Afganistan

د افغانستان اسلامي جمهوریت جمهوری اسلامی افغانستان Islamska Republika Afganistanu
Flaga Afganistanu Godło Afganistanu
Hymn: Milli Surood
Język urzędowy	perski, paszto
Stolica	Kabul
Ustrój polityczny	republika islamska
Głowa państwa	prezydent Hamid Karzai
Szef rządu	prezydent Hamid Karzai
Powierzchnia  • całkowita  • wody śródlądowe	42. na świecie 652 230 km² ~0%
Liczba ludności (2012)  • całkowita   • gęstość zaludnienia	39. na świecie 30,419,928 46,6 osób/km²
PKB (2012)  • całkowite   • na osobę	19,9 mld USD 621 USD
PKB (PPP) (2012)  • całkowite   • na osobę	33,7 mld USD 1054 USD
Jednostka monetarna	afgani (AFN)
Niepodległość	od Wielkiej Brytanii 19 sierpnia 1919
Religia dominująca	islam
Strefa czasowa	UTC +4:30
Kod ISO 3166	AFG
Domena internetowa	.af
Kod samochodowy	AFG
Kod samolotowy	YA
Kod telefoniczny	+93
Multimedia w Wikimedia Commons
Wiadomości w Wikinews
Islamska Republika Afganistanu w Wikicytatach
Hasło Afganistan w Wikisłowniku

Afganistan, Islamska Republika Afganistanu (dari افغانستان, trl. Afghānestān, trb. Afghanestan; جمهوری اسلامی افغانستان, trl. Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Afghānestān, trb. Dżomhuri-je Eslami-je Afghanestan; paszto افغانستان, trl. Afghānistān, trb. Afghanistan; د افغانستان اسلامي جمهوریت, trl. Də Afghānistān Islāmī Jumhūriyat, trb. Dy Afghanestan Eslami Dżumhurijat) – śródlądowe państwo położone w Azji Środkowej.

Etymologia

Afganistan, pers. i paszto: افغانستان (Afghânistân) Źródło słowa "Afgan" pozostaje nierozpoznane. Jedno z wyjaśnień bierze je od Apakana, irańskiego władcy z VIII lub IX wieku. Inne wskazuje na odniesienie do słowa "Abgan" (Imperium Sasanidów, III wiek), najstarszego znanego zapisu odnoszącego się do późniejszego "Afgan". Pojawia się również w zapiskach Szapura I w Nachsz-e-Rostam, gdzie wspomina o nazwisku Goundifer Abgan Rismaund. Indyjski astronom z VI wieku, Varahamihira, w swojej pracy "Brhat Samhita" (11.61; 16.38), określa Afganów słowem Avagan. Chiński pielgrzym Xuanzang określa nazwą 阿薄健 ("Abojian") lud zamieszkujący tereny na północ od Gór Sulejmańskich. W języku perskim -stân oznacza "kraj". Starożytni Grecy nazywali te tereny "Ariana" od awestyjskiego Aryanam Vaeja lub "Aryavarta" – "kraj Ariów" w sanskrycie (por. Iran). Określenie 'Ariana Afghânistân' jest wciąż popularne wśród perskojęzycznych mieszkańców Afganistanu. Nazwą 'Chorasan' określano Afganistan jako część Wielkiego Chorasanu, co w zapisie pahlawi znaczy "Wschodni Kraj" (pers. خاور زمین)

Ustrój polityczny

Konstytucja afgańska przyjęta w 2004 roku zakłada istnienie trójpodziału władz na władzę: ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Władza ustawodawcza przysługuje parlamentowi zwanemu Loja Dżirga. Władzę wykonawczą sprawuje wyłaniany w wyborach powszechnych prezydent, któremu podlega rząd i administracja centralna.

Geografia

Afganistan jest wysokogórskim krajem śródlądowym, nie posiadającym dostępu do morza, położonym w środkowej i południowo-zachodniej Azji. Ponad 4/5 powierzchni zajmują góry. Z północnego wschodu na południowy zachód rozpościera się pasmo górskie Hindukusz z najwyższym szczytem kraju (Noszak, 7 492 m n.p.m.), przechodzący w surowe obszary Wyżyny Irańskiej, a następnie w półpustynię Registanu (35-40 tys. km²), między którymi znajduje się Wyżyna Haradżat z kilkoma przełęczami umożliwiającymi komunikację pomiędzy regionami kraju. Klimat surowy i mroźny, w górach średnie temperatury stycznia spadają do -15 °C, a w lipcu rzadko przekraczają 0 °C. Lata najcieplejsze na pustynnych obszarach na południu (powyżej +22 °C). Opady w górach powyżej 1 500 mm rocznie, większa część kraju ma 400–600 mm rocznie, na terenach stepowych poniżej 200 mm rocznie. Ziemie uprawne zajmują zaledwie 12% powierzchni, zaś lasy (głównie w rejonie północno-wschodnim) tylko 3%.

