Volapük

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
volapük
Obszar (cały świat)
Liczba mówiących 25-30 ?
Ranking (poza pierwszą 100.)
Klasyfikacja genetyczna Języki sztuczne
  • volapük
Pismo zmodyfikowane łacińskie
Status oficjalny
Regulowany przez Kadäm Bevünetik Volapüka
Kody języka
ISO 639-1 vo
ISO 639-2 vol
SIL VOL
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku volapük
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka volapük
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-volapük online

Volapük (spolszczenie wolapik[1], nazwa oznacza 'język (ogólno)światowy') – sztuczny (planowy) język opracowany w 1879 roku przez niemieckiego księdza Johanna Martina Schleyera, który wierzył, że robił to z nakazu Boga. Powstał w oparciu o łacinę, niemiecki, francuski i angielski, przy czym najwięcej elementów pochodzi z tego ostatniego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W roku 1880 ukazała się obszerna gramatyka języka, "Volapük – die Weltsprache", rok później zaczęto regularnie wydawać gazetę "Volapükabled", wokół której skoncentrowało się życie społeczności użytkowników języka.

Volapük zyskał w pewnym okresie znaczną popularność – w 1889 roku, a więc jeszcze w dwa lata po ukazaniu się esperanto, istniało 316 podręczników w 25 językach, 283 kluby i 25 gazet; działało 1600 dyplomowanych nauczycieli języka. W tym czasie aktywnych użytkowników języka było ok. 200 tys., głównie na kontynencie europejskim i amerykańskim, a więc więcej niż miał jakikolwiek język sztuczny poza esperanto.

Opracowana przez Schleyera gramatyka, zgodnie z zaleceniami XVII-wiecznych filozofów, charakteryzowała się prostotą. Wyrazy były jednak zniekształcane tak, że niełatwo można było odczytać pochodzenie użytych słów. Volapük pomimo, że był z założenia aposterioryczny, przez zniekształcenie słownictwa był trudny do opanowania pamięciowego. Przykładem przeobrażeń są słowa "stuk" (od "construction") i "cin" (od "machine"), a także sama nazwa języka – "vol" (świat) i "pük" (język) pochodzą od angielskich wyrazów "world" i "speech". Wyrazy mało zmienione lub identyczne z pierwowzorami (np. "vin" – wino, "sal" – sól) stanowią bardzo małą część słownictwa. Trudność czynnego opanowania spowodowała, że nawet podczas oficjalnych kongresów pomagano sobie użyciem innych języków (sam autor miał problemy z płynnym wyrażaniem myśli w volapüku).

W roku 1887 założone przez Benjamina Franklina Amerykańskie Towarzystwo Filozoficzne w Filadelfii powołało komisję, mającą zbadać użyteczność projektu Schleyera jako języka międzynarodowego. Volapük oceniono negatywnie, jako nie spełniający podstawowych warunków (wymagano m.in. fonetycznej ortografii i prostej gramatyki). Od tej pory język był sukcesywnie wypierany przez znacznie łatwiejszy w nauce projekt Zamenhofa.

W 1931 roku Arie de Jong dokonał rewizji volapüku, m.in. wprowadzając do alfabetu głoskę "r" oraz zmieniając wiele zniekształconych słów. Reforma początkowo została powszechnie przyjęta przez niemal wszystkich zwolenników języka, ale później została zarzucona. Volapük był trapiony przez walki wokół proponowanych reform i zasad kierowania językiem. Od początku XX wieku dawni zwolennicy języka zaczęli przechodzić na esperanto lub tworzyć własne języki, często będące "zreformowanym" volapükiem. Tak powstał m.in. w roku 1901 idiom neutral, a w 1903latino sine flexione.

Język volapük ożył w pewnej mierze po pojawieniu się Internetu – istnieje kilka pocztowych grup dyskusyjnych, a także Wikipedia w tym języku, która w lecie 2007 r. przekroczyła 100 tys. haseł.

Duże zbiory publikacji w tym języku istnieją w Internacia Esperanto-Muzeo w Wiedniu, American Philosophical Society w Filadelfii, (http://www.amphilsoc.org/library/mole/v/volapuk.htm), oraz Centre de documentation et d'étude sur la langue internationale w La Chaux-de-Fonds, w Szwajcarii.

