Afryka
 |
Ten artykuł znajduje się na liście Warsztatu PANDA.
Pomóż go ulepszyć. |
 |
.png&filetimestamp=20110714231256)
Afryka – drugi pod względem wielkości kontynent na Ziemi, ma 30,37 mln km² powierzchni, czyli ponad 20,3% ogólnej powierzchni lądowej naszego globu. Przechodzi przez niego południk 0°, obydwa zwrotniki i równik.
Afrykę zamieszkuje ok. 900 mln ludzi (2010). Ma najwyższy na świecie przyrost naturalny (24‰ rocznie) i jest "najmłodszym" kontynentem na Ziemi – dzieci (0-14 lat) stanowią ok. 44%. Afryka ma najniższy PKB na 1 mieszk. (895 dolarów USA), najkrótszą średnią życia (47 lat), a także największą liczbę zakażonych wirusem HIV (ok. 24,9 mln, czyli ok. 64,3% zakażonych na całym świecie).
Afryka jest najbiedniejszym kontynentem na kuli ziemskiej, dotkniętym wieloma plagami – takimi jak malaria oraz AIDS – a także miejscem, gdzie większa część ludności cierpi na niedożywienie lub nawet głód. W wielu krajach Afryki wciąż trwają wojny domowe i rozmaitego rodzaju konflikty zbrojne. Najgroźniejszymi punktami zapalnymi wciąż pozostają Sudan, Angola, Burundi, Demokratyczna Republika Konga, Czad, Wybrzeże Kości Słoniowej, Liberia, Somalia, Zimbabwe oraz północna Nigeria.
Jest najsłabiej zurbanizowanym kontynentem (ok. 39% ludności mieszka w miastach). Największe miasta: Kair, Lagos, Kinszasa, Johannesburg, Aleksandria. Państwa: największe – Algieria (2 381 740 km²), najludniejsze – Nigeria (132 mln), najgęściej zaludnione – Mauritius (610 osób na km²), najmniejsze – Seszele (455 km²), najmniej ludne – Seszele (83 tys.), najrzadziej zaludnione – Sahara Zachodnia (1 os./km²).
[edytuj] Nazwa kontynentu
Nazwa "Afryka" jako nazwa kontynentu leżącego na południe od Morza Śródziemnego pojawiła się po raz pierwszy w dziele De chorographia autorstwa Tytusa Pomponiusza z I wieku naszej ery. Wcześniej nazwą Afryka określano rzymską prowincję na tym kontynencie. Kontynent wówczas nazywano Libia[1].
Nazwa Afryka pochodzi z łaciny i oznacza ziemia Afrów. Po raz pierwszy nazwa ta jako określenie miejsca na ziemi została użyta przez Pomponiusza Meli w 41 roku n.e.[2].
[edytuj] Położenie i granice
Afryka znajduje się po obu stronach równika oraz po obu stronach południka 0. Jednakże nie ma w niej terenów leżących na południowy-zachód od przecięci się równika i południka 0[3].
Skrajnymi punktami są[3]:
- Przylądek Biały (37°25'N)
- Przylądek Igielny (34°51'S)
- Almandi (17°33'W)
- Przylądek Hafun (51°23'E) a po uwzględnieniu wysp wschodni brzeg Sokotry (54°28'E)
Rozciągłość Południkowa wynosi około 8000km natomiast równoleżnikowa 7400km[3].
Położenie Afryki w niskich szerokościach geograficznych powoduje, iż na kontynencie występuje zjawisko górowania słońca, co przekłada się na znacznie wyższe usłonecznienie możliwe (teoretyczne) niż ma to miejsce na wyższych szerokościach (np. w Europie)[4].
Większość granic Afryki to granica morska. Afrykę opływają dwa[5] oceany Atlantycki i Indyjski. Jedynym morzem Atlantyku jest opływające od północy Morze Śródziemne, które oddziela Afrykę od Europy. Do oceanu Indyjskiego należy Morze Czerwone, które odcina Afrykę od Półwyspu Arabskiego czyli Azji. Jedyną lądową granicą jest przesmyk Sueski o długości 120km. Na przesmyku znajduje się Kanał Sueski, który jest uznawany za dokładne wytyczenie granicy. Wcześniej w miejscu kanału był ciąg jezior: Manzila, Timsah, Wielkie Jezioro Gorzkie, Małe Jezioro Gorzkie[6].
[edytuj] Geologia i tektonika
Afryka leży w całości na płycie afrykańskiej, która jest największą płytą na Ziemi[7]. Płyta ta poza obszarami wyżynno-górskimi w syneklizach: Taudan, algiersko-libijskiej, nigeryjskiej, Czadu, Konga, Okawango i Kalahari oraz w zapadlisku mozambickim i basenie Karru znajduje się bezpośrednio pod warstwą osadów[8]. Na obszary położone wyżej znajdują się na tarczach: regibackiej, Ahaggaru, Tubesti, nubijskiej, Kasai oraz wzniesieniach gwinejskich, tanganicko-rodezyjskich, kongo-nabijskich i Transwalu[9].
Afryka uzyskała kształty zbliżone do obecnych już w proterozoiku[10]. Później wypiętrzyły się Góry Przylądkowe oraz Góry Atlas. Największą strukturą tektoniczną są Wielkie Rowy Afrykańskie[11].
[edytuj] Platforma afrykańska
Platforma afrykańska jest najniższą (leżącą najgłębiej) platformą geologiczną będącą odpowiednikiem Płyty afrykańskiej w tektonice. Prekambryjska platforma afrykańska obejmuje cały kontynent łącznie z wyspami ale bez Gór Atlas i Przylądkowych[7]. Wychodnie platformy afrykańskiej znajdują się w syneklizach. Składają się głównie ze starych skał prekambryjskich: zlepieńców, piaskowców i piasków, łupków oraz skał wulkanicznych, występujących pod postacią intruzji magmowych[10]. Czasem skały te są przykryte stosunkowo niewielką warstwą osadów czwartorzędowych, pochodzenia glacjalnego. Co świadczy od zlodowaceniu Gondwany[9].
- Tarcza regibacka
- Znajduje się w zachodniej części Sahary[9] na pograniczu Mauretanii Sahary Zachodniej (część Maroka) i Algierii[12].
- Tarcza Ahaggaru
- Znajduje się w centralnej części Sahary[9] w południowej części Algierii. Na tarczy znajdują się Góry Ahaggar z najwyższym szczytem Algierii Tahatem 2918 metrów[12].
- Tarcza Tibesti
- Najmniejsza z pośród afrykańskich tarcz, znajduje się w południowej części Sahary[9] na pograniczu Czadu (większość) oraz Libii i Nigru, na jej terenie znajdują się góry Tibesti, których najwyższym szczytem jest Emi Kussi (3415 m), będący najwyższym szczytem Czadu. [13].
- Tarcza nubijska
- Znajduje się pomiędzy Nilem a Morzem Czarnym[9] We wschodniej części Egiptu i Sudanu[13].
- Tarcza Kasai
- Znajduje się w pomiędzy Syneklizą Konga a Syneklizą Okawango[9] na pograniczu DR Konga i Zambii. Na terenie tarczy Kasai znajduje się Wyżyna Katanga[14].
- Wzniesienia gwinejskie
- Znajdują się nad północnym brzegiem Zatoki Gwinejskiej[9]. Na terenie tej jednostki znajdują się Gwinea, Sierra Leone, Wybrzeże Kości Słoniowej, Burkina Faso, Ghana, Togo, Benin oraz niewielkie fragmenty: Mali, Nigru i Nigerii[12].
- Wzniesienia kongo-namibijskie
- Rozciągają się wzdłuż południowej części wybrzeża atlantyckiego[9]. Na terenie tej jednostki znajdują się Angola i Namibia[14].
- Wzniesienia tanganicko-rodezyjskie
- Są południową częścią Wielkich Rowów Afrykańskich[9]. Ciągną się południkowo od Tanzanii poprzez Zambię i Malawi przez Tete w Mozambiku do Zimbabwe[14]
- Wzniesienia Transwalu
- Znajdują się w południowej Afryce pomiędzy Syneklizą Okawango a Basenem Karru[9]na pograniczu RPA, Namibii i Botswany[14].
- Zapadlisko mozambickie
- Znajduje się na południowym wschodzie Afryki, pomiędzy Wzniesieniami Tanganicko-rodezyjskimi a brzegiem Oceanu Indyjskiego[9]. Znajduje się na terytorium Mozambiku[14].
- Synekliza Taudan
- Znajduje się w zachodniej części Sahary. Jest obniżeniem pomiędzy tarczą regibacką, tarczą Ahagarru i wzniesieniami gwinejskimi[9]. Znajduje się na terytorium Mauretanii, Mali i Algierii[12].
- Synekliza algiersko-libijska
- Znajduje się w północnej części Sahary. Jest obniżeniem przed górami Atlas[9]. Znajduje się na terytorium Algierii i Libii[12].
- Synekliza nigeryjska
- Znajduje się w południowej części Sahary. Jest obniżeniem pomiędzy wzniesieniami gwinejskimi a tarczą Ahaggaru [9]. Znajduje się na terytorium Nigerii i Nigru[12].
- Synekliza Czadu
- Znajduje się w południowej części Sahary. Jest obniżeniem pomiędzy wzniesieniami środkowoafrykańskimi a tarczą Ahaggaru [9]. Znajduje się na terytorium Czadu i Nigru[12].
- Synekliza Konga
- Znajduje się w centralnej Afryce. Jest obniżeniem pomiędzy wzniesieniami środkowoafrykańskimi, wzniesieniami tanganicko-rodezyjskimi, tarczą Kasai i wzniesieniami kongijsko-nambijskimi. Jej obszar tworzy jednostkę fizycznogeograficzną Kotlina Konga[9]. Znajduje się na terytorium Demokratycznej Republiki Konga[14].
- Synekliza Okawango
- Znajduje się w południowej Afryce. Jest obniżeniem pomiędzy tarczą Kasai i wzniesieniami kongijsko-nambijskimi. [9]. Znajduje się na terytorium Angoli, Zambii, Zimbabwe, Botswany i Namibii[14].
- Synekliza Kalahari
- Synekliza Murzuk
- Basen Karru
- Góry Atlas
Góry Atlas znajdują się na północy Afryki. W zachodniej części wybrzeża Morza Śródziemnego[9]. Góry te leżą na terenie Maroka, Algierii i Tunezji[12] Góry Atlas wraz z Górami Smoczymi są najmłodszymi fragmentami Afryki[9].
- Góry Przylądkowe
Góry Przylądkowe znajdują się na południowym krańcu Afryki. Góry te ukształtowały się w orogenezie alpejskiej. W Dewonie w miejscu Góry Przylądkowych znajdowała się głęboka geosynklina, w którą zbierały się osady morskie. Góry wypiętrzyły się w Triasie, kiedy podczas rozpadu Gondwany nastąpiła kolizja pomiędzy przyszłą płytą afrykańską a protoameryką[10].
- Wielkie Rowy Afrykańskie
System rowów tektonicznych we Wschodniej Afryce[9]. Wielkie Rowy Afrykańskie są jedynym tak dużą rozpadliną na lądzie ich przedłużeniem na północ jest Morze Czerwone. Natomiast na zachód rozpadlina biegnie przez Ocean Indyjski oraz wzdłuż wybrzeży Półwyspu Arabskiego. System Wielkich rowów jest jednym z dowodów hipotezy ekspansji powierzchni Ziemi[15].
System Wielkich Rowów Afrykańskich ma zupełnie inną geologię niż reszta kontynentu. Ze względu na wulkanizm dominują młode skały wulkaniczne, zalegające również na powierzchni. Wzdłuż linii dyslokacyjnych występują czynne i wygasłe wulkany. W tym najwyższe góry Afryki Kilimandżaro oraz inne wygasłe wulkany np. Kenia. Czynne wulkany występują w grupie Wirunga oraz pojedyncze wulkany w tym 5 skupionych w zapadlisku Afar.[16].
[edytuj] Surowce mineralne
Afryka jest kontynentem bardzo bogatym w zasoby naturalne, których wielkość nie została właściwie oszacowana, a wiele jest nieeksploatowanych. W starym podłożu Afryki znajduje się wiele cennych surowców metalicznych: rudy żelaza, niklu, miedzi, manganu, antymonu, chromu oraz bogate złoża złota, srebra, platyny, uranu i diamentów. W młodszych skałach występuje węgiel kamienny, ropa naftowa, gaz ziemny i inne surowce pochodzenia osadowego[17].
Najwięcej surowców wydobywanych metalicznych znajduje się w Zimbabwe, gdzie wydobywa się złoto, srebro, magnezyt, chrom, beryl i wolfram. Kolejnym zagłębiem górniczym jest Katandze (pogranicze Demokratycznej Republiki Konga i Zambii)[17].
Surowce energetyczne, głównie ropa naftowa są wydobywane głównie w Nigerii oraz w pobliżu wybrzeża Morza Śródziemnego. Ropa naftowa zalega również pod Saharą, jednakże ze względu na trudne warunki fizycznogeograficzne surowiec ten wydobywany tylko w niewielkim zakresie głównie w północnej części i w oazach. Kolejnym surowcem mającym jednak znaczenie tylko lokalne jest węgiel kamienny, wydobywany w większych ilościach tylko w RPA[17].
W górach Atlas oraz w zachodniej Saharze znajdują się złoża surowców chemicznych: fosforu, manganu[17].
