Alfabet arabski
Alfabet arabski – alfabetyczne pismo używane do zapisu języka arabskiego. Powstało z nabatejskiej odmiany pisma aramejskiego. Pismo arabskie rozpowszechnione jest w krajach muzułmańskich.
Spis treści |
Historia [edytuj]
Najstarsze zabytki pochodzą z IV wieku n.e. (inskrypcje z Rammu i An-Namara). Istnieje wiele odmian pisma arabskiego. Do najważniejszych należą pismo kwadratowe (kufickie) i okrągłe (naschi).
Początkowo pismo arabskie istniało w dwóch formach, pisma monumentalnego służącego do zapisu Koranu (maszk) i pisma kancelaryjnego. W X wieku wezyr abbasydzki Ibn Mukla (886-940) opracował proporcje pisma arabskiego kancelaryjnego oparte na proporcjach koła i kwadratu wytyczanych trzcinką i cyrklem (naschi).
Z naschi rozwinęły się odmiany pisma o okrągłych kształtach:
- suls − używany głównie w kancelariach, charakteryzujący się mocnym wydłużeniem liter; w okresie panowania dynastii Safawidów w Iranie w inskrypcjach zdobiących budowle sakralne
- muhakkak − zbliżony do suls, częstszy w zachodniej części świata muzułmańskiego
- rihani
- ruka
Pismo monumentalne maszk przekształciło się w VIII wieku za sprawą kaligrafów z Kufy w odmianę o kwadratowym zarysie (pismo kufickie, dukt kufi). Stososowane było do zapisu tekstów religijnych, obecne było jako motyw dekoracyjny w architekturze, na naczyniach i tkaninach. W Maghrebie stosowana była jedna odmiana pisma, wywodzące się z form kwadratowych pismo maghrebskie. W Iranie powstało m.in. pismo talik („zwisające”), którego od XII wieku używano w poezji i ceramice. Pod koniec XIV wieku kaligraf i miniaturzysta Ali z Tabrizu wprowadził modyfikacje, tworząc nasta'liq, które rozpowszechniły się w Turcji i Indiach. Na początku XVI wieku w Turcji powstało pismo diwani (kancelaryjne), a w XVII wieku szekaste („łamane”), charakteryzuje się mocnym ściśnięciem liter przy jednoczesnym zaznaczeniu ich łuków, przez co pismo to jest czytelne tylko dla wyjątkowo wprawionego czytelnika.
Zasady zapisu [edytuj]
Zapisywane jest z prawa na lewo. Ma 18 podstawowych znaków, które po uzupełnieniu jedną, dwiema lub trzema kropkami tworzą 28 liter oznaczających spółgłoski oraz samogłoski długie i dyftongi. Samogłoski krótkie są w piśmie arabskim pomijane, dlatego jest ono klasyfikowane jako abdżad. Czasami stosuje się jednak na ich oznaczenie dodatkowe znaki samogłoskowe (w arabskich elementarzach i w Koranie).
Litery mogą mieć różne formy w zależności od pozycji w wyrazie (początkowej, środkowej, końcowej albo izolowanej).
Dekoracyjne zapisywanie wersów Koranu doprowadziło w ciągu ponad 1400 lat do powstania wielu szkół kaligrafii. W świecie arabskim kaligrafia uznawana jest za jedną z najwyższych form sztuki. Ma szczególne znaczenie, ponieważ przekazuje treść Koranu – świętej księgi islamu.
Litery arabskie oraz transkrypcja i transliteracja [edytuj]
| Litera arabska | Transkrypcja / transliteracja | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| postać końcowa | postać środkowa | postać początkowa | postać izolowana | transkrypcja polska | transliteracja ISO | transkrypcja IPA |
| ـا | ا | a | ā | [aː], [ʔ] | ||
| ـب | ـبـ | بـ | ب | b | b | [b] |
| ـت | ـتـ | تـ | ت | t | t | [t] |
| ـث | ـثـ | ثـ | ث | s | ṯ | [θ] |
| ـج | ـجـ | جـ | ج | dż | ǧ | [dʒ], [ʒ], [ɡ] |
| ـح | ـحـ | حـ | ح | h | ḥ | [ħ] |
| ـخ | ـخـ | خـ | خ | ch | ẖ | [x] |
| ـد | د | d | d | [d] | ||
| ـذ | ذ | z | ḏ | [ð] | ||
| ـر | ر | r | r | [r] | ||
| ـز | ز | z | z | [z] | ||
| ـس | ـسـ | سـ | س | s | s | [s] |
| ـش | ـشـ | شـ | ش | sz | š | [ʃ] |
| ـص | ـصـ | صـ | ص | s | ṣ | [sˁ] |
| ـض | ـضـ | ضـ | ض | d | ḍ | [dˁ] |
| ـط | ـطـ | طـ | ط | t | ṭ | [tˁ] |
| ـظ | ـظـ | ظـ | ظ | z | ẓ | [ðˁ] |
| ـع | ـعـ | عـ | ع | (-) | ` | [ʕ] |
| ـغ | ـغـ | غـ | غ | gh | ḡ | [ɣ], [ɡ] w wielu zapożyczeniach |
| ـف | ـفـ | فـ | ف | f | f | [f] |
| ـق | ـقـ | قـ | ق | k | q | [q] |
| ـك | ـكـ | كـ | ك | k | k | [k] |
| ـل | ـلـ | لـ | ل | l | l | [l] |
| ـم | ـمـ | مـ | م | m | m | [m] |
| ـن | ـنـ | نـ | ن | n | n | [n] |
| ـه | ـهـ | هـ | ه | h | h | [h] |
| ـو | و | w, u | w, ū | [w] | ||
| ـي | ـيـ | يـ | ي | j, i | y, ī | [j] |
| ـة | ة | (-), t | (-), t | [a], [at] | ||
| ـى | ى | a | à | [aː] | ||
Uwaga: Litery ا, د, ذ, ر, ز, و, ة i ى nie są łączone w piśmie z literami występującymi po nich, nie posiadają więc formy środkowej i początkowej.
