Kalasze (Chitral)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Kalasze
Liczebność ogółem
ok. 6000
Regiony zamieszkania
Pakistan, Dystrykt Centralny
Języki
urdu, paszto, kalaski
Główne religie
własne wierzenia politeistyczne, typowe dla narodu
Pokrewne grupy etniczne
Nuristańczycy , Paszai
Kobiety w strojach tradycyjnych

Kalasze, nazwa własna: Kalasza (w języku angielskim: Kalasha i Kalash), to grupa etniczna licząca około 6000 osób, wyznająca odrębną archaiczną religię politeistyczną (ma około 3000 wyznawców; pozostali wyznają islam). Zamieszkują doliny Rumbur, Bumboret i Birir w masywie Hindukusz, na południe od miasta Czitral w Północno-Zachodniej Prowincji Granicznej w Pakistanie.

Kalasze to jedyna grupa ludności praktykująca jeszcze prastarą religię politeistyczną (pogańską), jaka przetrwała na ogromnym obszarze islamskim od Turcji do Indii. W latach 80. i 90. stali się znani w świecie jako domniemani potomkowie żołnierzy Aleksandra Wielkiego (co jednak nie znajduje potwierdzenia w badaniach historycznych i genetycznych).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o nich to relacja z walk Timura z ludami Sia (późniejszymi Kafirami). Wiadomo, że Aleksander Wielki w 327 p.n.e., a później Czyngis-chan podbili ten region, jednak kraj Kalaszów aż do XVIII wieku faktycznie nie podlegał żadnej zewnętrznej władzy.

Po islamizacji obszaru dzisiejszego Afganistanu i Pakistanu w ciągu VIII-X wieku, południowa, najbardziej niedostępna część masywu Hindukusz, zamieszkana głównie przez Tadżyków i ludy Szin (przodków Kalaszów) oparła się władzy miejscowych emirów i islamizacji i zachowała religię politeistyczną oraz bogatą kulturę ludową. Ten region został przez Arabów nazwany Kafiristanem, czyli Krajem Niewiernych. Zachodnią część regionu zamieszkiwali tzw. Czerwoni Kafirowie, wschodnią Czarni Kafirowie (Kalasze).

Mimo, że islam nakazuje pogan nawracać nawet siłą, to przez wieki lokalni muzułmańscy władcy byli bezsilni wobec pogańskich mieszkańców Kafiristanu, skutecznie broniących swojej niezależności w trudno dostępnych dolinach górskich, i zadowalali się daniną. Kalasze od XVIII wieku znajdowali się pod rządami tolerancyjnych mehtarów z Czitral i żyli bez większych konfliktów z miejscowymi sunnitami i izmaelitami. W XIX wieku zaczęli być prześladowani przez emirów z Afganistanu i zmuszeni do przesiedlenia w najwyżej położone doliny górskie.

W 1893 r. Wielka Brytania wytyczyła granice swojej posiadłości Indii z Afganistanem na szczytach pasma górskiego, odcinając w ten sposób wschodnie doliny zamieszkane przez Kalaszów od reszty Kafiristanu.

Zaledwie 2 lata później w roku 1895 emir Afganistanu Abdur Rahman Chan (zwany "Żelaznym Emirem") zajął zbrojnie Kafiristan i brutalnym terrorem (wymordował ponad 60% ludności) zmusił Czerwonych Kafirów do przyjęcia islamu. Kafiristan został nazwany Nuristanem (Krajem Oświeconych). Kalasze po brytyjskiej stronie granicy uniknęli tego losu, jednak trudne warunki życia powodowały, że ich liczba stale malała.

Ta sytuacja zmieniła się w latach 70. XX w., kiedy odkryci przez europejskich i amerykańskich badaczy, Kalasze zaczęli otrzymywać pomoc z krajów zachodnich (głównie z Grecji); od tej pory ich liczba zaczęła rosnąć. Jednak nadal są dyskryminowani przez miejscową ludność muzułmańską np. każdy Kalasz, aby znaleźć pracę, musi nawrócić się na islam; muzułmanie uważają kobiety Kalaszów za rozwiązłe i często je napastują, bo nie zakrywają twarzy.

Język i kultura[edytuj | edytuj kod]

Region Kalaszów drastycznie różni się od sąsiednich muzułmańskich. Kalasze stworzyli wydajny system irygacji pól, dzięki któremu uzyskują względnie wysokie plony zboża i kukurydzy, a także hodują kozy (gdy reszcie regionu Czitral grozi klęska nieurodzaju). Uprawiają również morwy i wytwarzają z ich owoców wino (zakazane przez islam).

