Alfabet arabski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Alfabet arabski

Alfabet arabski – alfabetyczne pismo używane do zapisu języka arabskiego. Powstało z nabatejskiej odmiany pisma aramejskiego. Pismo arabskie rozpowszechnione jest w krajach muzułmańskich.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze zabytki pochodzą z IV wieku n.e. (inskrypcje z Rammu i An-Namara). Istnieje wiele odmian pisma arabskiego. Do najważniejszych należą pismo kwadratowe (kufickie) i okrągłe (naschi).

Początkowo pismo arabskie istniało w dwóch formach, pisma monumentalnego służącego do zapisu Koranu (maszk) i pisma kancelaryjnego. W X wieku wezyr abbasydzki Ibn Mukla (886-940) opracował proporcje pisma arabskiego kancelaryjnego oparte na proporcjach koła i kwadratu wytyczanych trzcinką i cyrklem (naschi).

Z naschi rozwinęły się odmiany pisma o okrągłych kształtach:

  • suls − używany głównie w kancelariach, charakteryzujący się mocnym wydłużeniem liter; w okresie panowania dynastii Safawidów w Iranie w inskrypcjach zdobiących budowle sakralne
  • muhakkak − zbliżony do suls, częstszy w zachodniej części świata muzułmańskiego
  • rihani
  • ruka

Pismo monumentalne maszk przekształciło się w VIII wieku za sprawą kaligrafów z Kufy w odmianę o kwadratowym zarysie (pismo kufickie, dukt kufi). Stososowane było do zapisu tekstów religijnych, obecne było jako motyw dekoracyjny w architekturze, na naczyniach i tkaninach. W Maghrebie stosowana była jedna odmiana pisma, wywodzące się z form kwadratowych pismo maghrebskie. W Iranie powstało m.in. pismo talik („zwisające”), którego od XII wieku używano w poezji i ceramice. Pod koniec XIV wieku kaligraf i miniaturzysta Ali z Tabrizu wprowadził modyfikacje, tworząc nasta'liq, które rozpowszechniły się w Turcji i Indiach. Na początku XVI wieku w Turcji powstało pismo diwani (kancelaryjne), a w XVII wieku szekaste („łamane”), charakteryzuje się mocnym ściśnięciem liter przy jednoczesnym zaznaczeniu ich łuków, przez co pismo to jest czytelne tylko dla wyjątkowo wprawionego czytelnika.

Zasady zapisu[edytuj | edytuj kod]

Zapisywane jest z prawa na lewo. Ma 18 podstawowych znaków, które po uzupełnieniu jedną, dwiema lub trzema kropkami tworzą 28 liter oznaczających spółgłoski oraz samogłoski długie i dyftongi. Samogłoski krótkie są w piśmie arabskim pomijane, dlatego jest ono klasyfikowane jako abdżad. Czasami stosuje się jednak na ich oznaczenie dodatkowe znaki samogłoskowe (w arabskich elementarzach i w Koranie).

Litery mogą mieć różne formy w zależności od pozycji w wyrazie (początkowej, środkowej, końcowej albo izolowanej).

Dekoracyjne zapisywanie wersów Koranu doprowadziło w ciągu ponad 1400 lat do powstania wielu szkół kaligrafii. W świecie arabskim kaligrafia uznawana jest za jedną z najwyższych form sztuki. Ma szczególne znaczenie, ponieważ przekazuje treść Koranu – świętej księgi islamu.

Litery arabskie oraz transkrypcja i transliteracja[edytuj | edytuj kod]

Litera arabska Transkrypcja / transliteracja
postać końcowa postać środkowa postać początkowa postać izolowana transkrypcja polska transliteracja ISO transkrypcja IPA
ـا     ا a ā [aː], [ʔ]
ـب ـبـ بـ ب b b [b]
ـت ـتـ تـ ت t t [t]
ـث ـثـ ثـ ث s [θ]
ـج ـجـ جـ ج ǧ [dʒ], [ʒ], [ɡ]
ـح ـحـ حـ ح h [ħ]
ـخ ـخـ خـ خ ch [x]
ـد     د d d [d]
ـذ     ذ z [ð]
ـر     ر r r [r]
ـز     ز z z [z]
ـس ـسـ سـ س s s [s]
ـش ـشـ شـ ش sz š [ʃ]
ـص ـصـ صـ ص s [sˁ]
ـض ـضـ ضـ ض d [dˁ]
ـط ـطـ طـ ط t [tˁ]
ـظ ـظـ ظـ ظ z [ðˁ]
ـع ـعـ عـ ع (-) ` [ʕ]
ـغ ـغـ غـ غ gh [ɣ], [ɡ] w wielu zapożyczeniach
ـف ـفـ فـ ف f f [f]
ـق ـقـ قـ ق k q [q]
ـك ـكـ كـ ك k k [k]
ـل ـلـ لـ ل l l [l]
ـم ـمـ مـ م m m [m]
ـن ـنـ نـ ن n n [n]
ـه ـهـ هـ ه h h [h]
ـو     و w, u w, ū [w]
ـي ـيـ يـ ي j, i y, ī [j]
ـة     ة (-), t (-), t [a], [at]
ـى     ى a à [aː]

Uwaga: Litery ا, د, ذ, ر, ز, و, ة i ى nie są łączone w piśmie z literami występującymi po nich, nie posiadają więc formy środkowej i początkowej.

