Ion Budai-Deleanu
Z Wikipedii
Ioan Budai-Deleanu (ur. 6 stycznia 1760 w Orăştie lub w Cigmău, zm. 24 sierpnia 1820 we Lwowie) – rumuński greckokatolicki duchowny, poeta, filolog, historyk i tłumacz; przedstawiciel rumuńskiego odrodzenia narodowego i tzw. szkoły siedmiogrodzkiej. Był twórcą jednego z systemów przepisywania języka rumuńskiego z cyrylicy na łacinkę.
Spis treści |
[edytuj] Życie
Budai-Deleanu był synem greko-katolickigo duchownego. Studiował na seminarium duchownym w Blażu, potem także teologię, filozofię i filologię we Wiedniu, gdzie nawiązał znajomość z Samuelem Klainem i Gheorghem Şincaiem. Po powrocie do Blażu nauczał na miejscowym seminarium. Z powodu odmowy przyjęcia święceń kapłańskich oraz poddania krytyce dogmatów religijnych wdał się w konflikt z blażskim biskupem Ioanem Bobem i w związku z tym wydarzeniem wyjechał z Siedmiogrodu. Od roku 1787 aż do swej śmierci mieszkał we Lwowie, gdzie pełnił m.in. funkcję urzędnika sądowego. Przebywając na emigracji Budai-Deleanu utrzymywał stosunki z przedstawicielami rumuńskiego odrodzenia narodowego. Swoją działalnością polityczną i naukową wspierał rumuński ruch narodowy szczególnie w rodzimej Transylwanii. Twórczość literacka Budai-Deleana zyskała popularność dopiero wiele lat po jego śmierci, w latach dwudziestych XX wieku.
[edytuj] Twórczość
W jego dorobku są m.in.: poemat heroikomiczny Cyganiada (rum. Ţiganiada lub Tabăra ţiganilor, 1800-1812), wzorowany na Iliadzie Homera oraz na Monachomachii Ignacego Krasickiego, jak również łacińsko oraz niemieckojęzyczne dzieła historyczne, etnograficzne i językoznawcze. W gramatyce języka rumuńskiego, pdt. Fundamenta grammatices linguae romanicae z 1812 r. Budai-Deleanu broni tezy o łacińskim pochodzeniu języka rumuńskiego. Budai-Deleanu jest także twórcą systemu zasad służących do poprawnego przepisywania języka rumuńskiego z cyrylicy na alfabet łaciński (łacinka miała zastąpić do tej pory używaną do zapisywania języka rumuńskiego cyrylicę). W dziele De originibus populorum Transilvaniae przedstawia teorię o kontynuacji rzymskiej kolonizacji obszarów starożytnej Dacji od czasów antycznych do jemu współczesnych. Budai-Deleanu był prawdopodobnie współautorem memoriału pdt. Księga próśb Wołochów siedmiogrodzkich (łac. Supplex libellus Valachorum Transilvaniae, 1791) - jednego z najważniejszych dzieł przedstawicieli szkoły siedmiogrodzkiej.
[edytuj] Dzieła
- 1791 - Supplex libellus Valachorum Transilvaniae (jako współautor).
- 1794 - Kurzgefasste Bemerkungen über Bukowina.
- 1800-1812 - Ţiganiada lub Tabăra ţiganilor.
- 1812 - Fundamenta grammatices linguae romanicae .
- Temeiurile gramaticii româneşti.
- Teoria ortografiei româneşti cu slove latineşti.
- Lexicon româno-nemţesc şi nemţesc-român, 6 tomów.
- De originibus populorum Transilvaniae.
[edytuj] Zobacz też
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Ion Budai Deleanu, autor Cyganiady. Referat - w języku rumuńskim
- Tekst Cyganiady - w języku rumuńskim
[edytuj] Źródła
- Kavková, Marie: Ion Budai Deleanu, w: Slovnik spiovatelů. Rumunsko (Praga: Odeon, 1984; strony 119-121).
