Afganistan

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
د افغانستان اسلامي جمهوریت
جمهوری اسلامی افغانستان

Islamska Republika Afganistanu
Flaga Afganistanu
Godło Afganistanu
Flaga Afganistanu Godło Afganistanu
Hymn: Milli Surood
Położenie Afganistanu
Język urzędowy perski, paszto
Stolica Kabul
Ustrój polityczny republika islamska
Głowa państwa prezydent Hamid Karzai
Szef rządu prezydent Hamid Karzai
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
42. na świecie
652 230 km²
~0%
Liczba ludności (2012)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
39. na świecie
30 419 928[1]
46,6 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

20,74 mld[2] USD
679[2] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

35,15 mld[2] USD
1150[2] USD
Jednostka monetarna afgani (AFN)
Niepodległość od Wielka Brytania Wielkiej Brytanii
19 sierpnia 1919
Religia dominująca islam
Strefa czasowa UTC +4:30
Kod ISO 3166 AFG
Domena internetowa .af
Kod samochodowy AFG
Kod samolotowy YA
Kod telefoniczny +93
Mapa Afganistanu
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Afganistan w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikicytaty Islamska Republika Afganistanu w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Afganistan w Wikisłowniku
Afghanistan in its region.svg

Afganistan, Islamska Republika Afganistanu (dari افغانستان, trl. Afghānestān, trb. Afghanestan; جمهوری اسلامی افغانستان, trl. Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Afghānestān, trb. Dżomhuri-je Eslami-je Afghanestan; paszto افغانستان, trl. Afghānistān, trb. Afghanistan; د افغانستان اسلامي جمهوریت, trl. Də Afghānistān Islāmī Jumhūriyat, trb. Dy Afghanestan Eslami Dżumhurijat) – śródlądowe państwo położone w Azji Środkowej.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Afganistan, pers. i paszto: افغانستان (Afghânistân) Źródło słowa "Afgan" pozostaje nierozpoznane. Jedno z wyjaśnień bierze je od Apakana, irańskiego władcy z VIII lub IX wieku. Inne wskazuje na odniesienie do słowa "Abgan" (Imperium Sasanidów, III wiek), najstarszego znanego zapisu odnoszącego się do późniejszego "Afgan". Pojawia się również w zapiskach Szapura I w Nachsz-e-Rostam, gdzie wspomina o nazwisku Goundifer Abgan Rismaund. Indyjski astronom z VI wieku, Varahamihira, w swojej pracy "Brhat Samhita" (11.61; 16.38), określa Afganów słowem Avagan. Chiński pielgrzym Xuanzang określa nazwą 阿薄健 ("Abojian"[3]) lud zamieszkujący tereny na północ od Gór Sulejmańskich. W języku perskim -stân oznacza "kraj". Starożytni Grecy nazywali te tereny "Ariana" od awestyjskiego Aryanam Vaeja lub "Aryavarta" – "kraj Ariów" w sanskrycie (por. Iran). Określenie 'Ariana Afghânistân' jest wciąż popularne wśród perskojęzycznych mieszkańców Afganistanu. Nazwą 'Chorasan' określano Afganistan jako część Wielkiego Chorasanu, co w zapisie pahlawi znaczy "Wschodni Kraj" (pers. خاور زمین)

Historia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: historia Afganistanu.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Konstytucja afgańska przyjęta w 2004 roku zakłada istnienie trójpodziału władz na władzę: ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Władza ustawodawcza przysługuje parlamentowi zwanemu Loja Dżirga. Władzę wykonawczą sprawuje wyłaniany w wyborach powszechnych prezydent, któremu podlega rząd i administracja centralna.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Afganistanu.
Topografia Afganistanu

Afganistan jest wysokogórskim krajem śródlądowym, nie posiadającym dostępu do morza, położonym w środkowej i południowo-zachodniej Azji. Ponad 4/5 powierzchni zajmują góry. Z północnego wschodu na południowy zachód rozpościera się pasmo górskie Hindukusz z najwyższym szczytem kraju (Noszak 7492 m n.p.m.), przechodzący w surowe obszary Wyżyny Irańskiej, a następnie w półpustynię Registanu (35-40 tys. km²), między którymi znajduje się Wyżyna Haradżat z kilkoma przełęczami umożliwiającymi komunikację pomiędzy regionami kraju. Klimat surowy i mroźny, w górach średnie temperatury stycznia spadają do -15 °C, a w lipcu rzadko przekraczają 0 °C. Lata najcieplejsze na pustynnych obszarach na południu (powyżej +22 °C). Opady w górach powyżej 1 500 mm rocznie, większa część kraju ma 400–600 mm rocznie, na terenach stepowych poniżej 200 mm rocznie. Ziemie uprawne zajmują zaledwie 12% powierzchni, zaś lasy (głównie w rejonie północno-wschodnim) tylko 3%.