Cyfry arabskie[edytuj | edytuj kod]

W piśmie arabskim używa się dwóch rodzajów cyfr: standardowych arabskich oraz tak zwanych wschodnioarabskich, używanych w Iranie, Pakistanie oraz Indiach.

Cyfry arabskie w Europie Standardowe
cyfry arabskie
Cyfry
wschodnioarabskie
0 ٠ ۰
1 ١ ۱
2 ٢ ۲
3 ٣ ۳
4 ٤ ۴
5 ٥ ۵
6 ٦ ۶
7 ٧ ۷
8 ٨ ۸
9 ٩ ۹

Dodatkowe znaki[edytuj | edytuj kod]

Hamza[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Hamza.

Hamza nie jest zazwyczaj uznawana za literę, mimo że służy do zapisu spółgłoski, jaką jest zwarcie krtaniowe: ؤ, ئ, إ, أ,

Znaki samogłoskowe[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Harakat.

Na oznaczenie samogłosek oraz końcówek deklinacyjnych istnieją w piśmie arabskim dodatkowe, zwykle nieużywane znaki. Poniżej znajduje się tabela, uwzględniające niektóre z nich:

znak przykład nazwa znaczenie
َ  بَ fatha krótkie a
ِ  بِ kasra krótkie i
ُُ  بُ damma krótkie u
َ  بَا fatha + alif długie ā
ِ  بِي kasra + y długie ī
ُ  بُو damma + wāw długie ū
ْ  يْمُو sukun brak samogłoski
ّ  دُرِّسَ szadda podwojenie danej spółgłoski
ٌ  سٌ nunacja końcówka -un (podwojona damma)
ٌ , ُُ   końcówka -un I przypadek imienia w stanie nieokreślonym
ٍ  سٍ końcówka -in II przypadek (podwójna kasra)
ً  اً końcówka -an III przypadek (podwójna fatha)
اً اً końcówka -an III przypadek (podwójna fatha), najczęściej z dodatkową literą alif

Ligatury[edytuj | edytuj kod]

W alfabecie arabskim istnieją również ligatury. Ligatura powstająca z połączenia liter lām i ’alif (tzn. lā) jest obligatoryjna, inne (np. dla Allah) można zastępować ciągiem liter.

  • – lā jedna z partykuł przeczących; także samodzielna jako nie (odpowiedź na pytanie ogólne)
  • – lā połączenie lā wewnątrz wyrazu

W innych językach[edytuj | edytuj kod]

Pisma arabskiego używa się także do zapisu innych języków w regionach zdominowanych przez islam, m.in. perskiego, urdu, kurdyjskiego, paszto, ujgurskiego, malajskiego, suahili (obok pisma łacińskiego), a do roku 1929 zapisywano nim także język turecki.

W przeszłości pismo to służyło także do zapisu języków muzułmańskich narodów Kaukazu i Azji Środkowej, np. czeczeńskiego i uzbeckiego, do lat 30. XX wieku, kiedy to Rosjanie wprowadzili tam cyrylicę w celu osłabienia wpływów islamu. Również do zapisu języka polskiego czy języka białoruskiego przez Tatarów.

W niektórych językach, np. perskim czy kurdyjskim używa się czterech dodatkowych liter na oznaczenie dźwięków obcych językowi arabskiemu:

głoska litera nazwa
[p] پ pe
[ʣ] (cz) چ cze
[ʒ] (ż) ژ że
[ɡ] گ gaf

W języku paszto obok liter arabskich i perskich używane są litery modyfikowane przez dodanie małego kółeczka (zwanego پندك pandak), oznaczające spółgłoski szczytowe: ړ [ʈ], ډ [ɖ], ټ [ɺ̢], ڼ [ɳ]. Istnieją też litery będące wariantami liter arabskich z mniejszą lub większą liczbą kropek: څ [ʦ], ځ [ʣ], ښ [ʂ], ږ [ʐ], ې [e] i ئ [-əj].

W sztuce[edytuj | edytuj kod]

W krajach muzułmańskich powszechna była sztuka kaligrafii, pismo było także elementem zdobniczym w architekturze.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]