[edytuj] Ukształtowanie powierzchni i linia brzegowa
Dominującą typem ukształtowania powierzchni są rozległe wyżyny o wyraźnych krawędziach opadających ku wybrzeżom. Ku wewnętrznym kotlinom wyżyny opadają pod małym kątem. Niziny mają charakter niecek. Największą z nich jest Kotlina Kongo. Góry znajdują się na północy (Góry Atlas) i południu (Góry Smocze), górski krajobraz występuje również na Wyżynie Abisyńskiej[18]. Średnia wysokość kontynentu wynosi 660 m n.p.m. Najwyższy szczyt Kibo ma 5895 m. najniższy punkt to brzeg jeziora Assal (-150m). Oba punkty znajdują się we wschodniej części kontynentu w rejonie Wielkich Rowów[19].
Afryka jest kontynentem o zwartej budowie około 95% powierzchni stanowi trzon lądowy. Jedynymi dużymi półwyspami są Półwysep Somalijski oraz Półwysep Barka. Jednakże oba są zrośnięte z trzonem dużą podstawą. Na półwyspy przypada 3% powierzchni kontynentu[6].
Największą wyspą jest Madagaskar oddzielony od Kontynentalnej Afryki Kanałem Mozambickim. Pozostałe wyspy są niewielkie leżą głównie na Oceanie Indyjskim oraz w Zatoce Gwinejskiej. Powierzchnia afrykańskich wysp stanowi 2% powierzchni całego kontynentu[6].
Afryka nie ma też wiele zatok. Jedyna duża zatoka opływająca Afrykę to Zatoka Gwinejska, szeroko otwarta ku Oceanowi Atlantyckiemu. Drugorzędnymi zatokami są Benin i Biafra. Oprócz nich są małe zatoki: Zatoka Wielorybia, St. Francis, Zatoka Fałszywa, Delagoa, Zatoka Andamańska oraz Wielka Syrta i Mała Syrta na Morzu Śródziemnym[18].
Wybrzeża Afryki są mało zróżnicowane. Najczęściej wyrównane, klifowe z szeroką plażą lub wybrzeża narastające. Rzeki przeważnie mają delty cofnięte. Wyspy są przeważnie skaliste. Na Madagaskarze oraz okolicznych wyspach znajdują się wybrzeża namorzynowe. Morze Czerwone posiada rafy koralowe[18].
[edytuj] Gleby
Afryka ma zróżnicowaną pokrywę glebową, która zależy od strefy klimatycznej, szaty roślinnej oraz rzeźby terenu. Pokrywa glebowa jest symetryczna względem równika, z wyłączeniem górskich obszarów na wschodzie i północy kontynentu oraz znacznego obszaru Sahary[20]. Afryce równikowej dominują gleby laterytowe wilgotnych lasów oraz czerwonoziemy i gleby czerwono-brązowe. W strefie sawann dominują czerwonoziemy. Pomiędzy strefą sawann a Saharą występują gleby czerwono-bure, występują sporadycznie również czarnoziemy[21]. Na Saharze oraz w Afryce południowej występują gleby piaszczyste i żwirowe (gleby inicjalne). Często ze względu na zasolenie występują gleby słone (Sołonczaki i Sołońce)[22]. W interiorze Sahary występują charakterystyczne szaroziemy[23]. W dolinach dużych rzek występują gleby rzeczne (mady). W strefie śródziemnomorskiej występują Terra-rosa, gleby brązowe, brunatne gleby górskie oraz gleby suchych lasów[21] gleby te są charakterystycznymi glebami wybrzeża Morza Śródziemnego[24]. W Wielkich Rowach Afryki występują gleby bielicowe, gleby łąk górskich oraz gleby wulkaniczne[21]. Przyczyną powstawania gleb o odcieniu czerwonym są tlenki żelaza, które wnikają w głąb profilu glebowego. Gleby w strefie wilgotnej mają konsystencję przypominającą glinę natomiast w strefie suchej gleby składają się z utworów luźnych[25].
Regionalizacja glebowo-geologiczna świata, zakładająca podział świata na 13 sektorów wyróżnia na obszarze Afryki 5 sektorów glebowych[26][27]
- 9. Sektor oglejonych gleb wapienno-próchnicznych, wertisoli, górskich brunatnoziemów, suchowęglanowych gleb kotlin śródgórskich;
- 10. Sektor południowoafrykański;
- 11. Sektor gleb sucho - węglanowych i sucho - sołońcowych, reliktowych pokryw solnych, górskich wapienno-próchniczncyhgleb stepowych oraz węglanowo-próchnicznych gleb stepowych oraz węglanowo-próchniczncyh oglejonych z fragmentami górskich brunatnoziemów;
- 12. Sektor ferroziemów, wertisoli, dlbe sucho-sołońcowych, reliktowych laterytów, górskich gleb fluwo-feralitowych, wysokogórskich kwaśnych gleb alferhumusowych i kwaśnych gleb darniowych;
- 13. Sektor fluwo-feralitowych i fluwo-fersalitowych, fersalitowych gleb glejowo-eluwialnych i laterytowych z fragmentami ferroziemów i wertisoli, górskich afterhumusowych i kwaśnych gleb darniowych.
Ponad 40% powierzchni Afryki stanowią tereny przydatne rolniczo dopiero po sztucznym nawodnieniu na co państwa afrykańskiej nie mają pieniędzy, przez co tereny te nie są uprawiane[28].
[edytuj] Klimat
[edytuj] Strefy klimatyczne
W Afryce wg. podziału Koppena znajdują się wszystkie strefy klimatyczne gorące, bardzo gorące i niektóre podstrefy klimatu umiarkowanego nawet lokalnie Klimat umiarkowany oceaniczny chłodny. Natomiast wg. podziału Okołowicza i Martyn, Afryka leży w strefach: I - okołorównikowa, II - Zwrotnikowa (na północy prowincja 5a - śródziemnomorska 5c - saharyjsko-arabska na południu prowincja 4a - afrykańsko-madagaskarska)[29]. W regionalizacji Alisowa i Sorkiny w Afryce można wyróżnić strefy: równikową, podrównikową, zwrotnikową, podzwrotnikową[30].
Afryka posiada symetryczne względem równika strefy klimatyczne. Ze względu jednak na znaczną rozciągłość północnej części występuje tam klimat typowo kontynentalny, który nie występuje na południu. Zwarta linia brzegowa powoduje, że dużą rolę ogrywają prądy morskie. Kolejnym powodem zróżnicowania klimatu są przeszkody orograficzne szczególnie odczuwalne w Wielkich Rowach Afrykańskich[31].
Afryka znajduje się zarówno na półkuli północnej jak i południowej co powoduje, że w lipcu w północnej części jest lato natomiast w południowej zima natomiast w styczniu sytuacja jest odwrotna[32].
[edytuj] Temperatury
Najwyższe temperatury w lipcu notowane są na Saharze, gdzie w syneklizie Taudan wieloletnia średnia lipca wynosi ponad +36°C. A skrajne temperatury najcieplejszego momentu dnia wynoszą nawet do +57°C. Podobnie wysoka temperatura średnia jest notowana w Egipcie nad Morzem Czerwonym jednakże tam dzienna amplituda temperatury jest niższa. Najniższe temperatury w lipcu są notowane w RPA gdzie średnia miesięczna temperatura spada poniżej +10°C[32].
W styczniu temperatury w Afryce są bardziej wyrównane Najwyższe są notowane na wschodnim wybrzeżu, w Ghanie oraz w południowej części Madagaskaru (ponad +28°C). Na większości terenów jest pomiędzy +20°C a +28°C Na Saharze temperatura spada do poniżej +12°C a lokalnie we wschodniej części Maroka do mniej niż +4°C[32].
Najwyższa maksymalna średnia miesięczna temperatura występuje na Saharze, szczególnie w zachodniej części interioru natomiast najniższa minimalna średnia miesięczna temperatura występuje w górach w pobliżu Pretorii w RPA[32].
[edytuj] Zachmurzenie i opady
W Afryce występują znaczne kontrasty wilgotnościowe. Występują rejony zarówno bardzo wilgotne jak i skrajnie suche[33]. Podobne różnice są w występowaniu zachmurzenia. W styczniu nad Saharą zachmurzenie nie przekracza 10-30% co przekłada się na wilgotność powietrza w ciągu dnia poniżej 20%. W lipcu obszar o niskiej wilgotności jest wprawdzie mniejszy jednakże powietrze nocą jest również suche. Co jest gorsze dla organizmów tam przebywających. W strefie równikowej z kolei zachmurzenie wynosi ponad 80% przez cały rok a lokalnie nawet ponad 90%. Powoduje to codzienne ulewne deszcze i wilgotność wynoszącą ponad 90%[34].
Rozkład opadów jest zbliżony do rozkładu wilgotności i zachmurzenia. Największa średnia suma roczna opadów występuje w nad Zatoką Gwinejską ponad 4000mm, natomiast najmniej na Pustyni Libijskiej poniżej 10mm[35]. Lokalnie największe opady w miejscu zamieszkanym są notowane w Konakry (4341 mm rocznie), natomiast ogółem na zachodnich stokach Kamerunu (10 500mm)[36]. natomiast najniższe w Al-Kufra w Libii (9 mm rocznie)[37]
Najwięcej opadów jest notowanych w październiku kiedy na sawannie na półkuli północnej jest pora deszczowa natomiast najmniej w lipcu[38].
[edytuj] Ciśnienie atmosferyczne i wiatry
Ciśnienie w Afryce jest przeważnie wyższe niż w Europie. W styczniu nad południową i środkową Afryką znajduje się słaby ale rozległy ośrodek niskiego ciśnienia (Niż Południowoafrykański)[39] mający ciśnienie poniżej 1008hPa. W lipcu niż ten przechodzi nad południową Azję, gdzie zajmuje mniejszą powierzchnię jednakże ma niższe wartości ciśnienia nawet poniżej 1000hPa[40].
Afryka znajduje się w strefach pasatów podzwrotnikowych oraz strefie wiatrów monsunowych oraz równikowych wiatrów zachodnich[41]. Charakterystycznym wiatrem afrykańskim jest Pasat, który wieje ze strefy zwrotnikowej do osi równikowej, która to nie jest stała i zależy od pory roku. W styczniu ( w położeniu najbardziej południowym jej przebieg wygląda następująco: na zachodzie w pobliżu południowego wybrzeża Zatoki Gwinejskiej, w okolicy 20°E oś skręca na południe w pobliżu 25°E oś znajduje się już w okolicy równoleżnika 15°S po czym biegnie na wschód do Madagaskaru. W lipcu natomiast przebiega w pobliżu równoleżnika 20°N schodząc na południe w pobliżu wybrzeży[42].
[edytuj] Wpływ prądów morskich
3.png&filetimestamp=20120119214859)
Na klimat w Afryce wpływ mają również prądy morskie. Afryka leży pomiędzy trzema wielkimi wirami oceanicznymi: Wielkim wirem Atlantyku północnego, Wielkim wirem Atlantyku południowego i Wielkim wirem Oceanu Indyjskiego. Układ ten powoduje iż wzdłuż wybrzeży Afryki płyną prądy: Prąd Kanaryjski (zimny), Prąd Gwinejski (ciepły), Prąd Benguelski (zimny), Prąd Agulhas (ciepły) Prąd Mozambicki (ciepły) Prąd Somalijski (zmienny okresowo)[43]. Prądy te na schładzają północną i południową część wybrzeża Atlantyku natomiast nagrzewają centralną[44]. Natomiast na Oceanie Indyjskim powodują nagrzewanie wybrzeża. W przypadku Somalii zmienny Prąd Somalijski powoduje zmniejszenie amplitudy gdyż latem jest prądem zimnym zimom natomiast ciepłym[45].
[edytuj] Hydrologia
Hydrologia Afryki jest bardzo zróżnicowana. Na olbrzymich obszarach pustyń występują tylko rzeki epizodyczne lub okresowe, z kolei w innych rejonach tworzą się wielkie rzeki mające kilka tysięcy km długości i przepływ w ujścia rzędu kilkunastu tysięcy m3 na sekundę[46]. Większość jezior znajduje się w Wielkich Rowach Afryki. Największym jeziorem bezodpływowym jest Czad, który w wyniku katastrofy ekologicznej wysycha[47]. Granica wiecznego śniegu znajduje się na wysokości ponad 4000m n.p.m. jedynie na Kenii granica ja wynosi 3950m, jest to kontynent o najwyższej granicy wiecznego śniegu. Wody gruntowe zalegają głęboko, gdzieniegdzie tworząc baseny artezyjskie[48].
Deficyt wody powoduje iż 40% ziemi, może być uprawiana dopiero po sztucznym nawodnieniu.
[edytuj] Rzeki
Na ogromnych obszarach Afryki nie ma żadnych rzek stałych. Gdzieniegdzie tworzą się się cieki epizodyczne. Wiele rzek spływa ku kotlinom z której wypływa jedna rzeka do oceanu (Kongo, Niger), lub w przypadku Okawango rzeka tworzy deltę wewnątrz lądu na pustyni. Znakomita większość rzek (wszystkie poza wypływającymi z Kilimandżaro) są zasilane tylko z opadów. Co w większości wypadków powoduje dwa zasadnicze stany wód wysoki podczas pory deszczowej niski przed porą deszczową, czasem przed porą deszczową rzeka wysycha. Około 50% powierzchni Afryki to zlewisko Oceanu Atlantyckiego natomiast 20% to zlewisko Oceanu Indyjskiego (30% tereny bezodpływowe)[46].