• najniższy punkt - Amu-daria 258 m n.p.m.
• najwyższy punkt - Noszak 7 492 m (inne źródła podają 7 485 m n.p.m.)

Granice

Łączna długość granic Afganistanu wynosi 5 529 km, a w tym granice z:

• • Chińską Republiką Ludową przez korytarz wachański - 76 km
  • Iranem - 936 km
  • Pakistanem - 2 429 km
  • Tadżykistanem - 1 206 km
  • Turkmenistanem - 744 km
  • Uzbekistanem - 137 km

Gospodarka

Afganistan należy do najsłabiej rozwiniętych gospodarczo państw świata. PKB wyniósł 16,63 mld dolarów USA (dane szacunkowe z 2009), czyli zaledwie 571 dolarów na 1 mieszkańca, z czego 31% dostarczyło rolnictwo, 26% przemysł, a pozostałe 43% usługi.

Zasoby naturalne: gaz ziemny, ropa naftowa, węgiel, miedź, chrom, baryty, siarka, ołów, cynk, ruda żelaza, sól, kamienie szlachetne i półszlachetne są eksploatowane w ograniczonym zakresie, większe znaczenie ma jedynie wydobycie gazu (30 mln m³ w 2008) i surowców budowlanych, między innymi lazurytu. Kilka elektrowni wodnych wyprodukowało 285,5 mln kWh energii elektrycznej. Liczne zakłady rzemieślnicze rozrzucone po całym kraju produkują rozmaite wyroby włókiennicze, metalowe, skórzane oraz wyroby z drewna i inne. Rozwinięty jest przemysł spożywczy.

Główną gałęzią gospodarki jest niskotowarowe rolnictwo. Uprawia się głównie zboże (pszenica 2,7 mln ton, ponadto kukurydzę, jęczmień i ryż, także bawełnę, buraki cukrowe, trzcinę cukrową; w dolinach rzek - na terenach nawadnianych - kwitnie sadownictwo i uprawa winorośli - produkcja winogron 365 tys. ton.

Dobrze rozwinięta hodowla (częściowo koczownicza): owiec - 11 mln, kóz - 2,2 mln oraz wielbłądów i koni.

Transport bardzo słabo rozwinięty. Drogi liczą tylko 42,15 tys. km, w tym: 29 800 km szlaków nieutwardzonych (wskaźnik gęstości dróg wynosi zaledwie 6,51 km/100 km²), a sieć kolejowa jest od 2010 roku w budowie. W Afganistanie istnieje 1 200 km (w 2007) śródlądowych dróg wodnych. Najważniejszą arterię stanowi żeglowny odcinek rzeki Amu-daria, po którym pływają statki o pojemności do 500 DWT. Ponadto istnieją gazociągi o łącznej długości 466 km. Główne lotnisko w Kabulu ma połączenie z kilkoma miastami za granicą. Poza Kabulem, w 2010 istniało 18 innych lotnisk o betonowych pasach startowych oraz 34 inne o nieutwardzonych lądowiskach. Międzynarodowe linie lotnicze znajdują się w Kabulu i w Kandaharze. Na całym obszarze kraju poważną rolę odgrywa nadal transport juczny.

Bilans handlowy niezrównoważony: eksport w 2009 wyniósł 547 mln dolarów, zaś import aż 5 300 mln dolarów. Główni partnerzy handlowi: Pakistan, USA, Indie, Niemcy, Rosja, Japonia i Iran. Z uwagi na utrzymujące się od kilkudziesięciu lat konflikty i prowadzone działania wojenne, gospodarka afgańska znajduje się w ruinie. Głównym produktem eksportowym, do niedawna, było opium, którego roczna produkcja wynosiła 4.000 ton. Produkcją opium trudnią się lokalni watażkowie usadowieni w poszczególnych rejonach kraju i czujący się bezkarni ze względu na słabość władzy centralnej.

Demografia

Różnorodność etniczna i językowa Afganistanu odzwierciedla jego położenie, gdzie przechodziły wojska i przecinały się historyczne szlaki handlowe prowadzące z Azji Środkowej do Azji Południowej i Południowo-Zachodniej. Dari (afgański perski) i paszto są językami urzędowymi i służą jako wspólny język większości Afgańczyków, chociaż talibowie stosowali tylko paszto. Uzbecki i turkmeński są szeroko rozpowszechnione na północy. Mniejsze grupy w całym kraju mówią ponad 70 innymi językami i niezliczonymi dialektami.

