Bitwa na jeziorze Pejpus

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bitwa na jeziorze Pejpus
walki Rusinów z zakonem niemieckim
Alexander nevskiy ice battle3.jpg
Bitwa na jeziorze Pejpus
Czas 5 kwietnia 1242
Miejsce jezioro Pejpus, Ruś
Terytorium Ruś
Wynik klęska zakonu
Strony konfliktu
Coat of Arms of Veliky Novgorod.svg Republika Nowogrodzka
Vladimir city.png Ruś Włodzimiersko-Suzdalska
Flag of Pskov (Pskov oblast).svg Republika Pskowska
Baltic coat of arms.svg Zakon krzyżacki[1]

Tartu coat of arms.svg Biskupstwo Dorpatu
Arms of Denmark.svg Rycerstwo duńskie

Dowódcy
książę Aleksander Newski, książę Andrzej Jarosławowicz książę-biskup Dorpatu Herman I,
Andreas von Felben (aka de Velven) - dowódca sił Kawalerów Mieczowych
Siły
15-17 tysięcy[2] 10-12 tysięcy[2]
Straty
znaczne, milicje miejskie (polk) niemal całkiem wytrzebione 400 - głownie rycerstwo, pojmano zaledwie sześciu zakonników oraz 44 duńskich i niemieckich zbrojnych
Multimedia w Wikimedia Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Bitwa na jeziorze Pejpus (także: bitwa na lodzie, bitwa na jeziorze Czudzkim) – starcie zbrojne, które miało miejsce 5 kwietnia 1242. Wojska nowogrodzkie dowodzone przez księcia Aleksandra Newskiego zadały klęskę armii zakonu krzyżackiego i połączonego z nimi zakonu kawalerów mieczowych[1] pod wodzą księcia-biskupa Dorpatu Hermana I, zapobiegając tym samym niemieckiej ekspansji na wschód.

Wprowadzenie[edytuj | edytuj kod]

W początkach XIII w. Ruś stała się obiektem ataków z trzech stron. Od południa krajowi zagrażali Mongołowie Czyngis Chana. Tereny północne m.in. Nowogród stały się celem ataków Szwedów, zachodnie natomiast – niemieckich i duńskich krzyżowców należących do zakonu niemieckiego (Krzyżaków) i zakonu kawalerów mieczowych. Największą przeszkodą uniemożliwiającą podbój Rusi było miasto Wielki Nowogród (Welikij Nowgorod), które stało się głównym celem zakonu.

W roku 1236 bojarzy nowogrodzcy wybrali Aleksandra Jarosławicza, syna wielkiego księcia włodzimierskiego, na swojego władcę. Książę już w roku 1240 pokonał nadciągającą z Finlandii szwedzką armię inwazyjną pod wodzą jarla Birgera w starciu nad Newą w pobliżu dzisiejszego St. Petersburga, po którym zyskał przydomek – Newski.

W tym samym roku z terenów Estonii wtargnęli na Ruś rycerze zakonu niemieckiego. Do roku 1237 najbardziej odznaczał się operujący w Inflantach zakon kawalerów mieczowych[1], który dotarł do ziem nowogrodzkich. Szczególnie niebezpieczna sytuacja powstała w chwili, gdy rycerze zakonu zajęli ważne strategicznie miasto Psków, położone na południe od jeziora Pejpus. Załoga miasta wykorzystywana była do osłony dróg prowadzących do Nowogrodu. W roku 1241 Nowogrodzianom pod przewodnictwem Aleksandra Newskiego udało się zdobyć twierdzę Koporje, a w rok później odbić Psków.

Bitwa[edytuj | edytuj kod]

Mapa bitwy

Po pierwszych sukcesach Aleksander Newski zdecydował się przenieść ciężar walk na tereny zajmowane przez zakon, po czym ruszył w kierunku zachodnim na twierdzę Isborsk. Rycerze zakonni i ich estońskie oddziały pomocnicze na początku kwietnia pokonały jednak straż przednią Nowogrodzian, ścigając ją przez lody jeziora Pejpus. W celu zapobieżenia obejścia Pskowa przez rycerzy zakonnych od południa, siły główne Rusinów połączyły się z resztkami swojej straży przedniej na wschodnim brzegu zamarzniętego jeziora. Tutaj też w 5 kwietnia 1242 r. stanęły gotowe do walki.

Podobnie jak w większości opisów bitew średniowiecznych, także te dotyczące bitwy na lodzie są bardzo niedokładne. Rosyjskie źródła szacują wielkość sił nowogrodzkich na 15 000 ludzi, natomiast siły zakonne na około 10 000. W bitwie brały udział także posiłki tatarskie[3].