Najdłuższą rzeka Afryki jest Nil. Który od źródła w Jeziorze Wiktorii (jako Kagera) do ujścia w zachodniej części Morza Śródziemnego ma 6671. Dorzecze zajmuje 2,870 mln km2. Delta ma 22 tys. km2. Reżim wodny tej rzeki jest bardzo skomplikowany i zależy od wielu czynników. Różne czasowo są wyżówki, w Nilu Górskim występują od marca do maja i od września do listopada. W dopływach Nilu Błękitnego od pomiędzy czerwcem a wrześniem. Natomiast na terenie Egiptu jesienią. Średni roczny przepływ Nilu w Kairze wynosi 2284m3/s.[49].
Drugą pod względem długości jednakże pierwszą pod względem dorzecza jest rzeka Kongo, której zlewnia znajduje się w Kotlinie Kongo. Rzeka Kongo płynie łukiem od wyżyny Katangi początkowo jako Lualaba i wpływa do Oceanu Atlantyckiego w południowej części Zatoki Gwinejskiej. Rzeka ma długość 4650km powierzchnia dorzecza wynosi 3,690mln km2, co stanowi po Amazonce drugi wynik na świecie. Kongo jako jedyna z dużych rzek ma ujście lejkowate. W związku z dorzeczem po obu stronach równika reżim Konga jest w zasadzie stały. Największe przybory są notowane w październiku i maju[49].
Trzecią pod względem zarówno długości jak i wielkości zlewni jest Niger. Rzeka ta rozpoczyna bieg z Masywu Zachodniogwinejskiego jako Dżoliba, płynąc na północny-wschód w stronę Sahary. W Kotlinie Nigru tworzy wewnętrzną deltę. W połowie biegu Niger skręca o 90° w prawo na wysokości Benuq Niger skręca na południe gdzie aż do delty płynie niemalże południkowo. Delta Nigru ma powierzchnie ok 24 tys2, jest to największa z afrykańskich delt zwykłych (nie licząc wewnętrznej delty Okawango). [49].
Największą i jedyną z dużych rzek wpływającą do Oceanu Indyjskiego jest Zambezi. Rzeka ta ma 2660km długości. Powierzchnia zlewni wynosi 1,33mln km2. W rzece widać okresowość stanu wody. Wysoki stan wody jest od stycznia do czerwca czyli w i tuż po po porze wilgotnej[49].
Odrębną grupę rzek stanowią rzeki zlewiska jeziora Czad. Rzeki te wśród których największymi są Chari, Komadugu Yobe. W porze suchej dopływają tylko do jeziora, natomiast w porze wilgotnej, kiedy jezioro Czad ma znacznie więcej wody poprzez koryto Bahr el-Ghazel nadmiar wody z Kotliny przelewa się do Nigru[50].
[edytuj] Jeziora
Najwięcej jezior znajduje się w Wielkich Rowach Afrykańskich. Tam znajdują się również największe jeziora Afryki. W tym trzecie co wielkości na świecie Jezioro Wiktorii o powierzchni 68.8 tys. km2. W Rowie Środkowoafrykańskim leży jezioro Tanganika, o głębokości 1470m które jest drugim po Bajkale najgłębszym jeziorem świata. Trzecim jeziorem pod względem powierzchni jest Niasa, które ma 30,8 tys. km2.
Bardzo charakterystycznym jeziorem jest jezioro Czad. Jezioro to tworzy największe nie oceaniczne zlewisko w Afryce. Wielkość jeziora w bardzo dużym stopniu zależy od sezonowości opadów. Powierzchnia ma w zależności pory roku od 11 do 22 tys. km2 i głębokość od 4 do 12 metrów. Obserwowana jest też sezonowość wieloletnia (cykl 10 letni). Na skutek rabunkowej gospodarki leśnej w pobliżu rzeki Chari jezioro wysycha[47].
Charakterystyczne dla północno-zachodniej Afryki są szotty, płytkie bezodpływowe słone jeziora. W porze suchej całkowicie wysychają tworząc skorupę solną, a w porze deszczowej zmieniają się w grzęzawiska lub jeziora typu lagunowego[47].
Znaczną obszary pokrywają bagna szczególnie w kotlinach bezodpływowych. Największym bagnem jest wewnętrzna delta Okawango, zasilana przez rzekę Okawango[48].
[edytuj] Lodowce
Lodowce w Afryce zajmują ok. 240 km2. Lodowce występują tylko na obszarach górskich we wschodniej Afryce. Najwięcej znajduje się na Kilimandżaro na wysokościach powyżej 4800m n.p.m. Jest to najwyższa granica wiecznego śniegu na świecie. Najniższa granica wiecznego śniegu występuje na Kenii 3950m. Trzecią górą na której są lodowce jest Ruwenzori, gdzie granica wiecznego śniegu wynosi 4100 m[48]
[edytuj] Wody gruntowe
Wody gruntowe w Afryce mają dwojakie pochodzenie. W większości są zasilane opadami, jednakże w pobliżu wybrzeży dochodzi do infiltracji wód morskich. W Afryce Północnej są warunki do tworzenia basenów artezyjskich. Które w niektórych miejscach tworzą źródła, wydostając się na powierzchnię tworzą jednak słone źródła. W kotlinie Kalahari wody gruntowe są słone. Zasolenie to jest powodowane poprzez infiltracje poprzez słone piaski[48].
[edytuj] Podział fizycznogeograficzny
[edytuj] Afryka Północno-Zachodnia
Region fizyczno-geograficzny Afryka Północno-Zachodnia obejmuje góry Atlas oraz należące do Hiszpanii Wyspy Kanaryjskie, które są przedłużeniem łańcucha górskiego na Atlantyku. W niektórych podziałach Wyspy Kanaryjskie wchodzą w skład rejonu Wyspy Afryki. Natomiast góry Atlas w region Atlas[51]. Obszar ten jest łańcuchem górskim mającym 2000 km długości i 350 km szerokości. Dominującym krajobrazem jest krajobraz górski, młodych gór. Na obszarze tym wyróżnia się dwie zasadnicze strefy fałdowe[52]. Na północy znajdują się Atlas Tellski i Rif w którym dominują płaszczowiny. Natomiast do południowej części zalicza się Atlas Wysoki, Atlas Saharyjki oraz wiele innych mniejszych łańcuchów Atlasu, w tych łańcuchach dominują fałdy regularne. W centralnej części gór znajduje się Wyżyna Szottów. Góry Atlas są jednym z niewielu obszarów Afryki, gdzie występują okresowe opady śniegu. Mimo iż najwyższy szczyt gór Atlas ma wysokość 4165m n.p.m. to nie występuje tam zjawisko wiecznego śniegu[53].
Do regionu zalicza się również Wyspy Kanaryjskie, leżące na południowy-zachód od stałego lądu. Archipelag ten składa się z 7 większych wyspy Teneryfa, Fuerteventura, Gran Canaria, Lanzarote, El Hierro, La Palma i La Gomera oraz 6 mniejszych[12]. Wyspy są pochodzenia wulkanicznego. Najwyższym szczytem jest wulkan Pico de Teide (3718 m n.p.m.)[54]
[edytuj] Sahara
Region Fizycznogeograficzny Sahara jest największym regionem w Afryce. Oprócz pustyni o tej samej nazwie zawiera tereny półpustynne, stepowe oraz niewielkie fragmenty wybrzeża. Obszar Sahary dzieli się na Kotlinę Zachodniosaharyjską, Kotlinę Igharghar, Kotlinę Libijską, Wyżynę Libijską, Ahaggar, Tibesti, Kotlinę Środkowego Nigru, i góry Abtaj[55].
Charakterystyczną cechą krajobrazu Sahary są pustynie piaszczyste[56]. Na obszarze Sahary są tereny skrajnie suche, suma opadów wynosi mniej niż 20mm rocznie a lokalnie nawet mniej niż 10[38], co powoduje, że roślinność jest albo bardzo uboga albo nie sporych terenach nie ma jej wcale Jedynie na wybrzeżach znajduje się roślinność głównie krzewy i krzewinki Rośliny te maja podobną fizjonomie do roślin śródziemnomorskich[57]. Opady jeśli już występują to są to ulewy, które ze względu na gorący klimat szybko parują[58].
[edytuj] Sudan
Region Fizycznogeograficzny Sudan jest pasem przejściowym pomiędzy Saharą a Afryką Środkową. Granice tej jednostki mają charakter niemalże wyłącznie klimatyczny[59]. Jednostka ta dzieli się na: Nizinę Senegalską, południową część Kotliny Środkowego Nigru, Wyżyny Górnej Gwinei, Jorubę, Wyżynę Dżos, Kotlinę Czadu, Wyżynę Darfur, Kotlinę Górnego Nilu, Wyżynę Kordfan[60].
Charakterystyczną cechą klimatu regionu jest występowanie dwóch różniących się od siebie pór roku wilgotną (letnią) i suchą (zimową). Podczas pory wilgotnej w południowej części sawanny występują opady porównywalne z tymi w centrum strefy lasów deszczowych natomiast w porze suchej w północnej i kontynentalnej części opady są bliskie zeru[38].
Naturalną roślinną Sudanu jest sawanna dzieląc się na sawannę gwinejską (wilgotna), sawanne sudańską (sucha) i sawanne sahelską (półpustynna). We wszystkich typach sawann roślinność jest jednak podobna głównie trawy i cierniste krzewy, które okresowo wysychają oraz drzewa: akacje, baobaby, drzewa masłowe. Czym bardziej na północ i w głąb kontynentu tym drzew jest mniej[61].
[edytuj] Afryka Środkowa
Afryka Środkowa to obszar Afryki w której dominują gorące i wilgotne lasy tropikalne. Obszar ten dzieli się na Gwinee i Kotlinę Konga, Podregiony te są w niektórych podziałach uważane za osobne regiony, wówczas Gwinea jest dzielona na Wyżynę Górnogwinejską, Wyżynę Bije oraz Próg dolnej Gwinei i Próg górnej Gwinei. Kotlina Konga natomiast dzieli się na: Kotlinę Zairu, Wyżynę Adamawa, Wyżynę Azandę, Wyżynę Lunda, Wyżynę Katanga, Mitumbę oraz Bartose[62]. Wybrzeże Gwinei jest płaską niziną, za którą gwałtownie rozpoczyna się pas wyżyn, których powierzchnia jest urozmaicona. We wschodniej części przeistacza się w góry w tym najwyższy czynny wulkan Afryki Kamerun (4070m n.p.m.). Kotlina Konga jest niecką otoczoną przez wzniesienia[63].
Niemal cały region ma klimat równikowy, który jest gorący i wilgotny[38]. Klimat powoduje iż dominującą roślinnością są lasy deszczowe. Klimat ten jest wybitnie nie korzystny dla ludzi szczególnie o jasnej karnacji, ze względu na choroby tropikalne[63].
[edytuj] Afryka Wschodnia
Region fizycznogeograficzny Afryka Wschodnia obejmuje obszar Wielkich Rowów Afrykańskich oraz treny położone pomiędzy nimi a wybrzeżem Oceanu Indyjskiego. Obszar ten jest w dużej mierze wyżynny. Dzieli się na Wyżynę Abisyńską, Kotlinę Danakilską, Wyżynę Somalijską, Nieckę Jeziora Wiktorii i Wyżynę Mozambicką[64].
Obszar ten ma klimat monsunowy w zależności od kierunku wiatru (znad kontynentu czy znad oceanu) pogoda jest zmienna albo bardzo sucha albo bardzo wilgotna. temperatury zależą od czynników lokalnych[65]. Naturalną roślinnością są sawanny wilgotne z lasami galeriowymi w dolinach rzecznych na wybrzeżu rosną lasy namorzynowe[66]. Obszary Afryki Wschodniej, szczególnie Wyżyna Wschodnioafrykańska ale również Matebele mają zupełnie inny układ gleb niż reszta kontynentu[26]
[edytuj] Afryka Południowa
Region fizycznogeograficzny Afryka Południowa obejmuje wyżyny Bije i Rodezyjską oraz tereny znajdujące się na południe od nich. Region ten dzieli się na: Kalahari (ok. 1/3 powierzchni regionu). Wyżynę Bije, Wyżynę Rodezyjską, Nizinę Mozambicką, Góry Smocze, Pustynia Namib i Góry Przylądkowe[67].
W Afryce Południowej widać różnorodność klimatyczną, dużą rolę w niej prądy morskie i bariery orograficzne. Znaczna część obszaru ma klimaty górskie. Na północnych krańcach regionu jest klimat sawannowy. Na Kalahari suchy pustynny. Na południowych krańcach kontynentu jest klimat umiarkowany oceaniczny podobny jak we Francji i Wielkiej Brytanii z tą różnicą iż pory roku są odwrócone (lato w styczniu i zima w lipcu)[31] Fauna i flora jest również zróżnicowana zgodnie ze strefami klimatycznymi[67].
[edytuj] Madagaskar
Rejon Fizycznogeograficzny Madagaskar obejmuje wyspę o tej samej nazwie oddaloną od kontynentu szerokim Kanał Mozambicki. Obszar ten przypomina południowej rejony Afryki Wschodniej (Monsunowej). Trzon wyspy stanowi cokół krystaliczny. Przez środek wyspy przbeigo rów tektoniczny. Powierzchnia wyspy w części zachodniej jest nizinna i pokryta wapieniami, kredami oraz młodymi skałami osadowymi. Wschodnia część wyspy ma skały głównie pochodzenia wulkanicznego, głównie gnejsy i granity. Dominują w niej wyżyny i góry. Najwyższym szczytem jest Tsaratanana (2880 m n.p.m.)[68].
