Chamaelirium luteum

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Chamaelirium luteum
Chamaelirium luteum - false unicorn - desc-flowering heads closed.jpg
Systematyka[1]
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd liliowce
Rodzina melantkowate
Rodzaj Chamaelirium
Gatunek Chamaelirium luteum
Nazwa systematyczna
Chamaelirium luteum (L.) A.Gray
Manual, ed. 5: 527 (1867)
"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons

Chamaelirium luteum (L.) A.Gray – gatunek roślin z monotypowego rodzaju Chamaelirium z rodziny melantkowatych, występujący w Ameryce Północnej, od Ontario w Kanadzie do wschodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych[2]. Jest to popularna roślina lecznicza, której kłącze stosowane jest w szeregu chorób kobiecych.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Rośliny zielne, męskie osiągające wysokość 15–35 cm, żeńskie osiągające wysokość 30–60 cm w czasie kwitnienia i 150 cm w czasie owocowania.
Łodyga
Pędem podziemnym jest krępe, węzłowate kłącze. Pęd naziemny wzniesiony do zwieszonego, gładki, nierozgałęziony, pusty w środku.
Liście
Liście wiecznie zielone, odziomkowe, ogonkowe, tworzące rozetę i łodygowe, siedzące, zredukowane. Blaszki liści odziomkowych łopatkowate do odwrotnielancetowatych, o tępym wierzchołku i klinowatej, zwężającej się do szerokiego ogonka nasadzie, całobrzegie lub o lekko falistych brzegach, osiągające wymiary 5–20×1,5–6 cm. Liście łodygowe odwrotnielancetowate do równowąskich, o wymiarach 3–8×1–1,5 cm.
Kwiaty
Rośliny zwykle dwupienne. Kwiaty jednopłciowe, rzadko obupłciowe, zebrane w grono, rzadziej w kłos. Kwiatostan u roślin męskich o długości 7–15 cm, ze zwieszonym wierzchołkiem, u roślin żeńskich osiągający długość do 35 cm. Okwiat pojedynczy, trwały, 6-listkowy. Listki okwiatu wąsko równowąsko-łopatkowate, białe do zielonkawo-białych, żółknące, 1-żyłkowe, o długości 3–4 mm w przypadku kwiatów męskich i 2–3 mm w przypadku kwiatów żeńskich. Miodniki nieobecne. Kwiaty męskie rozbieżne, o dimorficznych, spłaszczonych nitkach i białych, 2-pylnikowych, podługowato-odwrotnielancetowatych główkach, szypułkowe. Kwiaty żeńskie białe, o eliptycznej do odwrotniejajowatej, trzykomorowej, silnie trójklapowej, górnej zalążni, przechodzącej w trzy zakrzywione, równowąsko-maczugowate szyjki słupków, o długości 1,5–2 mm, zakończone siedzącymi, brodawkowatymi doosiowo znamionami.
Owoce
Jajowato-podługowate, trzykomorowe torebki o wymiarach 7–14×5–6 mm, pękające przez środek każdej komory. Nasiona od 2 do 4 w każdej komorze, czerwonawo brązowe, równowąsko-podługowate, z szeroką, skrzydełkowatą osłonką[3].

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój
Byliny, hemikryptofity lub geofity ryzomowe[2]. Kwitną od późnej wiosny do lata[3].
Siedlisko
Wilgotne łąki, zarośla i zalesione zbocza, na wysokości od 0 do 1100 m n.p.m.[3]
Cechy fitochemiczne
W tkankach tych roślin, szczególnie kłączach i korzeniach, obecne są saponiny sterydowe, przede wszystkim chamaeliryna i diosgenina, będąca prekursorem progesteronu[4].
Genetyka

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009) rodzaj ten zaliczany jest do podrodziny Chionographideae w rodzinie melantkowatych (Melanthiaceae), należącej do rzędu liliowców (Liliales) zaliczanych do jednoliściennych (monocots)[1].