Religią państwową jest islam. Szacuje się, że 80% ludności to muzułmanie wyznający sunnicką odmianę Hanafi. Reszta to głównie muzułmanie szyici, przede wszystkim Hazarowie. Pomimo prób w okresie rządów komunistycznych laicyzacji afgańskiego społeczeństwa islamskie praktyki przenikają wszystkie aspekty życia. Islam był fundamentem oporu wobec komunistów i radzieckiej inwazji. Islamskie tradycje religijne i przepisy, wraz z tradycyjną praktyką są podstawowym sposobem na prowadzenie swojego życia i rozwiązywanie sporów prawnych. Poza mieszkańcami dużych miast większość Afgańczyków jest podzielonych na plemiona i inne wspólnoty oparte na przywódcach, które kultywują dawne tradycje i praktyki religijne.

Liczba mieszkańców w 2012 wynosiła 33,4 mln (w 1950 było ich 8,15 mln). Ludność jest rozmieszczona bardzo nierównomiernie. Główne skupiska to kotliny śródgórskie i oazy na obszarach północno-wschodniej części kraju; tereny wysokogórskie na północy i półpustynne na południowym zachodzie są prawie bezludne. Ok. 2 mln mieszkańców to koczownicy. Ponad 3 mln osób przebywa na emigracji, głównie w Pakistanie i Iranie. Tylko 28% ludności mieszka w miastach. Poziom życia ludności i jej zdrowotność należą do najniższych w świecie; powszechnym zjawiskiem jest analfabetyzm - 62,9%.

Hazarowie

Struktura etniczna:

• Pasztunowie - 42,4%
• Tadżycy - 25%
• Hazarowie - 8,6%
• Uzbecy - 8,1%
• Aimakowie - 5%
• Turkmeni - 2,1%
• Persowie - 1,7%
• Beludżowie - 1,2%
• pozostali - 5,9% (w tym: Brahui, Pashayi, Kurdowie, Amerykanie)

Statystyki demograficzne

(2012)
Liczba ludności	30 419 928
Współczynnik urbanizacji	23% (2010)
Ludność według wieku
0 – 14 lat	43,2% (mężczyzn 6 671 683; kobiet 6 460 034)
15 – 64 lat	54,4% (mężczyzn 8 414 716; kobiet 8 121 616)
ponad 64 lata	2,5% (mężczyzn 350 692; kobiet 401 187)
Średni wiek
W całej populacji	17,9 lat
Mężczyzn	17,8 lat
Kobiet	17,9 lat
Przyrost naturalny	2,22%
Współczynnik urodzeń	39,3 urodzeń/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów	14,59 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji	-2,51 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu	1,05 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat	1,03 mężczyzn/kobiet
15 – 64 lat	1,04 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat	0,87 mężczyzn/kobiet
w całej populacji	1,03 mężczyzn/kobiet
Umieralność niemowląt
W całej populacji	121,63 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej	129,51 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej	113,36 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
W całej populacji	49,72 lat
Mężczyzn	48,45 lat
Kobiet	51,05 lat
Rozrodczość	5,64 urodzeń/kobietę
Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS	0,01% (2001)

• główne miasta (ludność wg http://www.citypopulation.de, stan na 21 września 2006)
  • Kabul - 2 536,3 tys.
  • Herat - 349,0 tys.
  • Kandahar - 324,8 tys.
  • Mazar-i Szarif - 300,6 tys.
  • Dżalalabad - 168,6 tys.
  • Kunduz - 117,5 tys.

• 6 690 osób na 1 lekarza (w 1990 r. - 13 200 osób na 1 lekarza)
• 2 945 osób na łóżko szpitalne
• 23% ludności żyje poniżej poziomu ubóstwa

Podział administracyjny

Mapa przedstawiająca prowincje Afganistanu

Afganistan jest podzielony na 34 prowincje (wilajet) i 398 dystryktów

Religijność

• islam - 97,89%
• zoroastryzm - 1,5%
• hinduizm - 0,35%
• tradycyjne religie etniczne - 0,1%
• bahaizm - 0,1%
• sikhizm - 0,02%
• chrześcijaństwo - 0,01%

Zobacz też

• Ambasada Afganistanu w Polsce

Linki zewnętrzne

• Afghanistan National Development Strategy (ANDS) (ang.)