Klimat w zachodniej części wyspy jest suchy, pustynny, gdyż zarówno od strony wschodniej jak i zachodniej znajdują się bariery orograficzne. Natomiast we wschodniej części panuje klimat oceaniczny monsunowy. Podobna różnica jest między północną a południem co powoduje, że na północnym-wschodzie wyspy jest klimat równikowy natomiast na południu klimat półsuchy[68]. Fauna i flora zmienia się zgodnie z klimatem. Przy czym na wybrzeżach jest bogatsza niż w interiorze. Na północno-wschodnim wybrzeżu rosną dżungle natomiast na południu półpustynie[69].
[edytuj] Fauna i flora
[edytuj] Roślinność
Roślinność afrykańska jest różnorodna. Wykazuje znaczny związek ze strefowością klimatyczną, przede wszystkim z opadami. Jedynie na Madagaskarze pasy mają kształt zbliżony do południkowego, jednakże i to jest w dużej mierze związane z nietypowymi warunkami klimatycznymi na wyspie. Afryka leży w obrębie trzech państw roślinnych: holarktycznego (strefa nad Morzem Śródziemnym), przylądkowego (niewielki skrawek południowej Afryki) oraz peleotropikalnego (znaczna większość kontynentu)[70]. Flora Afryki w większości ma cechy paleotropikalne, ale od czasu zetknięcia płyt afrykańskiej i eurazjatyckiej nastąpiło częściowe wymieszanie gatunków z położonych na nich kontynentów. Stąd wybrzeże Morza Śródziemnego pod względem florystycznym bardziej przypomina obszary po drugiej stronie morza niż podobne klimatycznie, ale odległe geograficznie obszary na południowym skraju Afryki. Flora Sahary zaś jest podobna zarówno do flory holarktycznej, jak i paleotropikalnej[71]. Z kolei flora południowo-zachodniego skraju kontynentu wykazuje nawiązania do flory australijskiej i holantarktycznej, jako relikty flory Gondwany[72]. Na przeciwległych krańcach północnej Afryki – Wyspach Kanaryjskich i Sokotrze – występują elementy reliktowej flory reprezentowane przez dracenę[73]. Niezależnie od flory, roślinność (w znaczeniu ekofizjograficznym) Afryki wykazuje pewną symetrię w stosunku do równika. Na północnym i południowym krańcu występuje pas roślinności twardolistnej, następnie ku równikowi leżą pasy lub płaty roślinności pustynnej, półpustynnej, sawannowej i równikowej.
[edytuj] Państwo holarktyczne
Świat roślinny i zwierzęcy północnej części Afryki wykazuje cechy przejściowe między strefą holarktyczną a paleotropikalną, z tego względu różni badacze odmiennie traktują przynależność tego regionu. Zasadniczo istnieje zgodność, że do holarktyki należy wybrzeże Morza Śródziemnego, wchodząc w skład wyróżnianego w obrębie tego państwa roślinnego obszaru śródziemnomorskiego oraz wyspy Makaronezji (obszar makaronezyjski). Kwestia czy obszar saharo-sindyjski (lub saharo-arabski) należy do Holarctis czy Palaeotropis jest sporna, różnie ujmowana przez badaczy. Zdarza się, że ten sam geobotanik w kolejnych wydaniach swoich podręczników zmienia zdanie na ten temat (tak jest w przypadku klasyfikacji Zbigniewa Podbielkowskiego). Wyróżnianie odrębnego państwa lub podpaństwa Mediterraneis obejmującego pogranicze Europy, Azji i Afryki sugerowane m.in. przez Władysława Szafera nie jest powszechnie przyjęte[71]. Wąska strefa wybrzeży Morza Śródziemnego ma klimat śródziemnomorski. Naturalną roślinnością na tym terenie są lasy dębowe, sosnowe, pistacje i dzikie oliwki, a w górach Atlas lasy cedrowe. Cechą charakterystyczną lasów w strefie śródziemnomorskiej jest brak sezonowego zrzucania liści, nawet w porze bardziej suchej[74]. Wyróżnikiem tej strefy jest także nieleśna roślinność twardolistna: makia i garig[70]. W afrykańskiej części obszaru śródziemnomorskiego wyróżniane są trzy prowincje: południowomarokańska, południowo-zachodniośródziemnomorska (obejmująca większą część Atlasu, jak również południowo-zachodnią Europę) i południowośródziemnomorska (wąski pas przybrzeżny od wschodniego Atlasu po Egipt). Każda z tych prowincji oprócz cech wspólnych dla całego obszaru ma pewne cechy charakterystyczne. Przykładowo, w każdej da się wyróżnić endemiczne gatunki macierzanki – odpowiednio: Thymus satureioides, Thymus maroccanus i Thymus atlanticus oraz Thymus dreatensis[71]. Każdy główny archipelag Makaronezji tworzy własną prowincję roślinną: azorską (endemiczny rodzaj Azorina, charakterystyczne gatunki kruszyny, borówki, mlecza), kanaryjską (ponad połowa gatunków endemiczna, np. Canarina canariensis, Euphorbia canariensis), maderską (endemiczne rodzaje Chamaemeles i Musschia) i zielonoprzylądkową (endemiczne rodzaje Monachyron i Tornabenea, a także elementy południowosaharyjskie i paleotropikalne)[71].
[edytuj] Państwo Przylądkowe
Na południu kontynentu w znajdują się warunki klimatyczne zbliżone do występujących na północy. Roślinność tworzy formację fynbos, w której istotną rolę odgrywają różne gatunki rześci (Restio), srebrników (Protea), wrzośców (Erica) i pelargonii (Pelargonium)[75]. Mimo małego obszaru i niewielkiego zróżnicowania roślinności (lasy i zarośla twardolistne), flora tego państwa jest bardzo bogata, sięgając co najmniej kilku tysięcy gatunków. Wśród nich kilka tysięcy jest endemitami. Ponadto endemiczne jest kilkaset rodzajów i kilka rodzin[72].
[edytuj] Państwo paleotropikalne
Państwo paleotropikalne zajmuje największą część Afryki. Jest to też najbardziej zróżnicowane pod względem roślinności państwo w Afryce. Znajdują się tutaj zarówno lasy deszczowe jak i suchorośla[76]. Paleotropikalna flora Afryki różni się od flor innych regionów paleotropiku na tyle, że można wyróżnić podpaństwo afrykańskie (choć obejmujące też południowo-zachodnią Azję, aż po Pakistan) i ewentualnie podpaństwo madagaskarskie. Za to mogą występować w niej elementy holantarktyczne (łącznie z przylądkowymi czy australijskimi) lub holarktyczne. Częstsze niż we florze azjatycko-oceaniczego paleotropiku są np. brezylkowate, obrazkowate, wełniakowate, gruboszowate, zatwarowate czy wilczomleczowate[77]. W obrębie Afryki wyróżniane są następujące obszary: gwinejsko-kongijski (zachodnioafrykański), sudańsko-zambijski, karru-namibski i ewentualnie saharyjsko-sindyjski oraz obszar Wysp Św. Heleny i Wniebowstąpienia i madagaskarski. Ten ostatni najbardziej nawiązuje do podpaństwa indo-malajskiego, np. obecnością dzbaneczników i sagowców, mając jednak tak typowe dla kontynentalnej Afryki rodzaje jak baobab. Flora wysp południowego Atlantyku jest skrajnie przekształcona od czasu przybycia Europejczyków. Z licznych endemitów zostało kilkadziesiąt na Wyspie Św. Heleny i dwa na Wyspie Wniebowstąpienia. Flora obszaru Karru -Namibii nawiązuje nieco do państwa przylądkowego. Występuje w niej welwiczia przedziwna i liczne sukulenty. Flora obszaru gwinejsko-kongijskiego jest bardzo bogata i dotąd jeszcze w dużej mierze niepoznana. Pod względem roślinności obszar ten to głównie strefa wilgotnych puszcz równikowych. Pochodzą z niej gatunki użytkowe takie jak kawa liberyjska, olejowiec gwinejski, rafia winodajna czy mahoniowiec Khaya senegalensis. Największy teren, wykraczający poza Afrykę, zajmuje obszar sudańsko-zambijski z podobszarami: sudańskim, nubijsko-radżastańskim, erytrejsko-arabskim i zambijskim (angolańsko-tańzańskim). Wśród endemitów liczne są różne gatunki akacji. Bogata w endemity jest zwłaszcza Sokotra[71].
Lasy deszczowe rosną w strefie równikowej nad Zatoką Gwinejską oraz w Kotlinie Kongo. Lasy te są wiecznie zielone. Tworzą zbiorowisko puszczy, w której rośnie ponad 1500 gatunków roślin. Cechą charakterystyczną jest wielowarstwowość. Drzewa mają wysokie pnie i słabo rozwiniętą koronę, ze względu na bark światła na dnie puszczy nie rozwija się ściółka leśna. Brak ściółki i częste deszcze powodują iż mimo dużej biomasy gleby są prawie jałowe. Nad brzegami rzek rosną lasy namorzynowe, drzewa te są wsparte na korzeniach wyrastających ponad powierzchnię ziemi, dostosowując się do zmieniającego się poziomu wody[76].
Kolejnym rodzajem roślinności są sawanny. Sawanna jest formą pośrednią pomiędzy lasami deszczowymi a półpustynią a w konsekwencji pustynią. Wegetacja roślin następuje w porze deszczowej, której długość jest różna w zależności od oddalenia od strefy równikowej. Różna jest też szata roślinna od bliskiej lasom deszczowym sawanny wilgotniej do prawie półpustynnej, stepowej sawanny trawiastej. Dominującą roślinnością sawann są trawy jednakże oprócz nich są jeszcze drzewa głównie suche z silnie rozwiniętym systemem korzeniowym[78]. Sawanny porastają akacje, baobaby i mopane[74].
Półpustynie są przejściowym stanem pomiędzy sawannami a pustyniami. Na półpustyniach dominuje roślinność kserofityczna, która zamiera na kilka bezdeszczowych tygodni. Typowymi przykładami roślinności półpustyń są suchorośla. Na półpustyniach w oazach występują nawet drzewa palmowe[74]. Flora obszaru saharyjsko-arabskiego (saharyjsko-sindyjskiego) mimo wielu elementów paleotropikalnych (takich jak akacja czy palma dum (Hyphaene thebaica)), ma dużo elementów holarktycznych lub przynajmniej śródziemnomorskich (np. tamaryszek)[71].
[edytuj] Zwierzęta
[edytuj] Kraina etiopska
Kraina etiopska obejmuje obszar na południe od Sahary z wyjątkiem Madagaskaru. Obszar ten rozwijał się osobno oddzielony od Europy i Azji Saharą oraz Morzem Czerwonym a od Madagaskaru Kanałem Mozambickim. Podobnie jak w przypadku flory istnieje zróżnicowane, chociaż nie tak wyraźne[79].
W klimacie równikowym żyją: małpy w tym małpy człekokształtne ponadto lwy, słonie afrykańskie, bawoły afrykańskie, leopardy, szakale, krokodyle, papugi oraz wiele gatunków owadów między innymi przenoszących groźne choroby[79].
W sawannach: lwy, słonie, liczne gatunki zwierząt kopytnych, nosorożce, hieny poza tym gryzonie i owadożerne. Na terenach zabagnionych rozwijają się podobne gatunki małych zwierząt w tym insektów co w dżungli[79].
[edytuj] Kraina paleoarktyczna
Kraina paleoartkyczna znajduje się na terenie państwa holarktycznego, czyli w wąskim pasie północnego wybrzeża Afryki. Podobnie jak w przypadku roślinności i tu dominuje fauna podobna do tej w europejskiej części wybrzeża Morza Śródziemnego. Typowymi ssakami dla tej krainy są magoty, jelenie, gazele, owce grzywiaste, wiwery, szakale, hieny i gepardy. Ptaki: strusie, dropie, żurawie, flamingi, pelikany. Po za tym żyją tutaj kameleony, żmije rogate, jadowite skorpiony, szarańcze[74]
[edytuj] Kraina madagaskarska
Karina madagaskarska rozwijała się osobno ze względu na oddzielenie od stałego lądu Kanałem Mozambickim. Ze względu na niewielką powierzchnię wyspy świat zwierzęcy jest ubogi. Żyje tutaj kilkadziesiąt gatunków ssaków, przeważnie endemity. Na wyspie żyje tylko jedna rodzina małp lemurowate. Na Madagaskarze żyje też kilka gatunków gryzoni oraz owadożernych[79].