Wymowa[edytuj | edytuj kod]

Schleyer proponował alternatywną postać umlautów, ale była rzadko używana.
litera IPA
a [a]
ä [ɛ]
b [b]
c [ʧ] lub [ʤ]
d [d]
e [e]
f [f]
litera IPA
g [ɡ]
h [h]
i [i]
j [ʃ] lub [ʒ]
k [k]
l [l]
m [m]
litera IPA
n [n]
o [o]
ö [ø]
p [p]
r [r] (dodane w 1931)
s [s] lub [z]
t [t]
litera IPA
u [u]
ü [y]
v [v]
x [ks] lub [gz]
y [j]
z [ʦ] lub [ʣ]

Uwaga: ä, ö i ü zastępuje się czasem przez ay, oy i uy (porównaj niemieckie ae, oe, ue).

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Zaimki[edytuj | edytuj kod]

ob – ja obs – my
ol – ty ols – wy
om – on oms – oni (mężczyźni)
of – ona ofs – one (kobiety)
on – ono ons – oni/one (mieszane lub nijakie)

Deklinacja[edytuj | edytuj kod]

deklinacja l. pojedyncza l.mnoga
mianownik vol (świat) vols (światy)
dopełniacz vola (świata) volas (światów)
celownik vole (światu) voles (światom)
biernik voli (świat) volis (światy)

Koniugacja[edytuj | edytuj kod]

Koniugacja w wolapiku jest dosyć rozbudowana. Tutaj przykład czasownika "löf" (= kochać, utworzone na podstawie angielskiego "love") porównany z odmianą niemieckiego lieben:

Bezokolicznik kończy się na ön, np.:

löfön – kochać

Końcówki fleksyjne równają się zaimkom. Jak w polskim, zaimki można pominąć.

löfob – kocham löfobs – kochamy
löfol – kochasz löfols – kochacie
löfom – (on) kocha löfoms – (oni – mężczyźni) kochają
löfof – (ona) kocha löfofs – (one – kobiety) kochają
löfon – (ono) kocha löfons – (oni/one – mieszane lub nijakie) kochają

System czasów przypomina łaciński lub niemiecki, ale formy poszczególnych czasów tworzy się za pomocą jednosamogłoskowych przedrostków. Formy strony biernej tworzy się za pomocą spółgłoski "p" (w czasie teraźniejszym cząstki ("pa").

löfob (Präsens, ang. Present) – ich liebe – kocham palöfob – ich werde geliebt – jestem kochany
älöfob(Imperfekt, ang. Past) – ich liebte – kochałem löfob – ich wurde geliebt – byłem kochany
elöfob (Perfekt, ang. Present Perfect) – ich habe geliebt – pokochałem pelöfob – ich bin geliebt worden – zostałem pokochany
ilöfob (Plusquamperfekt, ang. Past Perfect) – ich hatte geliebt – kochałem był pilöfob – ich war geliebt worden – "byłem był kochany"
olöfob (Futur I, ang. Futere) – ich werde lieben – będę kochał polöfob – ich werde geliebt werden – będę kochany
ulöfob (Futur II, ang. Future Perfect) – ich werde geliebt haben – "będę miał kochane" pulöfob – ich werde geliebt worden sein – "będę były kochany"

Przykład[edytuj | edytuj kod]

Przykładowy tekst (modlitwa "Ojcze nasz"):

O Fat obas, kel binol in süls, paisaludomöz nem ola!
Kömomöd monargän ola!
Jenomöz vil olik, äs in sül, i su tal!
Bodi obsik vädeliki govolös obes adelo!
E pardolös obes debis obsik,
äs id obs aipardobs debeles obas.
E no obis nindukolös in tendadi;
sod aidalivolös obis de bas.
Jenosöd!

Krytyka[edytuj | edytuj kod]

Różnice zmieniające znaczenie są często bardzo niewielkie, więc wiele słów jest trudnych do rozróżnienia.

Dźwięki ö ([ø]) i ü ([y]) są dla dużej części ludzkości trudne do wymówienia, podczas gdy autor, Johann Martin Schleyer, wyeliminował drżące [r] ze swojego języka, aby ułatwić dostęp do wolapiku Chińczykom. (Schleyer zakładał, że Chińczycy nie rozróżniają "l" i "r", co jest prawdą tylko w odniesieniu do mieszkańców południa Chin, posługujących się językiem kantońskim. Również w języku koreańskim są one allofonami. Także użytkownicy języka mandaryńskiego, w którym występuje tylko dźwięk /l/ oraz /r/ retrofleksyjne, i to wyłącznie na końcu sylaby, mają wielkie trudności, by wymówić drżące /r/).

Międzynarodowe słowa nie pojawiają się lub są tak zniekształcone, że nie można ich rozpoznać.

Przypisy

  1. Wolapik. Słownik języka polskiego PWN.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło volapük w Wikisłowniku