Jezioro Pejpus widziane z estońskiego brzegu

Bitwa rozegrała się w południowo-wschodnim rejonie jeziora Pejpus koło wyspy Woroni Kamień. Tuż po nastaniu świtu nastąpił atak rycerstwa niemieckiego. Ciężkozbrojni konni rycerze i piechota zakonu uderzyli w szyku klinowym na centrum Nowogrodzian, składające się z piechoty oraz milicji nowogrodzkiej. Znacznie przerzedzone oddziały Rusinów wycofały się na spadzisty i pokryty lodem brzeg jeziora, gdzie rycerze zakonu nie byli już w stanie wykorzystać swojej siły i utknęły w walce. Nastąpił wówczas atak lewego i prawego skrzydła nowogrodzkiego, który doprowadził do okrążenia sił zakonu.

Ostatni akord bitwy zaczął się w chwili, gdy Newski rzucił do ataku trzymane w rezerwie oddziały. Jeźdźcy obeszli prawe skrzydło armii zakonnej, atakując ją od tyłu. Otoczeni z każdej strony Niemcy i Estończycy, stłoczeni na niewielkim obszarze nie byli w stanie przeprowadzić skutecznego ataku.

W tej sytuacji piechota nowogrodzka rozpoczęła gwałtowne uderzenie, zrzucając rycerzy z koni za pomocą długich lanc i dobijając ich pchnięciem mieczy. Wielu rycerzy utopiło się w jeziorze, po tym jak pękł lód pod naciskiem ciężkich zbroi. Nielicznym udało się przedrzeć przez pierścień okrążenia i zbiec po lodzie około 10 km w kierunku zachodniego brzegu. Poległo około 500 rycerzy zakonnych[4] oraz znaczna ilość estońskich pomocników. 50 szlachetnych rycerzy, wśród nich wielki mistrz zakonu niemieckiego, dostało się do niewoli.

Znaczenie bitwy[edytuj | edytuj kod]

Skutkiem bitwy było podpisanie w roku 1242 traktatu pokojowego pomiędzy Nowogrodem a Krzyżakami. Jako granicę pomiędzy Rusią a terenami zakonu ustalono Narwę. Dokonano także wymiany jeńców, a zakon zobowiązał się do zaprzestania ataków na ziemie nowogrodzkie.

Bitwa ma wielkie znaczenie w historii Rosji. Zapobiegła podbojowi Rusi i ustaliła jej zachodnią granicę na kilkaset lat. Aleksander Newski uznany został świętym przez Rosyjski Kościół Prawosławny i uchodzi do dziś za bohatera narodowego kraju.

Bitwa została przedstawiona w nakręconym w 1938 filmie Aleksander Newski Siergieja Eisensteina.

Uwagi

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Zakon krzyżacki i zakon kawalerów mieczowych zawarły w 1237 sojusz polityczno-militarny będący właściwie unią. Kawalerowie mieczowi przejęli regułę Krzyżaków, ale zachowali w Inflantach własną administrację. Zakon krzyżacki odziedziczył ich pretensje terytorialne w samych Inflantach, a także projekty podboju Litwy.
  2. 2,0 2,1 Jewgienij Andriejewicz Razin: Третий этап боевых действий (ros.). W: Военное искусство вооруженной организации Руси в XII — XIII вв. [on-line]. militera.lib.ru. [dostęp 2013-11-15].
  3. Tatarzy twierdzą, że o wyniku bitwy zadecydował udział ich pułków (por. witrynę tatarlar.info)
  4. Wg M. Biskup, G. Labuda, Dzieje Zakonu Krzyżackiego w Prusach. Gospodarka-Społeczeństwo-Państwo-Ideologia, Gdańsk 1986, s. 132, poległo ok. 20 rycerzy-zakonników i ok. 400 wojowników.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Basil Dmytryshyn, Medieval Russia 900-1700. New York: Holt, Rinehart and Winston, 1973.
  • John France, Western Warfare in the Age of the Crusades 1000-1300. Ithaca, NY: Cornell University Press, 1999.
  • David Nicolle, Lake Piepus 1242. London: Osprey Publishing, 1996.
  • Terrence Wise, The Knights of Christ. London: Osprey Publishing, 1984.
  • Iain Dickie, Jezioro Pejpus, 1242 [w:] Michael Spilling (pod red.), Bitwy epoki średniowiecza 1000-1500: od Hastings do Konstantynopola, Warszawa 2008, ISBN 978-83-60192-64-1.