Cyfry arabskie [edytuj]
W piśmie arabskim używa się dwóch rodzajów cyfr: standardowych arabskich oraz tak zwanych wschodnioarabskich, używanych w Iranie, Pakistanie oraz Indiach.
| Cyfry arabskie w Europie | Standardowe cyfry arabskie |
Cyfry wschodnioarabskie |
|---|---|---|
| 0 | ٠ | ۰ |
| 1 | ١ | ۱ |
| 2 | ٢ | ۲ |
| 3 | ٣ | ۳ |
| 4 | ٤ | ۴ |
| 5 | ٥ | ۵ |
| 6 | ٦ | ۶ |
| 7 | ٧ | ۷ |
| 8 | ٨ | ۸ |
| 9 | ٩ | ۹ |
Dodatkowe znaki [edytuj]
Hamza [edytuj]
Hamza nie jest zazwyczaj uznawana za literę, mimo że służy do zapisu spółgłoski, jaką jest zwarcie krtaniowe: ؤ, ئ, إ, أ, ﺀ
Znaki samogłoskowe [edytuj]
Na oznaczenie samogłosek oraz końcówek deklinacyjnych istnieją w piśmie arabskim dodatkowe, zwykle nieużywane znaki. Poniżej znajduje się tabela, uwzględniające niektóre z nich:
| znak | przykład | nazwa | znaczenie |
|---|---|---|---|
| َ | بَ | fatha | krótkie a |
| ِ | بِ | kasra | krótkie i |
| ُُ | بُ | damma | krótkie u |
| َ | بَا | fatha + alif | długie ā |
| ِ | بِي | kasra + y | długie ī |
| ُ | بُو | damma + wāw | długie ū |
| ْ | يْمُو | sukun | brak samogłoski |
| ّ | دُرِّسَ | szadda | podwojenie danej spółgłoski |
| ٌ | سٌ | nunacja | końcówka -un (podwojona damma) |
| ٌ , ُُ | końcówka -un | I przypadek imienia w stanie nieokreślonym | |
| ٍ | سٍ | końcówka -in | II przypadek (podwójna kasra) |
| ً | اً | końcówka -an | III przypadek (podwójna fatha) |
| اً | اً | końcówka -an | III przypadek (podwójna fatha), najczęściej z dodatkową literą alif |
Ligatury [edytuj]
W alfabecie arabskim istnieją również ligatury. Ligatura powstająca z połączenia liter lām i ’alif (tzn. lā) jest obligatoryjna, inne (np. ﷲ dla Allah) można zastępować ciągiem liter.
- ﻻ – lā jedna z partykuł przeczących; także samodzielna jako nie (odpowiedź na pytanie ogólne)
- ﻼ – lā połączenie lā wewnątrz wyrazu
W innych językach [edytuj]
Pisma arabskiego używa się także do zapisu innych języków w regionach zdominowanych przez islam, m.in. perskiego, urdu, kurdyjskiego, paszto, ujgurskiego, malajskiego, suahili (obok pisma łacińskiego), a do roku 1929 zapisywano nim także język turecki.
W przeszłości pismo to służyło także do zapisu języków muzułmańskich narodów Kaukazu i Azji Środkowej, np. czeczeńskiego i uzbeckiego, do lat 30. XX wieku, kiedy to Rosjanie wprowadzili tam cyrylicę w celu osłabienia wpływów islamu. Również do zapisu języka białoruskiego przez Tatarów.
W niektórych językach, np. perskim czy kurdyjskim używa się czterech dodatkowych liter na oznaczenie dźwięków obcych językowi arabskiemu:
| głoska | litera | nazwa |
|---|---|---|
| [p] | پ | pe |
| [ʣ] (cz) | چ | cze |
| [ʒ] (ż) | ژ | że |
| [ɡ] | گ | gaf |
W języku paszto obok liter arabskich i perskich używane są litery modyfikowane przez dodanie małego kółeczka (zwanego پندك pandak), oznaczające spółgłoski szczytowe: ړ [ʈ], ډ [ɖ], ټ [ɺ̢], ڼ [ɳ]. Istnieją też litery będące wariantami liter arabskich z mniejszą lub większą liczbą kropek: څ [ʦ], ځ [ʣ], ښ [ʂ], ږ [ʐ], ې [e] i ئ [-əj].
W sztuce [edytuj]
W krajach muzułmańskich powszechna była sztuka kaligrafii, pismo było także elementem zdobniczym w architekturze.
Zobacz też [edytuj]
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||
