Język papiamento

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Papiamentu, papiamen, papiamento
Obszar Aruba, Bonaire, Curaçao
Liczba mówiących 319 tys. (1999)[1]
Klasyfikacja genetyczna Języki kreolskie
Język papiamento
Pismo łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Antyle Holenderskie
SIL pap
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku papiamento
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka papiamento
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-papiamento online
Lokalizacja wysp ABC

Język papiamento, papiamentu, papiamenjęzyk kreolski na bazie portugalskiego i hiszpańskiego, używany w regionie Karaibów, głównie na wyspach Aruba, Bonaire i Curaçao. Nazwa pochodzi od czasownika papiá (rozmawiać), z portugalskiego papear.

Papiamento wykazuje liczne zapożyczenia językowe z różnych języków: głównie niderlandzkiego, a także angielskiego, francuskiego, judeo-portugalskiego oraz dialektów afrykańskich.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Papiamento powstał w połowie XV w. w wyniku pierwszych kontaktów Portugalczyków i mieszkańców Zachodniej Afryki, łącząc afrykańskie struktury gramatyczne i portugalskie słownictwo. Pidżyn ten stał się następnie wspólnym językiem, zrozumiałym dla niewolników afrykańskich pochodzących z różnych grup etnicznych, w następnych pokoleniach przekształcając się w język kreolski. Wykazuje on znaczne podobieństwo strukturalne do języków kreolskich nadal pozostających w użyciu na zachodnim wybrzeżu Afryki (Gwinea Bissau, Republika Zielonego Przylądka, Senegal i Gambia) [2].

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Zaimki[edytuj | edytuj kod]

  • Zaimki osobowe: ja ami/mi; ty abo/bo; on/ona/ono e; my nos' wy boso; oni nan. Formy grzecznościowe tworzy się za pomocą meneer "Pan" i señora "Pani", np. Ken meneer ta? "Kim Pan jest" i Ken señora ta? "Kim Pani jest?".
  • Zaimki dzierżawcze: mój mi; twój bo; jego/jej su; nasz nos; wasz boso; ich nan, np. Mi tin mi auto "Mam swój samochód", Nos tin nos pasashi "Mamy nasze bilety". Zaimki akcentowane poprzedzone są przez di np. Esaki ta dimi. "To jest moje".
  • Zaimki pytajne: Gdzie unda? : Unda bo ta bay? "Gdzie idziesz?"; Ile cuanto : Cuanto esaki ta? "Ile to kosztuje".

Rzeczowniki[edytuj | edytuj kod]

  • Rzeczowniki nie posiadają rodzaju gramatycznego. Jeżeli zachodzi taka konieczność, dodaje się po rzeczowniku wyraz precyzujący płeć machu dla rodzaju męskiego, i muhe dla żeńskiego. Przykłady: pushi machu "kocur", mucha muhe "dziewczynka".
  • Rzeczowniki nie zmieniają formy w liczbie mnogiej, jeżeli są określone co do liczby np. un homber "mężczyzna", dos homber "dwóch mężczyzn"; hopi hende "wielu ludzi" [2]. W pozostałych przypadkach końcówka liczby mnogiej jest identyczna z zaimkiem nan "oni", na przykład muchanan "dzieci". Przymiotniki nie przyjmują końcówki liczby mnogiej: Mi casnan ta nobo "moje domy są nowe".

Przymiotniki[edytuj | edytuj kod]

  • Stopniowanie: lihé, mas lihé, di mas lihé "szybko, szybciej, najszybciej", np. Pedro ta kuri mas lihé ku mi. "Pedro biega szybciej ode mnie".

Czasowniki[edytuj | edytuj kod]

  • Czasowniki nie odmieniają się przez osoby i liczby np. Ami/mi ta bai "Idę", Nos ta bai "Idziemy".
  • Czasy określane są przez partykuły stawiane przed czasownikiem, np. Mi ta bai "Idę"; Mi tabata bai "Szedłem"; Mi a bai "Poszedłem"; Mi lo bai "Pójdę". Istnieją dwa czasy przeszłe: dokonany i niedokonany: Ora bo a yega mi tawata come pan "Kiedy przyszedłeś, jadłem chleb". Formę progresywną (ang. be + -ing) można wyrazić na dwa sposoby: E ta skirbiendo = E ta skirbi "Ona właśnie pisze".
  • Przeczenie tworzy się za pomocą partykuły "no" tuż przed czasownikiem, np. Mi no tin placa "Nie mam pieniędzy". Dopuszcza się więcej przeczeń w zdaniu: E no a duna mi nada "On nic mi nie dał".
  • Papiamentu posiada formy strony biernej, co jest rzeczą niezwykłą w językach kreolskich, np. Papiamentu ta wordu papiá na Aruba. "Papiamento jest używany na Arubie".

Podstawowe zwroty[edytuj | edytuj kod]

  • Danki - Dziękuję
  • Kon ta bai? - Jak się masz?
  • Unda mi por kome kuminda krioyo? - Gdzie mogę zjeść kreolskie jedzenie?
  • E pomp di gasolin ta habri awor? - Czy stacja benzynowa jest teraz otwarta?
  • Mi ke kome - Chcę jeść
  • Hopi bon - bardzo dobry
  • Trankilo - Wszystko w porządku
  • Pakiko? - Po co?
  • Dikon - Dlaczego?
  • Awa - woda
  • Tur cos - wszystko
  • Sea ketu - Bądź cicho!
  • Tin hopi bientu - Jest silny wiatr.
  • Kiko a pasa? - Co się stało?
  • Kuant'or'tin? - Która godzina?

Status prawny[edytuj | edytuj kod]

Od marca 2007 papiamento jest uznany jako język urzędowy na Antylach Holenderskich[3].

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Atlas języków. Pochodzenie i rozwój języków świata, Poznań 1998, ISBN 83-85414-31-2
  • Majewicz, Alfred F., Języki świata i ich klasyfikacja, PWN, Warszawa, 1989, ISBN 83-01-08163-5

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]