[edytuj] Ludność
Jedna ósma ludności świata mieszka w Afryce, głównie wzdłuż północnego i zachodniego wybrzeża, a także wzdłuż żyznych dolin rzecznych. Chociaż ludzie przeważnie żyją w małych wioskach, coraz większa ich liczba migruje do miasteczek i metropolii w poszukiwaniu pracy i lepszego życia. Około trzydziestu metropolii na kontynencie przekroczyło milion mieszkańców i w związku z tym nasila się wiele problemów: bezrobocie, dzielnice nędzy (tzw. slumsy), brak szpitali, szkół, środków transportu, sieci wodociągowej, kanalizacji. Wskaźniki urodzeń w wielu krajach są wysokie, a rodziny wielodzietne. Blisko połowa populacji Afryki nie osiągnęła jeszcze piętnastego roku życia. Północna część Afryki jest zamieszkana głównie przez Berberów, Arabów, różne plemiona i narody etiopskie oraz narody używające języka arabskiego, choć nie będące Arabami, jak np. Egipcjanie. Afryka subsaharyjska (tzw. "Czarna Afryka" na południe od Sahary) liczy około 1500 ludów, czyli grup o tej samej kulturze, zaliczających się do rasy negroidalnej. W Afryce wschodniej i płd-wsch. (Tanzania, Kenia, RPA, wyspy Mauritius, Seszele) dużą część mieszkańców stanowią przybysze z Indii. Sporą część ludności Republiki Południowej Afryki stanowią biali, pochodzący głównie z Wielkiej Brytanii, Holandii, Francji i Niemiec, a wyspę Madagaskar zamieszkują Malgasze. Trudności, jakie przeżywa Afryka, spowodowane są przeszłością kolonialną (w różnych aspektach), która opóźniła proces tworzenia się samodzielnych państw, a pozostawiła m.in problem sztucznych granic, problemy etniczne, polityczne, gospodarcze i inne.
W Afryce występuje ponad 1000 języków. Niektóre, stosowane w kontaktach handlowych, stały się językami wehikularnymi, umożliwiając porozumiewanie się ludom o różnych językach ojczystych. Taką rolę pełni między innymi język hausa w części Afryki Zachodniej czy też suahili w Afryce Wschodniej.
Afryka jest uznawana za kolebkę rodzaju ludzkiego. Dowodzą tego badania naukowe i wykopaliska archeologiczne prowadzone na wschodzie i południu kontynentu (na obecnym obszarze RPA). Odkryto tam szczątki praczłowieka, którego wiek ocenia się na 4 mln lat. W miarę upływu czasu zasiedlał on obszary Afryki najbardziej położone na północ. Około 35-40 tys. lat temu, już jako człowiek rozumny, dotarł do Azji.
[edytuj] Demografia
W drugiej połowie XX wieku w większości państw afrykańskich nastąpiła eksplozja demograficzna. Przez znaczne wydłużenie długości życia, spadek śmiertelności wśród niemowląt, nastąpił nagły wzrost liczby ludności[80]. Dodatkowym czynnikiem, który do pierwszej połowy XIX hamował rozwój demograficzny, ale przez co zwiększał przyrost był handel niewolnikami. Afryka była obszarem drenażu siły roboczej przez co ludność kontynentu nie przekraczała do XIX 100 milionów[81]. Podczas uzyskiwania niepodległości przez państwa afrykańskie nastąpiła przymusowa emigracja ludności, szczególnie pochodzenia azjatyckiego, która nie zrzekła się obywatelstwa państw kolonialnych[82].
[edytuj] Ludy Afryki
Największe ludy i plemiona afrykańskie:
- Ababde
- Abangowie
- Afarowie
- Agona (lud)
- Akan (lud)
- Amharowie
- Aszantowie
- Azande (plemię)
- Bantu
- Berberowie
- Buszmeni
- Dagomba (lud)
- Denkyira
- Dogonowie
- Ewe
- Fangowie
- Fante
- Fulanie
- Guanczowie
- Hausa
- Hererowie
- Hotentoci
- Hutu
- Jorubowie
- Kikuju
- Kuszyci
- Lamtuna
- Lobi
- Lotuko
- Mande
- Masajowie
- Maurowie
- Mossi
- Nubijczycy
- Nzema
- Pigmeje
- Sahrawi
- Somalijczycy
- Songhajowie
- Soninke
- Sosso
- Surma (lud)
- Tutsi
- Twa
- Wodaabe
- Wolofowie
- Żuawi
[edytuj] Religie
Od VIII wieku handel, podboje i kolonializm przyczyniły się do pojawienia w Afryce religii monoteistycznych, takich jak islam i chrześcijaństwo. W Afryce Północnej islam całkowicie zajął miejsce religii tradycyjnych, (których wyznawcy często czcili swych przodków) oraz różnych odłamów chrześcijaństwa. Większe skupiska chrześcijan w Afryce Północnej ostały się jedynie w Egipcie i Etiopii. (W państwie Aksum w połowie IV wieku przyjęto chrześcijaństwo). Różne wyznania chrześcijańskie pojawiły się w Afryce później razem z europejskimi kolonistami.
[edytuj] Wierzenia rdzennych ludów Afryki
Na pierwotne wierzenia ludów afrykańskich składał się szereg religii politeistycznych oraz monoteistycznych, właściwych dla danego ludu lub grupy ludów. Religie te nie pozostawały we wzajemnych związkach, jakkolwiek istniały pewne podobieństwa między wierzeniami różnych plemion i ludów, zwłaszcza sąsiadujących lub spokrewnionych ze sobą[83].
Wierzenia rodzime zostały wyparte przez islam z większości terenów północnej Afryki, wraz z arabskimi podbojami. Jedynie niewielkie pozostałości tych religii pozostały na wsiach w górach Atlas. W czarnej Afryce mimo przyjęcia przez wiele ludów chrześcijaństwa lub islamu to religie rodzime nadal odgrywają znaczną rolę. Rodzime religie są jednak w odwrocie, wiele świątyń rodzimych wyznań zostało zburzone lub nie pełnią funkcji sakralnych[83].
Istnieje wiele podobieństw pomiędzy wierzeniami rodzimymi mimo, iż rozwijały się bez wzajemnych kontaktów. W większości religii istnieje najważniejsze bóstwo, które jest wszechwiedzące, wszechwidzące i wszechmocne, które nieustanie prowadzi obserwacje wszystkiego. Wg. większości religii bóstwa mogą karać za złe i nagradzać za dobre uczynki. Boską przychylność zazwyczaj też uzyskiwało się za pomocą składanych ofiar najczęściej zwierząt lub plonów. Dawniej stosowano również ofiary z ludzi, jednakże zostało to zabronione przez prawo[83].
W wielu wypadkach elementy religii animistycznych zostały po przejęciu innych religii. W skrajnych przypadkach w Ghanie, doszło do sytuacji, gdzie mimo iż mieszkańcy deklarują islam to ich wierzenia bardzie przypominają religie animistyczne niż islam wyznawany przez Arabów[84].
[edytuj] Kult przodków
Społeczności w wielu rejonach Afryki posiadały święte miejsca, gdzie przynoszono dary dla duchów zmarłych przodków. Dziś podczas dorocznych świąt i festiwali członkowie społeczności noszą specjalne maski, tańczą i opowiadają legendy o dokonaniach i zaletach przodków.
[edytuj] Islam
Islam pojawił się w VII wieku na Półwyspie Arabskim. W 632 (rok śmierci Mahometa) cały półwysep wyznawał nową religię. Jednym z założeń Islamu była misyjność. Do 650 nastąpił pierwszy futuh, czyli podbój, otwarcie bram islamu dla nowych ludów. Podczas tego podboju Arabowie opanowali między innymi Egipt[85]. Arabscy władcy wykorzystali słabość gospodarczą i anarchię po upadku Imperium Romanum i do 711 podbili całe afrykańskie wybrzeże oraz Hiszpanię[86].
W VII wieku Islam trafił do chrześcijańskiej Etiopii, tworząc tam religię pośrednią pomiędzy chrześcijaństwem a islamem[87]. Ekspansja islamu na południe powodowała, iż powstawały religie mieszane z wyznaniami animistycznymi[88]. Napływ Islamu Etiopii nastąpił w XIII wieku, wówczas to doszło do wojny religijnej z chrześcijańskimi Etiopami. Wojnę wygrali chrześcijanie i spowodowali wyparcie Arabów z Etiopii. Po zajęciu Somalii przez wyznawców Islamu w XVI wieku. Etiopia była otoczona przez państwa islamskie[89]. W XX wieku wyznawcy Islamu zaczęli stanowić większość mieszkańców tego kraju. Jednakże elity zarówno polityczne jak i kulturalne są chrześcijańskie[90].
Islam w Somalii i Dżibuti jest typowym przykładem mieszanki islamu z wyznaniami animistycznymi. Mimo iż nie mal 100% Somalijczyków deklaruje iż wyznaje islam to w dużej mierze jest on przesiąknięty obrzędami i wierzeniami w duchy i moce nad przyrodzone[91].
W Afryce Wschodniej islam zdominował wybrzeża natomiast interior jest zdominowany przez chrześcijaństwo (głównie protestanckie) i animizm. W części przypadku religie przenikały się nawzajem tworząc niezgodne z zasadami wiary święta i obrzędu. Meczety w południowej części Afryki są zbudowane na planie prostokąta, bez minaretów[92].
W zachodniej Afryce sytuacja była diametralnie inna niż na wschodzie tam Islam stał się religią elit przywiezioną przez bogatych kupców arabskich. Natomiast po upadku imperium Ghany, religia elit została przejęta przez ludność miejską. Miała to jednak charakter powierzchowny i odrzucano zasady prawne islamu[84].
Jedynym państwem, w którym Islam się nie zadomowił jest Republika Południowej Afryki. Kraj ten ze względu na znaczne osadnictwo europejskie (głównie holenderskie i brytyjskie) stał się państwem przypominającym państwa Europy
[edytuj] Chrześcijaństwo
Chrześcijaństwo w Afryce rozpowszechniło się dwiema zasadniczymi drogami. Część północna (Etiopia, ziemie Imperium Rzymskiego) były chrześcijańskie w starożytności. Jednakże oprócz Etiopii tereny te zostały islamizowane we wczesnym średniowieczu. Drugą drogą były misje, które zaczęli w XV wieku prowadzić Portugalczycy.
Chrześcijaństwo dotarło do Etiopii w starożytności. We wczesnym średniowieczu. Istnienie wyznawców kościoła etiopskiego było zagrożone z powodu najazdów arabskich. W VII wieku powstała religia pośrednia pomiędzy chrześcijaństwem a islamem[87]. W XIII wieku nastąpiła wojna religijna z muzułmanami, którą wygrali chrześcijanie[89]. W XX wieku muzułmanie zaczęli stanowić większość mieszkańców Etiopii, jednakże elity są chrześcijańskie[90].
Początkowo książę Henryk Żeglarz chciał odnaleźć półlegendarnych chrześcijańskich Etiopczyków. Wyprawy przez niego finansowane jednak nie dotarły do Etiopii. Jednakże w 1434 Gil Eanes po raz pierwszy spotkał się z czarnoskórą ludnością tubylczą[93]. W 1500 ekspedycja portugalsko-francuska kierowana przez Pedro Alvareza Cabrala. Zaproponowała chrzest napotkanym ludom w zamian oferując pokój i przyjaźń a w przeciwnym razie zbrojny atak. W 1501 ekspedycja ta zbudowała pierwszy kościół w tropikalnej Afryce[94]. W ciągu następnego półwiecza terenami Afryki i ludami na nich mieszkającymi zaczęli interesować się jezuici. Pierwsze próby chrystianizacji (siłowej) napotkały opór ludności autochtonicznej i zakończyły się niepowodzeniem. Dodatkową przyczyną niepowodzeń było również większe dążenie do opanowania złóż niż faktyczne szerzenie religii[95].
Przełomem okazał się konflikt pomiędzy plemionami Shona. Wódz Manuza poprosił o pomoc Portugalczyków, którzy się zgodzili pomóc ale po przyjęciu chrztu, stając się pierwszym władcą chrześcijańskim w Afryce Subsaharyjskiej (nie licząc Etiopii)[95]. W XVII Portugalia przeżyła kryzys stąd wycofała się z szerzenia chrześcijaństwa. W ich miejsce pojawili się misjonarze z Anglii i Holandii, którzy wraz z osadnikami szerzyli chrześcijaństwo protestanckie, głównie na południu kontynentu[96]. W XIX wieku Holenderski Kościół Zreformowany był religią państwową otrzymującą subwencje z budżetu. Kościół ten jednak nie był Kościołem misyjnym a nawet stwarzał problemy małżeństwom mieszanym. Ludność tubylcza była chrystianizowana przez Anglików w wyznaniu Anglikańskim[97]. W drugiej połowie XIX wieku misje zostały zatrzymane, gdyż zdaniem rządów państw je prowadzących Afryka ma być tylko kontynentem czarnych niewolników[98].
W czasie kolonializmu działalność misyjna była prowadzona jednakże celem było pozyskanie przychylności miejscowej ludności oraz poznanie jej słabych stron a później podbój[99]. Afrykanie sądzili, że biali ludzie dadzą im lepszą technikę i lecznictwo jednakże misjonarze mało różnili się od zwykłych najeźdźców[100].
[edytuj] Voodoo
W XIX w. w koloniach karaibskich tradycyjny kult przodków połączono z chrześcijaństwem (synkretyzm religijny). Tak powstała religia zwana voodoo. Chociaż religia voodoo kojarzy się z rejonem Karaibów, w 1996 r. w Beninie (dawniej Dahomej) została oficjalnie uznana za religię wyznawaną przez ponad 50% społeczeństwa. Benin jest kolebką voodoo/wudu, która to religia czy kult bóstw istnieje pod taką bądź inną nazwą w wielu innych regionach czarnej Afryki i Ameryki Południowej. W Beninie tradycyjną religią był (jest) animizm, a jego wyznawcy za najwyższego boga uznają Mawu. Wyobraża go wiele drugorzędnych bóstw, czyli wudu, którym w określone święta składa się ofiary. Na przykład Hewioso to bóg grzmotu, a bóg Zangbeto chroni w nocy pola rolników. Niższą pozycję wobec tych wudu zajmują pomniejsze bóstwa, uważane też za duchy zmarłych. Praktykowany jest więc kult przodków. W wielu domach można znaleźć asen, czyli swego rodzaju mały parasol z kutego żelaza, zdobiony symbolami ku czci zmarłego krewnego.
