tiel ankaŭ sur la tero.
Nian panon ĉiutagan donu al ni hodiaŭ.
Kaj pardonu al ni niajn kulpojn,
Kiel ankaŭ ni pardonas al niajn kulpulojn.
Kaj ne konduku nin en tenton,
Sed savu nin de la malbono.
(Ĉar via estas la regno, kaj la forto
Kaj la gloro en eterneco.)
Amen.