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Toponimia nazwy naukowej
Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckich słów χαμαι (chamai – na podłożu, przyziemny) i λειριον (leirion – tulipan, roślina z rodziny liliowatych), odnosząc się do formy życiowej tych roślin. Epitet gatunkowy w języku łacińskim oznacza żółknący, odnosząc się do zmiany barwy okwiatu po przekwitnięciu[5].
Nazwy zwyczajowe
W języku angielskim roślina ta określana jest jako blazing-star, devil’s-bit, fairy-wand, rattlesnake-root, false unicorn[3].
Synonimy[2]
  • synonimy nomenklatoryczne:
    • Veratrum luteum L. (bazonim)
    • Melanthium luteum (L.) Thunb.
    • Helonias lutea (L.) Ker Gawl.
    • Dasurus luteus (L.) Salisb.
    • Chionographis lutea (L.) Baill.
    • Siraitos luteus (L.) F.T.Wang & Tang
  • synonimy taksonomiczne:
    • Melanthium dioicum Walter
    • Helonias pumila Jacq.
    • Chamaelirium carolinianum Willd.
    • Helonias dioica (Walter) Pursh
    • Ophiostachys virginica Delile
    • Diclinotrys albiflorum Raf.
    • Veratrum flavum Herb. ex Schult. & Schult.f.
    • Abalon albiflorum Raf.
    • Chamaelirium luteum Miq.
    • Chamaelirium obovale Small

Zagrożenie i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Gatunek w Stanach Zjednoczonych uznany globalnie za bezpieczny. W Kanadzie uznany za wymarły. W Connecticut, Delaware, Illinois, Indiana, Massachusetts i Nowym Jorku uznany za krytycznie zagrożony wymarciem. Jedynie w Zachodniej Wirginii i Północnej Karolinie gatunek ten uznawany jest za bezpieczny i szeroko rozpowszechniony. Pędy podziemne tych roślin, stosowane w ziołolecznictwie, są przedmiotem handlu. Szacuje się, że 90% tego surowca pochodzi od roślin rosnących dziko. Gatunek ten jest również zagrożony ograniczeniem siedlisk, związanym z wyrębem lasów i zmianami hydrologicznymi[6].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Rośliny lecznicze
Kłącza i korzenie tej rośliny były tradycyjnym surowcem leczniczym rdzennej ludności Ameryki Północnej. Kłącza były żute w celu złagodzenia bólu brzucha, skurczy menstruacyjnych oraz objawów wczesnej ciąży. Był on również stosowany jako lekarstwo w razie różnorakich problemów z układem rozrodczym kobiet, w tym w razie zagrożonej ciąży. Poza chorobami kobiecymi surowiec ten był stosowany jako lekarstwo na wrzody, choroby weneryczne oraz jako środek przeciwrobaczy[4]. Obecnie roślina ta nadal jest popularną rośliną leczniczą, stosowaną w problemach menstruacyjnych (brak miesiączki, krwawienia miesięczne z towarzyszącymi silnymi bólami kolkowymi, białe upławy etc.), torbielach jajnika oraz pomocniczo przy zaburzeniach związanych z przekwitaniem. Środek ten wykazuje działanie adaptogenne, diuretyczne, wymiotne, ogólnie wzmacniające, wzmacniające układ rozrodczy i przeciwrobacze[7]. W dużych dawkach może działać toksycznie na mięsień sercowy. Nie przeprowadzono badań farmakologicznych tej rośliny, jednak prawdopodobnie zawarte w niej związki chemiczne zwiększają produkcję gonadotropiny kosmówkowej[4].
Rośliny ozdobne
W Stanach Zjednoczonych Chamaelirium luteum jest rośliną uprawianą zarówno w celu pozyskania surowca leczniczego, jak i z uwagi na atrakcyjne kwiatostany, jako roślina ogrodowa[8]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Peter F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2011-03-06].
  2. 2,0 2,1 2,2 Rafaël Govaerts: World Checklist of Selected Plant Families (ang.). The Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2011-03-06].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Flora of North America. Vol. 26: Liliaceae (ang.). [dostęp 2011-03-06].
  4. 4,0 4,1 4,2 Jennifer Gills. Herbs for Women’s Health: False Unicorn. „The Herbal Dispatch”. 6 (4), s. 5, 2008. Mountain State University (ang.). 
  5. D. Gledhill: The names of plants. Cambridge ; New York: Cambridge University Press, 2008, s. 101, 244. ISBN 978-0-521-86645-3. (ang.)
  6. NatureServe Explorer: An online encyclopedia of life [web application. Version 7.1.] (ang.). NatureServe, 2010. [dostęp 2011-03-06].
  7. Plants For A Future (ang.). [dostęp 2011-03-06].
  8. Frances Tenenbaum: Taylor's encyclopedia of garden plants. Boston: Houghton Mifflin Co., 2003, s. 90. ISBN 978-0-618-22644-3.