Do nawiązania kontaktu z tymi bogami potrzebny jest pośrednik – kapłan fetyszystyczny (mężczyzna lub kobieta). Umiejętności komunikowania się z bóstwami oraz innymi duchami nabywa po trzyletnim pobycie w zakonie fetyszystycznym. Kapłani wudu tworzą wpływową hierarchię, która ogromnie oddziałuje na życie Benińczyków.
Wyznawcy tego kultu wierzą, że duch zmarłego może wrócić i zabić innych członków rodziny. Niejeden sprzedaje swój dobytek lub zaciąga olbrzymie długi, aby pokryć koszty związane z ofiarami ze zwierząt i wystawnymi ceremoniami, mającymi przebłagać zmarłych krewnych. W rezultacie niektóre rodziny popadają w ubóstwo.
Do Ameryki wudu dostało się prawdopodobnie z niewolnikami z terenów dzisiejszego Beninu. Na początku XVII wieku Kpassè, władca królestwa Hueda, nawiązał "stosunki handlowe" z francuskimi, angielskimi i portugalskimi handlarzami niewolników, którym król sprzedawał swoich poddanych. W Grehue (obecne Whidah) ładowano ich na statki i wywożono głównie na Haiti, Antyle Holenderskie i do Ameryki Północnej. Handel niewolnikami trwał od XVII do pocz. XVIII w.
[edytuj] Języki afrykańskie
W Afryce jest używane według ocen lingwistów około 2 tysiące języków. Z czego tylko 50 jest używane przez więcej niż 0,5 mln użytkowników. Największymi pod względem liczby mówiących językami są suahili (ok. 50mln mówiących) oraz mające 10-25 mln hausa, fulfulde, joruba, ibo, język amharski, oromo. Po za tym są używane języki arabski i europejskie (np. angielski, francuski, portugalski). Część z języków europejskich ma własne odmiany miejscowe np. Nigerian English[101], francais populaire d'Abijan[102].
[edytuj] Rodzina afroazjatycka
Rodzina języków afroazjatycki w Afryce zajmuje tereny Afryki Północnej oraz Rogu Afryki. Rodzina ta dzieli się na: języki semickie (głównie dialekty arabskiego oraz języki etiopskie), języki berberyjskie, języki omockie, języki czadyjskie, języki kuszyckie oraz wymarłe język egipski i język koptyjski[103]. Na grafice kolor niebieski.
[edytuj] Rodzina nilosaharyjska
Rodzina języków nilosaharyjskich zajmuje tereny północno-wschodniej części interioru. Rodzina ta dzieli się na: songhaj, konam, maba, saharyjską, wschodniosudańską, środkowosudańską, fur, berta i kunama[104]. Na grafice kolor żółty.
[edytuj] Rodzina nigerokongijska
Rodzina języków nigerokongijskich zajmuje większą część czarnej afryki. Rodzina ta dzieli się na: języki mande, języki kordofańskie, języki atlantyckie, języki Delty Nigru, języki kru, języki kwa, języki Dogonów, języki gur, języki wyżyny Adamawa i dorzecza Ubangi, języki południowej Nigerii, języki południowo-wschodniej Nigerii, języki Plateau i kainji, języki bantu oraz języki bantuidalne[105]. Na grafice kolor pomarańczowy i czerwony.
[edytuj] Rodzina khoisan
Rodzina języków khoisan zwana również buszmeńsko-hotentocką zawiera 27 żywych języków mlaskowych. Jest to najmniejsza grupa języka w Afryce. W większości języki te są językami ludzi z marginesu stąd ludy posługujące się tymi językami przejmują inne języki, głównie europejskie, by "polepszyć swój status społeczny". Ze względu na brak materiałów piśmienniczych oraz nietypową fonologię języki te są słabo zbadane[106]. Na grafice kolor zielony.
[edytuj] Język afrikaans
Język afrikaans, inaczej burski jest językiem należący do grupy zachodniogermańskiej. Afrikaans pochodzi z języków kolonizatorów holenderskich, francuskich i niemieckich, którzy zasiedlili południową część kontynentu przed zajęciem południowej Afryki przez Brytyjczyków. Afikaans jest od 1925 jednym z oficjalnych języków RPA[107].
[edytuj] Osadnictwo i miasta
[edytuj] Miasta
Na terenie Afryki znajduje się 58 miast mających co najmniej 1 mln mieszkańców w tym 4 liczące ponad 5 mln. Największym miastem Afryki jest liczące ponad 10 mln mieszkańców Lagos w Nigerii. Miasto to pełniło do 1991 funkcje stolicy kraju. Drugim co do wielkości miastem jest stolica Demokratycznej Republiki Kongo - Kinszasa. Trzecim miastem w kolejności jest stolica Egiptu - Kair[108].
[edytuj] Gospodarka Afryki
Afryka, szczególnie tak zwana "czarna" (czyli bez państw arabskich), jest najbiedniejszą częścią świata. Jeszcze na przełomie XVIII i XIX wieku średnie dochody były 3-5 razy niższe niż w Europie Zachodniej. Tuż przed II wojną światową udział Afryki w przemyśle świata wynosił 2,3% przy 7,3% udziału w ludności[109]. Później jednak dekolonizacja i liczne wojny domowe spowodowały drastyczne pogorszenie wskaźników ekonomicznych. Na początku XXI wieku dochód na mieszkańca Afryki Subsacharyjskiej wynosi wg. siły nabywczej 500 dolarów amerykańskich (2003) co stanowi 1/45 tego samego wskaźnika w Europie Zachodniej. A bez najbogatszego RPA, stosunek ten wynosi 1/65. Najbogatszym terytorium Afryki jest Majotta, należąca do Francji[110]. W 2005 za państwa upadłe lub poważnie zagrożone upadkiem uznawano: Burundi, Czad, Demokratyczną Republikę Konga, Liberię, Erytreę, Etiopię, Gwienę, Kenię,Sierra Leone, Somalię, Republikę Środkowoarykańską, Ruandę, Sudan (wówczas Sudan i Sudan Południowy były jednym państwem), Ugandę, Wybrzeże Kości Słoniowej i Zimbabwe. Pozostałe państwa to kraje żyjące z wydobycia ropy naftowej lub turystyki oraz Republika Południowej Afryki[111].
Udział czarnej Afryki, w której żyje 11% populacji ludzkiej w produkcie krajowym brutto całego świata wynosi 1% natomiast w eksporcie 1,5% w którym znaczącą rolę odgrywają surowce. Wskaźniki te są porównywalne z Polską, w której mieszka ok. 0,5% ludzi[111].
[edytuj] Rolnictwo
Aż 60% mieszkańców Afryki Subsaharyjskiej pracuje w rolnictwie, które w dużej mierze daje plony zapewniające podstawowe potrzeby rolników, mimo tego ludność niedożywiona stanowi 32% mieszkańców regionu[111]. W państwach arabskich rolnictwo jest zbliżone do państw Europy Południowej. Jednakże ze względu na zakazy Islamu nie uprawia się winorośli[112].
Powierzchnia możliwa do wykorzystania rolniczo jest jednak większa od powierzchni wykorzystywanej rolniczo na świecie. Jednakże ponad 40% powierzchni Afryki stanowią tereny przydatne rolniczo dopiero po sztucznym nawodnieniu na co państwa afrykańskiej nie mają pieniędzy. Istotnym problemem rolnictwa szczególnie w Rogu Afryki jest zmienność warunków klimatycznych szczególnie susze, które powodują klęski głodu[28]. W bogatych państwach arabskich problem ten jest rozwiązywany przez budowę obiektów hydrotechnicznych, wykorzystujących w niektórych przypadkach nawet odsalaną wodę morską[113]. Braki wody powodują, trudności z lokowaniem przemysłu wykorzystującego wodę[114].
Rybołówstwo w Afryce jest słabiej rozwinięte niż na pozostałych kontynentach. Łowiska są znacznie mniejsze łowione są przede wszystkim sardynki, makrele oraz skorupiaki. Większa powierzchnia łowisk znajduje się na Atlantyku niż na Oceanie Indyjskim[115][116].
[edytuj] Przemysł
[edytuj] Górnictwo
Jedyną stosunkowo dobrze rozwiniętą gałęzią przemysłu jest wydobycie surowców, które dostarcza w niektórych krajach ponad 40% PKB. Jednakże gałąź ta jest bardzo wrażliwa na wahania cen. Dodatkowym problemem są liczne niepokoje, powszechna korupcja, słabo rozwinięta infrastruktura[117].
[edytuj] Przemysł energetyczny
W północnej Afryce ze względu na deficyt wody, do przemysłu używa się tylko 4%. Z drugiej strony znaczna część prądu elektrycznego pochodzi z hydroelektrowni[114]. Najwięcej tam powstało w latach 70 i 80. XX wieku[118]
[edytuj] Przemysł lekki
Przemysł przetwórczy daje około 30% dochodów jednakże dużą rolę ogrywają huty metali, które znacznie zawyżaj udział tego typu przemysłu. Przemysł lekki ma znikomy udział w przemyśle ogółem i nie zapewnia nawet podstawowych potrzeb ludności[117]
[edytuj] Usługi
[edytuj] Transport
[edytuj] Kolej
Kolej poza Republiką Południowej Afryki oraz Egiptem odgrywa marginalną rolę w transporcie. Sieci głównie wąskotorowe są zazwyczaj albo pojedynczymi szlakami łączącymi kopalnie z portami, albo uzupełniają sieć żeglugi śródlądowej[119]. W 1984 w Maroku zbudowano pierwszą w Afryce linię kolejową, po której pociągi poruszają się z prędkością 160km/h. Wówczas to pociągi Intercity w relacji Rabat - Casablanka osiągnęły po raz pierwszy na tym kontynencie prędkość handlową powyżej 100km/h[120].
[edytuj] Komunikacja miejska
Jedyne sieci tramwajowe w Afryce znajduje się w Egipcie (Kair i Aleksandria). W Tunisie znajduje się lekka kolej.
Z powodu małej gęstości linii kolejowych i wysokich kosztów transportu lotnicznego dużą rolę w transporcie w Afryce subsaharyjskie pełni transport drogowy. Transport publiczny pojawił się w tej części świata stosunkowo późno (tuż przed II wojną światową). Komunikacja miejska była realizowana niemal wyłącznie autobusami. Z powodu niskiego wskaźnika motoryzacji szczególnie po za dużymi miastami rola transportu miejskiego wzrasta. Duże znaczenie zaczęły odgrywać niewielkie pojazdy, których kierowca był jednocześnie właścicielem firmy i mechanikiem. Pojazdy te ze względu na niskie koszty i elastyczny rozkład jazdy spowodowały iż w latach 90. nastąpił proces likwidacji tradycyjnych przewoźników miejskich[121].
[edytuj] Turystyka
Znaczną część dochodu afrykańskich państw arabskich, głównie Egipt i Tunezja stanowi turystyka. Gałąź ta jest stosunkowo młoda. Rozwijała się dopiero od lat 80. XX wieku, kiedy to bogaci Arabowie, z krajów naftowych spędzali najgorętsze miesiące nad wybrzeże Morza Śródziemnego. Rozwijający się sektor turystyczny wymusił nakłady finansowe w infrastrukturę. Na potrzeby turystów budowano drogi i hotele (np. przybrzeżną autostradę w Tunezji). Rozwinął się przemysł budowlany, gdyż wzbogaciła się ludność[122]. W XXI wieku zaczęli do Afryki północnej przybywać turyści z Europy. Wówczas to zwłaszcza w Egipcie zaczęły powstawać hotele luksusowych sieci hoteli. Główny ruch turystyczny w Egipcie przeniósł się na wybrzeże Morza Czerwonego[123].
[edytuj] Surowce mineralne
Afryka posiada bogate pokłady cennych surowców mineralnych zwłaszcza rud metali: manganu, chromu, kobaltu, wanadu, platyny, miedzi, złota. Uboższe są źródła surowców energetycznych głównie ropy naftowej i węgla kamiennego oraz uranu. Surowce energetyczne głównie ropa stanowią jednak większość wydobycia i podstawę gospodarek państw arabskich oraz Nigerii[28] Cenne surowce głównie ropa naftowa znajduje się w szelfie kontynentalnym, zwłaszcza pod Morzem Śródziemnym, Czerwonym i Zatoce Gwinejskiej. Przy pozostałych wybrzeżach znajdują się złoża głównie fosforytów ale również złota, diamentów oraz innych kopalin, występujących również na stałym lądzie[115].
[edytuj] Kolonie w Afryce
[edytuj] Historia Afryki
Cywilizacja w Afryce pojawiła się ponad 5000 lat temu, gdy powstał starożytny Egipt. Około 2500 lat temu w Afryce subsaharyjskiej rozwijało się także wiele innych królestw. Sahara była naturalną barierą oddzielającą ten teren od reszty świata do czasu przyjazdu arabskich handlarzy w VIII w. Przybycie Europejczyków w XV w. i związany z tym handel niewolnikami oraz europejski imperializm miały ogromny wpływ na kontynent. Choć w latach siedemdziesiątych XX wieku wszystkie narody afrykańskie były już niepodległe, to współczesna Afryka wciąż walczy ze skutkami kolonialnej przeszłości, a także problemami środowiska naturalnego.