Kalasze mówią językiem Kalaszmun z rodziny indoeuropejskiej i grupy dardyjskiej; zawiera w większości słownictwo pokrewne językowi khowar, który jest znany większości Kalaszów jako język dominujący w regionie Czitral. Od niedawna język Kalaszów zapisywany jest w alfabecie arabskim i uczony w kilku szkołach.

Powszechnie noszony jest bogato zdobiony kobiecy strój (długa czarna suknia haftowana i naszywana muszelkami, monetami i koralikami); przy okazji świąt ozdabiają się także bardzo bogato zdobionym i ważącym nawet kilka kilogramów nakryciem głowy. Mężczyźni ubierają się tak, jak ich muzułmańscy sąsiedzi.

Kalasze zamieszkują charakterystyczne domy, budowane razem schodkowo na stoku górskim, z drewna i kamienia, o płaskich dachach.

Sztuka Kalaszów to głównie rzeźba w drewnie (figurki, zdobienia kolumn i drzwi), malarstwo ścienne i bogate hafty. Częste są wyobrażenia ludzi, bóstw i zwierząt (zakazane przez islam). Biżuteria wykonywana jest ze srebra i pestek brzoskwini.

Podczas różnych uroczystości Kalasze śpiewają pieśni zwane dradżahilak (ich treścią są ludowe podania i legendy) przy akompaniamencie bębenków; towarzyszą temu często tańce kobiet. W odróżnieniu od muzułmanów, kobiety Kalaszów w życiu społecznym nie są odseparowane od mężczyzn (z wyjątkiem okresu menstruacji i okołoporodowego, kiedy stają się „nieczyste” i mieszkają w oddzielnych domach baszleni).

Religia[edytuj | edytuj kod]

Kalasze wierzą w 12 głównych bogów i bogiń personifikujących różne siły Natury (podobnych do tych z mitologii greckiej), z których najważniejszym jest Mahandeo (lub Khodai) protektor doliny, bóg wojny, plonów i pośrednik między ludźmi a Dezau (lub Paidagarau) - bogiem stwórcą. Bogini Dżesztak to opiekunka małżeństwa, rodziny i ciężarnych kobiet. Powszechnie czczony jest Balomain, mityczny heros podobny do Heraklesa, który pośredniczy między Kalaszami i ich bogami (wg legendy odwiedza doliny Kalaszów w czasie święta Czoimus). Ku czci bóstw wznoszone są z drewna i kamienia bogato zdobione świątynie oraz składane ofiary z kóz i żywności. Rozpowszechniony jest kult przodków.

Solarny kalendarz obrzędowo-religijny Kalaszów zawiera wiele świąt, z których najważniejsze to wiosenne Dżoszi (składanie ofiar z mleka), Uszao (sierpniowe ofiarowanie zboża, sera i wina) i Czoimus (najbardziej uroczyste 10-dniowe święto przesilenia zimowego i Balomaina). Zachodni turyści (nie-muzułmanie) mogą uczestniczyć w tych uroczystościach.

W ostatnich latach obserwuje się jednak tendencję do przechodzenia Kalszów na islam.

Mitologia[edytuj | edytuj kod]

Kalasze nazywają swoją legendarną praojczyznę Tsaim, ale nie określają jej miejsca. Twierdzą, iż są potomkami żołnierzy helleńskich, którzy przyszli w góry Hindukusz z Aleksandrem Wielkim w IV wieku p.n.e. i tu osiedlili się, poślubiając miejscowe kobiety. Badania wykazały, iż Kalasze są genetycznie różni od sąsiednich ludów ale też różni od populacji europejskich.

Religia i kultura Kalaszów wykazuje pewne paralele do kultury starożytnej greckiej, jednak nie ma podstaw do twierdzenia że jej źródłem jest cokolwiek więcej niż wspólne indo-europejskie dziedzictwo.

Miejscowa ludność muzułmańska odnosi się do Kalaszów z pogardą, nazywając ich „Czarnymi Kafirami” (ta nazwa pochodzi od arabskiego słowa kafir - niewierny oraz od dominującego koloru stroju Kalaszów).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Debra Denker Pakistan's Kalash People, National Geographic, s. 458-473, październik 1981.
  • George Scott Robertson The Kafirs of The Hindu-Kush, London: Lawrence & Bullen Ltd., 1896.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Commons in image icon.svg