  • najniższy punkt - Amu-daria 258 m n.p.m.
  • najwyższy punkt - Noszak 7492 m (inne źródła podają 7 485 m n.p.m.)

Granice[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Granice Afganistanu.

Łączna długość granic Afganistanu wynosi 5 529 km, a w tym granice z:

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Afganistan należy do najsłabiej rozwiniętych gospodarczo państw świata. PKB wyniósł 16,63 mld dolarów USA (dane szacunkowe z 2009), czyli zaledwie 571 dolarów na 1 mieszkańca, z czego 31% dostarczyło rolnictwo, 26% przemysł, a pozostałe 43% usługi[1].

Zasoby naturalne: gaz ziemny, ropa naftowa, węgiel, miedź, chrom, baryty, siarka, ołów, cynk, ruda żelaza, sól, kamienie szlachetne i półszlachetne są eksploatowane w ograniczonym zakresie, większe znaczenie ma jedynie wydobycie gazu (30 mln m³ w 2008) i surowców budowlanych, między innymi lazurytu. Kilka elektrowni wodnych wyprodukowało 285,5 mln kWh energii elektrycznej[1]. Liczne zakłady rzemieślnicze rozrzucone po całym kraju produkują rozmaite wyroby włókiennicze, metalowe, skórzane oraz wyroby z drewna i inne. Rozwinięty jest przemysł spożywczy.

Główną gałęzią gospodarki jest niskotowarowe rolnictwo. Uprawia się głównie zboże (pszenica 2,7 mln ton, ponadto kukurydzę, jęczmień i ryż, także bawełnę, buraki cukrowe, trzcinę cukrową; w dolinach rzek - na terenach nawadnianych - kwitnie sadownictwo i uprawa winorośli - produkcja winogron 365 tys. ton.

Dobrze rozwinięta hodowla (częściowo koczownicza): owiec - 11 mln, kóz - 2,2 mln oraz wielbłądów i koni.

Transport bardzo słabo rozwinięty. Drogi liczą tylko 42,15 tys. km, w tym: 29 800 km szlaków nieutwardzonych (wskaźnik gęstości dróg wynosi zaledwie 6,51 km/100 km²), a sieć kolejowa jest od 2010 roku w budowie. W Afganistanie istnieje 1 200 km (w 2007) śródlądowych dróg wodnych. Najważniejszą arterię stanowi żeglowny odcinek rzeki Amu-daria, po którym pływają statki o pojemności do 500 DWT. Ponadto istnieją gazociągi o łącznej długości 466 km. Główne lotnisko w Kabulu ma połączenie z kilkoma miastami za granicą. Poza Kabulem, w 2010 istniało 18 innych lotnisk o betonowych pasach startowych oraz 34 inne o nieutwardzonych lądowiskach. Międzynarodowe linie lotnicze znajdują się w Kabulu i w Kandaharze. Na całym obszarze kraju poważną rolę odgrywa nadal transport juczny.

Bilans handlowy niezrównoważony: eksport w 2009 wyniósł 547 mln dolarów[1], zaś import aż 5 300 mln dolarów. Główni partnerzy handlowi: Pakistan, USA, Indie, Niemcy, Rosja, Japonia i Iran. Z uwagi na utrzymujące się od kilkudziesięciu lat konflikty i prowadzone działania wojenne, gospodarka afgańska znajduje się w ruinie. Głównym produktem eksportowym, do niedawna, było opium, którego roczna produkcja wynosiła 4.000 ton. Produkcją opium trudnią się lokalni watażkowie usadowieni w poszczególnych rejonach kraju i czujący się bezkarni ze względu na słabość władzy centralnej.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Różnorodność etniczna i językowa Afganistanu odzwierciedla jego położenie, gdzie przechodziły wojska i przecinały się historyczne szlaki handlowe prowadzące z Azji Środkowej do Azji Południowej i Południowo-Zachodniej. Dari (afgański perski) i paszto są językami urzędowymi i służą jako wspólny język większości Afgańczyków, chociaż talibowie stosowali tylko paszto. Uzbecki i turkmeński są szeroko rozpowszechnione na północy. Mniejsze grupy w całym kraju mówią ponad 70 innymi językami i niezliczonymi dialektami.

Religią państwową jest islam. Szacuje się, że 80% ludności to muzułmanie wyznający sunnicką odmianę Hanafi. Reszta to głównie muzułmanie szyici, przede wszystkim Hazarowie. Pomimo prób w okresie rządów komunistycznych laicyzacji afgańskiego społeczeństwa islamskie praktyki przenikają wszystkie aspekty życia. Islam był fundamentem oporu wobec komunistów i radzieckiej inwazji. Islamskie tradycje religijne i przepisy, wraz z tradycyjną praktyką są podstawowym sposobem na prowadzenie swojego życia i rozwiązywanie sporów prawnych. Poza mieszkańcami dużych miast większość Afgańczyków jest podzielonych na plemiona i inne wspólnoty oparte na przywódcach, które kultywują dawne tradycje i praktyki religijne.