[edytuj] Pierwsi mieszkańcy
Ludzie zamieszkują Afrykę od ponad 4 mln lat. Sahara była kiedyś żyznym terenem, bogatym w roślinność i zwierzęta, ale tysiące lat temu wyschła a ludzie przenieśli się na południe, by uprawiać rolnictwo na sawannach.
[edytuj] Kultura Nok
Najwcześniejsze ślady osadnictwa z epoki żelaza przypisuje się kulturze Nok (500 p.n.e. – 200 n.e.), która istniała na terenie obecnej Nigerii. Ludzie Nok żyli we wspólnotach rolniczych wytwarzali żelazną broń i narzędzia rolnicze a także wykonywali piękne rzeźby z terakoty.
[edytuj] Starożytne państwa
Położenie północnej Afryki sprzyjało prowadzeniu handlu z zachodnią Azją. Spowodowało to rozwój bogatych królestw, takich jak np. Meroe (obecnie Sudan, ok. 600 p.n.e. do 350 n.e.) czy Aksum (państwo oparte na handlu północnej Etiopii, ok. 100 p.n.e. do 1000 n.e). W ten sam sposób w Afryce Zachodniej rozwinęła się Ghana.
[edytuj] Meroe
Z miasta Meroe Kuszyci kontrolowali handel nad Morzem Czerwonym i rzeką Nil od 600 p.n.e. Zajmowali się eksportem dóbr luksusowych, takich ja np. strusie pióra czy skóry lamparta, budowali także piękne świątynie, a nad grobami swoich zmarłych stawiali piramidy o płaskich szczytach.
[edytuj] Aksum
W połowie IV w. n.e. za sprawą kupców syryjskich przyjęto w Aksum chrześcijaństwo. Od tego czasu Aksum zasłynęło jako święte miasto. Następnie przejęło ono władzę nad imperium Meroe. Ludzie z Aksum budowali kamienne stele, aby oznaczyć grobowce swych królów.
[edytuj] Ghana
Ghana jest najstarszym państwem "Czarnej Afryki". Źródłem jej niezmierzonego bogactwa było złoto, podlegające królewskiemu monopolowi. Kraj wraz ze swoją stolicą Kumbi-Saleh stał się miejscem, gdzie krzyżowały się ważne szlaki handlowe. Wśród nich istotną rolę pełnił szlak transsaharyjski łączący kraje Maghrebu z Czarną Afryką dostarczająca cennego drewna, złota, srebra, orzeszków kola, kości słoniowej i niewolników. Zmierzch potęgi nastąpił pod koniec XI wieku, gdy Ghana została podbita przez islamskich Almorawidów. Złote artefakty, które przetrwały do dzisiejszych czasów, świadczą o niebywałym bogactwie tego królestwa.
[edytuj] Mali
W XI wieku Sundżata z rodu Keita objął władzę w muzułmańskim państwie Mali, Wykorzystał upadek Ghany, przyłączył jej terytorium i utworzył jedno z najbardziej rozległych państw Afryki Zachodniej, którego prawdziwym klejnotem było miasto Timbuktu. Szczyt swojego rozwoju osiągnęło za panowania Musy Wielkiego. O jego wyprawie do Mekki w 1324 roku w otoczeniu 600 niewolników i 60 000 tragarzy wieści dotarły nawet do Europy.
[edytuj] Państwa Kanem
Powstały między XI i XV wiekiem i bardzo szybko zostały nawrócone na islam, przez Arabów. Poza ich nazwami: Kanem, które leżało nad jeziorem Czad, Bornu (zob. Kanem-Bornu), Wadaj, Dar Fur, wiemy o nich niewiele.
[edytuj] Państwa na zachodnim wybrzeżu
W XV wieku Portugalczycy odkryli wielkie państwa: Benin w delcie Nigru i terenach przyległych oraz Kongo u ujścia rzeki o tej samej nazwie. Benin istniał od około XI wieku, a począwszy od XIV wieku rozwijała się tam wspaniała sztuka (wyroby z brązu i kości słoniowej. Państwo to przetrwało aż do do angielskiego podboju w XIX wieku. Królestwo Konga przyjęło chrześcijaństwo w XVI wieku pod wpływem Portugalczyków. Ta afrykańsko-chrześcijańska cywilizacja upadła na przełomie XVIII i XIX wieku.
Już w latach 70. XV wieku Portugalczycy handlowali miedzią, mosiądzem, złotem i niewolnikami z Beninem w Afryce Zachodniej. W latach 80. XV w. przybyli na Wyspy Św. Tomasza i Książęcą w Zatoce Gwinejskiej, tuż przy wybrzeżu afrykańskim. Założyli plantacje cukru i zmuszali Afrykanów (najczęściej porwanych w Senegalu i Gambii) do niewolniczej pracy na plantacjach. Był to początek europejskiej dominacji w Afryce.
[edytuj] Songhaj
Songhajowie, których ziemie zostały w XIV wieku włączone do Mali, przyjęli islam i utworzyli w XV wieku własne państwo Songhaj. Pod rządami Sonni Alego (1464-1492) Songhaj objął cały obszar środkowego Nigru. W 1591 roku państwo upadło, pokonane przez Marokańczyków.
[edytuj] Monomotapa
Dzisiejsze terytorium Zimbabwe i Mozambiku zostało podbite w XV wieku przez przywódcę ludów Bantu, nazwanego przez Portugalczyków Monomotapa. Pierwszą stolicą państwa, które nazwę przyjęło od imienia władcy, zostało Zimbabwe. Do ostatecznego upadku Monomotapy przyczyniły się najazdy sąsiednich ludów w pierwszej połowie XIX wieku.
[edytuj] Kolonializm
W XIX w. Europejczycy skolonizowali prawie całą Afrykę, wprowadzając korzystny dla siebie porządek ekonomiczny. Afrykanów wykorzystywano do pracy na plantacjach lub przy wydobywaniu cennych kruszców i surowców mineralnych. Zyski z ich pracy napędzały rozwój gospodarczy w Europie i Ameryce. W okresie tym niewolnictwo osiągnęło apogeum, ponieważ na niewolniczą pracę Afrykanów był wielki popyt na wielkich plantacjach na kontynencie amerykańskim (wyjątkiem była w tym czasie Wielka Brytania i jej kolonie – w 1833 r. Anglicy wprowadzili zakaz handlu i posiadania niewolników w Imperium Brytyjskim). Niewolnik pracował na plantacji średnio 7 lat, ale jego zakup "zwracał się" już po roku.
[edytuj] Potomkowie niewolników
Handel niewolnikami rozrzucił po obu Amerykach i Europie około 20 milionów Afrykanów. Po wielu latach rozproszeni po świecie potomkowie tamtych niewolników utworzyli specyficzną formę "afrykańskiej diaspory", choć bardziej pasuje tu określenie "afrykańskiej społeczności", gdyż termin "diaspora" nie odnosi się do cech i sytuacji potomków afrykańskich niewolników. Trudno nazwać jednym słowem potomków ludzi porwanych, przewiezionych na inne kontynenty, nie wiedzących (z nielicznymi wyjątkami) z jakiego rejonu Afryki zostali uprowadzeni, nie wiedzących jakim językiem mówili ich przodkowie – ludzi, których łączy jedynie to, że ich przodkowie pochodzą z kontynentu afrykańskiego, że wszyscy zostali przewiezieni statkami i sprzedani jako niewolnicy, a oni sami mają czarny kolor skóry. Współcześnie potomkowie niewolników z Afryki są: w USA – Amerykanami (lub afro-Amerykanami), w Brazylii – Brazylijczykami, na Haiti – Haitańczykami itd. W niektórych krajach Ameryki Płd. są większością społeczeństwa lub bardzo poważną jego częścią (Antyle, Brazylia). Pierwszym niepodległym państwem w Ameryce Południowej było Haiti, w którym władzę sprawowali murzyni i mulaci po zwycięskim powstaniu na przełomie XVIII i XIX wieku.
[edytuj] Walka o Afrykę
W 1884 r. przywódcy europejscy zdecydowali, że ich kraje mogą uznać terytoria afrykańskie zajęte przez Europejczyków za swe kolonie. Do 1902 roku cała Afryka, z wyjątkiem Liberii oraz Etiopii była skolonizowana.
[edytuj] Afrykański ruch oporu
Afrykanie zawzięcie walczyli z kolonializmem. Etiopczycy bili się o utrzymanie niepodległości do 1936 r., Zimbabwe i Sudan wzniecały powstania przeciwko Brytyjczykom (1896 i 1920), plemiona w Angoli próbowały obalić rządy Portugalczyków (1902), w Namibii i Tanzanii tysiące osób zostało zabitych w powstaniach przeciwko Niemcom (1904-1908), a w Nigerii lokalne plemiona wznieciły powstanie przeciwko brytyjskim rządom (1920).
[edytuj] Wojny burskie
Dwie Wojny burskie pochłonęły blisko 60 000 ofiar.
[edytuj] I i II wojna światowa
Choć obie wojny światowe dotyczyły głównie Europy, tysiące mieszkańców Afryki straciło życie, gdy kolonialni władcy siłą wcielali ich do swych armii. Jedną z przyczyn I wojny światowej były wynikające z kolonizacji niemieckie pretensje i urazy wobec pozostałych krajów europejskich. Z kolei w czasie II wojny światowej Afryka Północna stała się polem walki, kiedy włoskie i niemieckie wojska najechały terytoria afrykańskie rządzone przez Francję i Wielką Brytanię.
[edytuj] I wojna światowa
Walki na kontynencie afrykańskim toczyły się z różnym natężeniem na terenach czterech kolonii niemieckich: Togo, Kamerun, Niemiecka Afryka Południowo-Zachodnia czyli dzisiejsza Namibia i w Niemieckiej Afryce Wschodniej – Tanganice (z grubsza biorąc terytorium dzisiejszej Tanzanii) a także w pobliżu ich granic. Przeciwko Niemcom walczyły wojska brytyjskie, francuskie i belgijskie. Żadna z niemieckich kolonii nie była w stanie stawić poważniejszego oporu ofensywom licznych dobrze zaopatrywanych wojsk alianckich. Walki zakończyły się już na początku 1916 r. zajęciem stolic, głównych miast i terytoriów kolonii niemieckich. Na terenie Tanganiki walki trwały dłużej – nawet do zakończenia wojny w Europie. Były to walki o charakterze partyzancko-nękającym a nieliczne, zdyscyplinowane i dobrze dowodzone oddziały niemieckie często uzupełniały uzbrojenie (z powodu braku dostaw z Europy) zdobywając je na wojskach ententy. I wojna światowa na kontynencie afrykańskim miała niewielkie znaczenie dla przebiegu całej wojny światowej. Wojska wszystkich armii kolonialnych walczących w Afryce bazowały na żołnierzach Afrykanach – którzy ilościowo wielokrotnie przewyższali swoich dowódców, oficerów i podoficerów (askarysi).
Kiedy w 1914 r. wybuchła I wojna światowa, Egipt i Sudan były już uzależnione od Wielkiej Brytanii. Wojska tureckie walczące po stronie Państw Centralnych próbowały opanować strategiczny punkt jakim była strefa kanału sueskiego. Oprócz niepowodzeń armii tureckiej bezpośrednio na froncie spore znaczenie miała dywersja w krajach arabskich należących do Imperium osmańskiego. Arabowie na półwyspie Arabskim (dzisiejsza Arabia Saudyjska) a także w Palestynie i Syrii walczyli przeciw Turkom. (W latach 1916-1918 pomagał im w tym ekscentryczny Anglik, żołnierz i pisarz Thomas Edward Lawrence (1888-1935), znany jako Lawrence z Arabii) W rezultacie nie udało się na północy przenieść działań wojennych na kontynent afrykański, Egipt pozostał pod brytyjskim protektoratem a formalną niepodległość uzyskał w 1922 r.
W konsekwencji przegranej wojny Niemcy utraciły wszystkie swoje kolonie, którymi w Afryce podzieliły się Wielka Brytania, Francja i Belgia. Cząstki, które miały być tzw. terytoriami mandatowymi Ligi Narodów faktycznie powiększyły stan posiadania zwycięskich państw kolonialnych.
[edytuj] II wojna światowa
Faszystowskie Włochy w latach 1935-1936 podbiły Etiopię. W chwili wybuchu II wojny światowej do Włoch należały oprócz podbitej Etiopii: Erytrea, Somalia i Libia. 10 czerwca 1940 r. Włochy przystąpiły do wojny u boku Niemiec. W sierpniu 1940 Włosi zajęli Somali Brytyjskie i kilka przygranicznych miejscowości w Kenii i Sudanie, a 13 września uderzyli z Libii na Egipt, broniony przez ok. 36. tys żołnierzy z różnych krajów Brytyjskiej Wspólnoty Narodów pod dowództwem gen. A.P. Wavella. Włosi posuwali się dalej aż do Sidi Barani, ale w grudniu 1940 r. po kontrataku gen. Wavella, wspieranego przez wojska pancerne zostali odepchnięci. Wavell odzyskał Sidi Barani, biorąc ok. 120 tys. jeńców i maszerował dalej, zdobywając Tobruk, Benghazi i Cyrenajkę. Przeciwnatarcie wojsk brytyjskich rozpoczęte 8 grudnia 1940 r. zakończyło się wyparciem Włochów z Egiptu i Cyrenajki. Na początku 1941 r. działania zaczepne wojsk brytyjskich doprowadziły do zajęcia wszystkich posiadłości włoskich w Afryce Wschodniej, odzyskania Somali Brytyjskiego, opanowania Erytrei, Somali Włoskiego i wyzwolenia Etiopii.
