Karl May

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Karol May
Karol May
Imiona i nazwisko Karl Friedrich May
Data i miejsce urodzenia 25 lutego 1842
Ernstthal, Królestwo Saksonii Flagge Königreich Sachsen (1815-1918).svg
Data i miejsce śmierci 30 marca 1912
Radebeul, Cesarstwo Niemieckie 
Narodowość niemiecka
Język niemiecki
Gatunki western, powieść przygodowa
Ważne dzieła Winnetou
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Źródła Karol May w Wikiźródłach
Wikicytaty Karol May w Wikicytatach
Strona internetowa

Karl Friedrich May, Karol May (ur. 25 lutego 1842 w Ernstthal, zm. 30 marca 1912 w Radebeul pod Dreznem) – powieściopisarz niemiecki, znany głównie z powieści przygodowych o Dzikim Zachodzie. Jeden z najpopularniejszych i najlepiej sprzedających się pisarzy w historii literatury niemieckiej.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Karol May pochodził z ubogiej rodziny tkackiej. Do piątego roku życia był niewidomy, odzyskał wzrok dzięki operacji. Początkowo pracował jako nauczyciel, jednak ze względu na popełnione wykroczenia został zwolniony z pracy. Popadał w konflikty z prawem, na skutek których kilka razy trafił do więzienia, głównie za drobne kradzieże. Właśnie w więzieniu odkrył swój talent pisarski. Po wyjściu na wolność (1874) podjął pierwsze poważniejsze próby literackie. W roku 1875 przybył do Drezna i pracował jako redaktor. W roku 1877 został etatowym pisarzem. Na początku swojej drogi literackiej pisarz tworzył tzw. powieści brukowe, ukrywając się pod pseudonimami, np. Capitain Ramon Diaz de la Escosura. Najbardziej znaną powieścią z tego wczesnego okresu twórczości jest Leśna Różyczka.

Pracując jeszcze w redakcji poznał Emmę Pollmer, z którą wziął ślub w 1880 r. Pisarz mieszkał najpierw w Hohenstein-Ernstthal, aż w roku 1883 r. przeprowadził się ponownie do Drezna. Przełom w jego karierze literackiej nastąpił w 1882 r. – zaczął wtedy opisywać przygody swoich bohaterów w egzotycznych krainach: na Dzikim Zachodzie i Bliskim Wschodzie. Sławę przyniosła mu szczególnie seria powieści dziejących się na Dzikim Zachodzie, których najbardziej znanymi bohaterami byli Winnetou, szlachetny wódz Apaczów i jego biały przyjaciel Old Shatterhandalter ego pisarza. Sukces powieści polega na tym, że fikcyjne wydarzenia zostały bardzo sugestywnie osadzone w geograficznych, obyczajowych i kulturowych realiach. Z postacią Old Shatterhanda pisarz niemal całkowicie się utożsamiał – jako bohater swoich powieści pozował do zdjęć, odpowiadał na listy, na drzwiach swojego domu w Radebeul umieścił wizytówkę "Karol May zwany Old Shatterhandem".

Karol May zyskał popularność w Europie.

Na przełomie XX wieku stał się ofiarą licznych procesów i dociekań prasowych. Odkrycie kryminalnych czynów w młodości było powodem ataków krytyków literackich. Karol May musiał walczyć przed sądami o swoje dobre imię, prawa autorskie i uznanie jego twórczości. Dużym wstrząsem był dla niego również rozwód w 1903 r. z pierwszą żoną – Emmą. May nie pozostał jednak długo sam – jeszcze w tym samym roku poślubił Klarę Plöhn. Przeżyte zdarzenia i osobiste kłopoty odbiły się na jego zdrowiu. 30 marca 1912 roku pisarz umarł nagle w swojej willi w Radebeul, zaledwie pięć dni po obchodach swoich 70. urodzin.

Większą część majątku pozostawił fundacji pod jego imieniem, która w 1928 r. otworzyła muzeum w Radebeul. W początkowej fazie pieczę nad fundacją sprawowała druga żona Maya – Klara.

May po raz pierwszy odwiedził USA dopiero w 1908 roku, już po napisaniu swoich dzieł dziejących się na Dzikim Zachodzie. Nieznajomość realiów miejsc akcji kompensował dobrym przygotowaniem teoretycznym, fantazją i kreatywnością.

Wszystkie jego utwory objęte były w 1951 roku zapisem cenzury w Polsce, podlegały natychmiastowemu wycofaniu z bibliotek[1].

Chociaż utwory Karola Maya były wielokrotnie krytykowane jako mało ambitna literatura, to kolejne pokolenia czytelników wciąż się nimi fascynują, głównie ze względu na wartką akcję, egzotykę i humor. Również humanitarne tendencje (dużą rolę odgrywa chrześcijański duch powieści) i poparcie uciskanych narodów (przede wszystkim Indian) stanowią o uniwersalności jego twórczości.

Książki Maya były tłumaczone na co najmniej 33 języki i wydane w łącznej ilości ponad 200 mln egzemplarzy. Same niemieckie wydania osiągnęły nakład 80 milionów. Karol May należy dzięki temu do grona najpopularniejszych i najlepiej sprzedających się pisarzy niemieckich do czasów obecnych.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Głównymi bohaterami powieści, których akcja toczy się na Dzikim Zachodzie, są Old Shatterhand oraz Apacz Winnetou.