Liczba mieszkańców w 2012 wynosiła 33,4 mln (w 1950 było ich 8,15 mln[4]). Ludność jest rozmieszczona bardzo nierównomiernie. Główne skupiska to kotliny śródgórskie i oazy na obszarach północno-wschodniej części kraju; tereny wysokogórskie na północy i półpustynne na południowym zachodzie są prawie bezludne. Ok. 2 mln mieszkańców to koczownicy. Ponad 3 mln osób przebywa na emigracji, głównie w Pakistanie i Iranie. Tylko 28% ludności mieszka w miastach. Poziom życia ludności i jej zdrowotność należą do najniższych w świecie; powszechnym zjawiskiem jest analfabetyzm - 62,9%.

Hazarowie

Struktura etniczna[5]:

Statystyki demograficzne[edytuj | edytuj kod]

(2012)[1]
Liczba ludności 30 419 928
Współczynnik urbanizacji 23% (2010)
Ludność według wieku
0 – 14 lat 43,2% (mężczyzn 6 671 683; kobiet 6 460 034)
15 – 64 lat 54,4% (mężczyzn 8 414 716; kobiet 8 121 616)
ponad 64 lata 2,4% (mężczyzn 350 692; kobiet 401 187)
Średni wiek
W całej populacji 17,9 lat
Mężczyzn 17,8 lat
Kobiet 17,9 lat
Przyrost naturalny 2,22%
Współczynnik urodzeń 39,3 urodzeń/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 14,59 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji -2,51 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu 1,05 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat 1,03 mężczyzn/kobiet
15 – 64 lat 1,04 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat 0,87 mężczyzn/kobiet
w całej populacji 1,03 mężczyzn/kobiet
Umieralność niemowląt
W całej populacji 121,63 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej 129,51 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 113,36 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
W całej populacji 49,72 lat
Mężczyzn 48,45 lat
Kobiet 51,05 lat
Rozrodczość 5,64 urodzeń/kobietę
Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS 0,01% (2001)
  • 6 690 osób na 1 lekarza (w 1990 r. - 13 200 osób na 1 lekarza)
  • 2 945 osób na łóżko szpitalne
  • 23% ludności żyje poniżej poziomu ubóstwa

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Mapa przedstawiająca prowincje Afganistanu

Afganistan jest podzielony na 34 prowincje (wilajet) i 398 dystryktów

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Afganistan, z racji braku dostępu do morza, dysponuje dwoma rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi oraz siłami powietrznymi[6]. Uzbrojenie sił lądowych Afganistanu składało się w 2014 roku z: 800 czołgów, 9,1 tys. opancerzonych pojazdów bojowych, 138 zestawów artylerii holowanej oraz 50 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych[6]. Afgańskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. 107 samolotów transportowych, sześciu samolotów szkolno-bojowych, 91 śmigłowców oraz siedmiu śmigłowców szturmowych[6].

Wojska afgańskie w 2014 roku liczyły 200 tys. żołnierzy zawodowych (brak rezerwistów). Według rankingu Global Firepower (2014) afgańskie siły zbrojne stanowią 76. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 11,5 mld dolarów (USD)[6].

Religijność[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Misja "sui iuris" Afganistanu.

Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center[7][8]:

Atrakcje[edytuj | edytuj kod]

Będąc w Afganistanie, warto zainteresować się m.in.[9]:

  • najwyższym szczytem Hindukuszu - Noszakiem (7485 m n.p.m.)
  • kolorowymi jeziorami Band-e Amir położonymi w korycie rzeki
  • tunelem Salang łączącym południe kraju z równinami i znajdującym się niedaleko przełęczy Salang w Hindukuszu
  • miastem Bajan, dawnym ośrodkiem kultu Buddy, niedaleko którego znajdują się pozostałości po najdłuższym na świecie leżącym posągu Buddy-Sakya.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 CIA – The World Factbook (ang.). 2011-03-22. [dostęp 2011-04-12].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  3. Willem Vogelsang: The Afghans. Oxford: Blackwell Publishers Ltd, 2002, s. 17. ISBN 0-631-19841-5.
  4. dane U.S. Census Bureau, International Data Base
  5. Joshua Project
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Afghanistan (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-31].
  7. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-20].
  8. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-20].
  9. Górskie i pustynne velajty - z Kabulu w głąb kraju (pol.). 2013. [dostęp 2013-20-05].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]