Janczarzy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy piechoty tureckiej. Zobacz też: janczary – instrument dźwiękowy oraz janczarka – strzelba.
Janczar
Sułtan Murad IV w otoczeniu janczarów

Janczarzy, także janczarowie (tur. yeniçeri - dosł. nowe wojsko) – doborowe oddziały piechoty tureckiej stanowiące trzon wojsk Imperium osmańskiego od XV do XIX wieku.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Zwyczaj tworzenia elitarnych oddziałów osobistej ochrony obcego pochodzenia i religii był powszechny wśród muzułmanów - przykładem są egipscy mamelucy, gdzie zwyczaj porywania dzieci był powszechny szczególnie wśród ghazich. Prawdopodobnie już w XIII wieku w ten sposób tworzono także oddziały w Turcji[1].

W 1329 roku sułtan Orchan wydał edykt o zorganizowaniu elitarnych oddziałów piechoty. Brańcy – pochodzący głównie z Bałkanów, ale również z terenów dzisiejszej Ukrainy – przymusowo przechodzili na islam. Byli oni hartowani fizycznie i uczeni sztuki wojennej. Najdorodniejszych kierowano do gwardii sułteńskiej. Trafiali się wśród nich także Polacy. Jak pisał towarzyszący polskiemu posłowi do Istambułu poeta Samuel Twardowski:

[Hali pasza siedział]
...na kosztownym wezgłowiu. Po przestronnej sali
Około kapidżije i drabanci stali.
Przy boku iczoglani z handżary złotymi,
Ciebie li Kazanowski widzę między nimi?
Albo i piękna domu nadziejo Chmieleckich
W ubiorze i tulipach spahijów tureckich?
Snaćli jeszcze magnesu afekt w was nie traci
Ku ojczystym penatom i kochanej braci...
Próżna jednak nadzieja! Żadne tam afekty,
Gdzie pogańska obłuda zawadziła sekty!

— Samuel Twardowski, Przeważna legacyja J.O. Xiążęcia Krzysztofa Zbaraskiego...w roku 1621.[2]

Potem w miarę rozrastania się imperium wraz z potrzebą rozbudowy armii wprowadzono specjalny pobór dzieci (tzw. dewszirme) od wszystkich chrześcijańskich rodzin je zamieszkujących. Co 5-7 lat odbywała się branka, w czasie której każda rodzina miała oddać w niewolę sułtanowi jednego syna. Jedynie rodziny posiadające jednego męskiego potomka zwolnione były z tego obowiązku. Preferowano chłopców w wieku od 14 do 16 lat, ale brano także w wieku 7 do 8 lat[3][4].

Najlepsi wyłonieni w czasie ćwiczeń kierowani byli do gwardii przybocznej. Kwaterowali w koszarach odizolowani od społeczeństwa, poświęcając się cały czas ćwiczeniom wojskowym. Tworzyli rodzaj bractwa żołnierskiego utrzymywanego żelazną dyscypliną, owianego duchem muzułmańskiego fanatyzmu, żyjącego tylko z wojny. Ci, którzy dożyli, w wieku 45 lat przechodzili na odpoczynek[4].

Począwszy od XV wieku szeregi janczarów stale rosły, pod koniec tego wieku było ich 40 tysięcy, w 1691 roku już 100 tysięcy[5]. Cały korpus janczarów dzielił się na 196 ort, czyli wspólnot wojskowych. Orty miały wspólny kocioł i wyłącznie między siebie dzielili zdobycze wojenne.

Uzbrojeni byli w różnorodne gatunki broni, lecz zawsze posiadali krótką szablę (jatagan), włócznie, sztylet (kindżał), i początkowo łuk, zamieniony później w pistolet, a od 1566 roku w muszkiet. Walnie przyczynili się do zwycięstwa sułtana w bitwach pod Warną oraz w czasie oblężenia Konstantynopola.

W późniejszych wiekach, gdy zaczęło brakować chrześcijańskich brańców do oddziałów janczarskich zaczęto wcielać ludność muzułmańską tureckiego pochodzenia. Spowodowało to, że oddziały te z fanatycznych jednostek wojskowych, całkowicie oddanych władcy stały się jedną z głównych sił destabilizujących państwo. Wynosili na tron i obalali sułtanów (Patrona Halil)[4].

W 1826 roku sułtan Mahmud II postanowił rozwiązać korpus janczarski, który zbuntował się na wieść o edykcie władcy. Przeciwko janczarom wysłano wówczas artylerię i spahisów. Większość janczarów zginęła, pozostali przy życiu zostali publicznie straceni.

Znani janczarzy[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Andrzej Michałek: Wyprawy krzyżowe: armie ludów tureckich. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2001, s. 308-309. ISBN 83-11-09173-0.
  2. Pajewski 1978 ↓, s. 38.
  3. Dimitri Kitsikis: Türk-Yunan İmparatorluğu. Arabölge gerçeği ışığında Osmanlı tarihine bakış. İstanbul: İletişim, 1996. ISBN 975-470-504-6.
  4. 4,0 4,1 4,2 Pajewski 1978 ↓, s. 29.
  5. Советская Военная Энциклопедия. pod red. А.А. Гречко. T. 8. Moskwa: Военное Издательство Министерства Обороны СССР, 1976, s. 663.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Janusz Pajewski: Buńczuk i koncerz: Z dziejów wojen polsko-tureckich. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1978.
  • PWN Leksykon: Wojsko, wojna, broń. pod red. Marcina Kamlera. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001. ISBN 83-01-13506-9.