Do najbardziej znanych utworów tego cyklu należą:

  • Winnetou I-III (Winnetou, der Rote Gentleman 1893, pierwsze wyd. w Polsce 1910)
  • Old Surehand (Old Surehand 1894–1896, pierwsze wyd. w Polsce 1910)
  • Szatan i Judasz I-III (Satan und Ischariot)
  • Boże Narodzenie (Weihnacht!)
  • Skarb w Srebrnym Jeziorze (Der Schatz im Silbersee 1894, pierwsze wyd. w Polsce 1925)
  • Syn Łowcy Niedźwiedzi – znany również pod tytułem: Old Shatterhand (Der Sohn des Bärenjägers)
  • Upiór z Llano Estacado (Der Geist des Llano estakata)
  • Czarny mustang (Der schwarze Mustang)
  • Król nafty
  • Winnetou IV (w Polsce znany jako Spadkobiercy Winnetou)

Główni bohaterowie utworów o akcji toczącej się na Bliskim Wschodzie to Kara ben Nemzi oraz jego służący i przyjaciel Halef. Najbardziej popularne powieści z tej serii tworzą tzw. cykl arabski. Tytuły wchodzące w skład tego cyklu:

  • Przez pustynię
  • Przez dziki Kurdystan
  • Z Bagdadu do Stambułu
  • W wąwozach Bałkanów
  • Przez krainę Skipetarów
  • Szut

Inne cykle wschodnie to: W kraju Mahdiego (t. I-III) oraz W kraju Srebrnego Lwa (t. I-IV), na który składają się następujące tytuły (trzy pierwsze części polskiego wydania odpowiadają dwóm pierwszym tomom cyklu w oryginale):

  • Lew krwawej zemsty
  • W lochach Babilonu
  • Twierdza w górach
  • W kraju Srebrnego Lwa
  • Skamieniała modlitwa

a także tworzące jedną całość:

  • Most Śmierci
  • W podziemiach Mekki (kontynuacja Mostu Śmierci, napisana przez Franza Kandolfa)

Inne utwory podróżniczo-przygodowe Karola Maya to powieści rozgrywające się

w Ameryce Południowej:

  • Nad Rio de La Plata
  • W Kordylierach
  • Testament Inków
  • Przez dzikie Gran Chaco

na Dalekim Wschodzie (Chiny):

  • Błękitno-purpurowy Matuzalem

w Afryce:

  • Karawana niewolników

Cykl Ród Rodrigandów (przeróbka wydawnictwa Karl May Verlag, oparta na słynnym zeszytowym brukowcu Maya pt. Leśna Różyczka). Serię wznowiono po raz pierwszy w Polsce powojennej (wersja skrócona) w latach 1988-1991 (KAW Szczecin, seria: "Biblioteka Podróży, Przygody i Sensacji").

  • Tajemnica Miksteków; Rozbójnicy z Maladety (tom 1)
  • Cyganie i przemytnicy; La Pendola (tom 2)
  • Ku Mapimi; Pantera Południa (tom 3)
  • W Hararze; Rapier i tomahawk (tom 4)
  • Czarny Gerard; Benito Juarez (tom 5)
  • Traper Sępi Dziób; Jego Królewska Mość (tom 6)
  • Maskarada w Moguncji; Grobowiec Rodrigandów (tom 7)
  • Klasztor della Barbara; Walka o Meksyk (tom 8)
  • Zmierzch cesarza (tom 9)


Począwszy od 1910 r. aż do II wojny światowej Karol May był w Polsce bardzo popularny; postacie z jego powieści były powszechnie znanymi "idolami" młodzieży. W czasach Polski Ludowej ukazał się tylko Winnetou, Old Surehand, Skarb w Srebrnym Jeziorze oraz W Kordylierach. Dopiero w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych wydano w Polsce większość jego utworów – niestety, nowe tytuły tłumaczone były z niemieckich przeróbek Karl May Verlag, a przedwojenne wznowienia – skrócone. Wydawnictwami były przeważnie małe, prywatne spółki, przez co książki zawierają bardzo dużo błędów[potrzebne źródło]. Takie wydania bardzo wypaczyły obraz pisarza w Polsce, dlatego polscy fani Maya wciąż czekają na porządną edycję jego książek, opartą na autentycznych, pierwotnych tekstach, opublikowanych za życia autora w wydawnictwach Fehsenfelda i Münchmeyera (wydania niemieckie ukazujące się w wydawnictwie Karl May Verlag po śmierci autora są przeróbkami wydawniczymi i nie mogą być podstawą dla nowych przekładów).

Na motywach powieści Karola Maya powstał (głównie w latach sześćdziesiątych) cykl filmów o przygodach Winnetou. Główne role grali w nich Pierre Brice jako Winnetou, Lex Barker jako Old Shatterhand oraz Stewart Granger jako Old Surehand.

Ekranizacje[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Filmowe adaptacje utworów Karola Maya.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Norbert Honsza, Wojciech Kunicki Karol May – anatomia sukcesu

Przypisy

  1. Cenzura PRL, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 27.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]