W lutym 1941 Niemcy przerzucili do Trypolitanii korpus ekspedycyjny, którym dowodził generał Erwin Rommel – Afrika Korps. Od października 1940 do marca 1942 w działaniach wojennych w Afryce Północnej uczestniczyła polska Brygada Strzelców Karpackich. Brytyjczycy opuścili twierdzę Tobruk i wycofali się na Wschód. W Tobruku pozostawili garnizon złożony przede wszystkim z Australijczyków, który bronił się od kwietnia 1941 r. do czerwca 1942 r. Aby wzmocnić Tobruk, dowództwo brytyjskie skierowało do Tobruku w sierpniu 1941 r. Samodzielną Brygadę Strzelców Karpackich pod dowództwem gen. Stanisława Kopańskiego. Przybycie Polaków odciążyło Australijczyków w Tobruku i pozwoliło im się wyrwać z oblężenia, zdobyć Rezegh i połączyć z oddziałami 8 Armii gen. C. Auchinlecka. Polska brygada, licząca ok. 4 tys. żołnierzy i oficerów, brała udział w walkach na pierwszej linii frontu do grudnia 1941 r., kiedy to Brytyjczycy wyzwolili twierdzę.
18 listopada 1941 r. wojska brytyjskie rozpoczęły znad zachodniej granicy Egiptu natarcie w kierunku na Tobruk, zmuszając w końcu grudnia Niemców i Włochów do odwrotu. W połowie stycznia 1942 r. ofensywa brytyjska została zatrzymana pod El-Egejlą. 21 stycznia 1942 r. wojska niemiecko-włoskie przeszły do przeciwnatarcia w kierunku na Egipt i do 1 lipca 1942 osiągnęły El-Alamejn, gdzie zostały zatrzymane przez gen Auchinlecka. 23 października gen. B.L. Montgomery rozpoczął działania ofensywne. Do ataku ruszyło 1200 czołgów. Rommel z powodu braku paliwa mógł przeciwstawić im tylko 500 gotowych do walki. Nie odzyskał już inicjatywy i nastąpił odwrót wojsk niemiecko-włoskich do Libii. Bitwa ta nazwaną bitwą pod El-Alamejn była początkiem ostatecznego końca kampanii północno-afrykańskiej.
W listopadzie 1942 r. wojska brytyjsko-amerykańskie dokonały inwazji w Afryce Północno-Zachodniej – operacja "Torch" ("Pochodnia") pod dowództwem generała Dwighta Eisenhowera, lądując w rejonie Casablanki nad Atlantykiem oraz Algieru i Oranu nad Morzem Śródziemnym. Stacjonujące w Afryce północno-zachodniej wojska francuskie podległe rządowi Vichy stawiły tylko nieznaczny opór siłom inwazyjnymi i na podstawie układu z 13 listopada przeszły na stronę aliantów. Siły niemiecko-włoskie dostały się między armie alianckie atakujące od Wschodu i Zachodu. W marcu 1943 r. Rommel został odwołany do Niemiec. Wojska sprzymierzonych rozwijając ofensywę z Cyrenajki i Algieru zbieżnie na Tunis, zdobyły Tobruk, Trypolis a 7 maja 1943 r. miasto Tunis, biorąc do niewoli ok. 250.tys. jeńców. Między 9 a 13 maja 1943 skapitulowały ostatnie oddziały wojsk niemiecko-włoskich w Afryce Północnej.
W rezultacie przegranej wojny, (podobnie jak po I wojnie światowej Niemcy) Włochy utraciły swoje kolonie afrykańskie.
[edytuj] Rozpad systemu kolonialnego
Po II wojnie światowej wielu Afrykanów chciało, by rządy kolonialne się zakończyły i by mogli sami rządzić własnymi państwami. Potęgi kolonialne, takie jak Francja, Portugalia i Wielka Brytania, zwalczały jednak te dążenia. Do krwawych walk o niepodległość doszło np. w Algierii, Kenii (powstańcy Mau Mau), Mozambiku, Angoli i Rodezji (dzisiejsze (Zimbabwe). Do końca lat 60. XX wieku większość afrykańskich państw uzyskała niepodległość, ale problemy polityczne, ekonomiczne i inne pozostały a nawet uległy zwielokrotnieniu. W 2 połowie XX w. państwom kolonialnym przestało opłacać się "posiadanie" terytoriów zależnych – kolonii, albowiem pociągało to za sobą różnego typu spore wydatki. O wiele łatwiej było przyznać/uznać niepodległość jakiegoś kraju i w dalszym ciągu ciągnąć zeń korzyści gospodarcze nie mając żadnych zobowiązań. Masowo przyznawano prawa do niepodległości tak, że w roku 1960 powstało aż 17 nowych państw na kontynencie afrykańskim. Rok ten nazwano "rokiem Afryki".
[edytuj] Złote Wybrzeże
Po II wojnie światowej dążenie antykolonialne wzmocniły się. Jedną z pierwszych kolonii, która uzyskała niepodległość, była brytyjska kolonia Ghana – Złote Wybrzeże – 1957 r. Ghana (swą nazwę wzięła od potężnego niegdyś starożytnego królestwa afrykańskiego). Pierwszym premierem nowo powstałego państwa został Kwame Nkrumah (1909-1972). W 1960 r. Nkrumah ogłosił Ghanę republiką, a siebie dożywotnim prezydentem. W miarę upływu czasu stał się bezwzględnym dyktatorem i coraz bardziej oddalał swój kraj od zachodniego świata. W roku 1966 r. przewrót wojskowy obalił rządy Nkrumaha.
[edytuj] Wojna w Angoli
W 1961 r. mieszkańcy Angoli wywołali rewoltę przeciwko kolonialnemu rządowi w Portugalii. Gdy armia portugalska pokonała rebeliantów, ci uciekli do Zairu. Tam stworzyli ruch niepodległościowy, a w Angoli rozpoczęli wojnę partyzancką. W 1974 r. w Portugalii miała miejsce tzw. Rewolucja goździków. Jej rezultatem było m.in. przyznanie praw do niepodległości dla wszystkich portugalskich kolonii. W 1975 r. Angoli przyznano niepodległość. Po jej uzyskaniu rozgorzała wojna domowa między trzema ugrupowaniami niepodległościowymi, które chciały rządzić Angolą: MPLA, FNLA i UNITA. Jedną ze stron wspierały oddziały wojskowe Republiki Południowej Afryki, drugą Kuby. Oprócz tego ugrupowania te były wspierane przez Związek Radziecki i USA. Walczące strony zgodziły się na zawieszenie broni w 1994 r. Jednak wciąż (2010 rok) trudno mówić o stabilizacji i pokoju w Angoli.
[edytuj] Organizacja Jedności Afrykańskiej
W roku 1963 szefowie 30 niezależnych państw afrykańskich utworzyli Organizację Jedności Afrykańskiej (OJA). Celem tej organizacji było rozwijanie ekonomicznej i politycznej współpracy pomiędzy państwami afrykańskimi oraz pomoc koloniom w odzyskaniu niepodległości. W 2002 r. organizacja przestała istnieć i na jej miejsce powołana została Unia Afrykańska
[edytuj] Apartheid
U schyłku lat 70. XX wieku jedynie Republika Południowej Afryki usiłowała utrzymać władzę w rękach białej mniejszości. "Biały" rząd uchwalił w 1948 r. ustawę o podziale rasowym, która klasyfikowała ludność ze względu na rasę. Zgodnie z tą ustawą ci, których uznano za czarnych, kolorowych lub Azjatów, mieli mniej praw. Apartheid został obalony w 1994 r.
[edytuj] Protesty w krajach arabskich (2010-2012)
[edytuj] Historia odkryć i eksploracji Afryki
-
Mapa Europy, Azji i Afryki z 1493
-
Mapa Afryki z 1508
-
Mapa Afryki z 1570
-
Mapa Afryki z 1595 (Mercator)
-
Mapa Afryki z 1648 (Blaeu)
-
Mapa Afryki z 1737
-
Mapa Afryki z 1808
-
Mapa Afryki z 1812
-
Mapa Afryki z 1861
-
Mapa Afryki z 1890
-
Mapa Afryki z 1898
-
Mapa Afryki z 1932
Afryka w przeciwieństwie do bezludnych terenów Antarktydy, wysokich gór czy dziewiczych wysp, była stale zamieszkana przez ludzi. Obszar Sahary powodował jednak, że wąski pas wybrzeża Morza Śródziemnego i nabrzeża Nilu był znany kulturze śródziemnomorskiej. Na południu rozwijały się osobne cywilizacje, z którymi ludy północy nie utrzymywały kontaktu[124].
[edytuj] Odkrycia arabskie
We wczesnym średniowieczu arabscy kupcy przemierzali Saharę w celu zdobycia dóbr, które mogli sprzedać z zyskiem na północy. Oprócz realizacji celów handlowych wyprawy te rozszerzyły horyzont geograficzny Arabów, gdyż relacje kupców były bogate w szczegóły topograficzne[125].
[edytuj] Odkrycia włoskie
Eksploracja Afryki została jednak wstrzymana do schyłku średniowiecza, gdyż ważniejszy okazał się handel z Azją (Indie, Chiny). Jedynie kupcy genueńscy w XIII odkryli Wyspy Kanaryjskie. W 1281 lub 1291 Ugodino i Vadino Vivaldi oraz Teodosio d'Ori podjęli wyprawę w celu opłynięcia Afryki jednakże wyprawa nie powróciła[126].
[edytuj] Odkrycia portugalskie
W XV wieku ze względu na opanowanie bliskowschodnich obszarów przez Turków i problemy z tranzytem postanowiono poszukać alternatywnej drogi do Indii. Zakładano dwie możliwości opłynięcie Afryki albo podróż na zachód i wpłynięcie od strony wschodniej. Łatwiejsza ze względu na możliwość pływania wzdłuż wybrzeża była droga wokoło Afryki. W 1415 Portugalczycy opanowali Ceutę i stworzyli w niej bazę wojenno-handlową[127]. W pierwszej połowie XV wieku portugalski książę Henryk Żeglarz finansował wyprawy na południe. Głównymi celami Henryka Żeglarza było: szerzenie chrześcijaństwa, wraz z odnalezieniem półlegendarnych chrześcijan afrykańskich (Etiopczyków) oddzielonych od Europy Arabami. Dotarcie do legendarnych ziem Ofir, które miały obfitować w bogactwo a następnie podporządkować je Portugalii. W 1434 Gil Eannes po raz pierwszy spotkał się z czarnoskórą ludnością tubylczą. W 1436 odkryto zatokę Rio de Oro. W 1444 po raz pierwszy Europejczycy przywieźli z Afryki niewolników (29 jeńców wojennych). Spowodowało to zwiększenie zapału eksploracyjnego Afryki[93].
W 1448 João Fernandez wyruszył w pierwszą wyprawę w głąb Afryki, z której nie powrócił. W 1457 wyprawa Diego Gomesa wpłynęła w górę rzeki Gambii i przywiozła wiele informacji o wnętrzu kontynentu między innymi o masywie Futa Dżalon i Górach Lwich. W 1461 Europejczycy po raz pierwszy zetknęli się z laterytami oraz dotarli do przylądka Mesurad, gdzie linia brzegowa skręcała na wschód[128].
W latach 70. XV wieku portugalscy żeglarze dotarli do Wybrzeża Kości Słoniowej, Złotego Wybrzeża (Ghany) oraz do Wybrzeża Niewolniczego (Nigeria) W 1472 Europejczycy po raz pierwszy przekroczyli równik docierając do Przylądka Świętej Katarzyny (1°51'S). Odkrycie to spowodowało iż europejscy żeglarze odkryli, że Afryka nie kończy się na równi z wybrzeżem Zatoki Gwinejskiej a linia brzegowa odbija znowu na południe[129].
W latach 80. Portugalia dzięki rozwojowi handlu oraz taniemu złotu i sile roboczej niewolników stała się potęgą gospodarczą. Spowodowało to dalszą eksploracje wybrzeży kontynentu. W 1482 wyprawa Diego Cão dotarła do rzeki Rio da Padrão. A w 1486 do wybrzeża obecnej Angoli (ok. 22°S). W 1487 Bartolomeo Diaz dotarł do Półwyspu Igielnego (najbardziej na południe wysuniętej części Afryki 34°51'S). Bunt załogi spowodował jednak, że musiał zawrócić do Portugalii. 8 lipca 1497 wyprawa Vasco da Gama dotarła do Indii opływając Afrykę. Dodatkowo opływając Zatokę Gwinejską nie wzdłuż wybrzeża ale prosto co spowodowało utratę lądu z pola widzenia[130].
[edytuj] Eksploracja interioru
Mimo iż pierwsze próby eksploracji wybrzeża nastąpiły w XV to proces poznania wnętrza Afryki nastąpił dopiero w XVI wieku[131]. Początkowa faza odkryć następowała niezależnie z dwóch stron. Od Atlantyku (Rzeka Niger, Kongo i Angola) i od strony Etiopii. W 1511 Leon opisał rzekę Niger oraz jezioro Czad. W 1513 jezuicki misjonarz Pedro Paéz, jako pierwszy Europejczyk dotarł do świętego źródła Etiopczyków w górach Czokie. W 1541 wyprawa Cristovão da Gama odkrył jezioro Tana. Kolonizacja Angoli i Kotliny Konga przebiegała pokojowo co spowodowało iż misjonarzom pomagała ludność tubylcza[132]. Portugalscy misjonarze zdawali relację, że na terenie obecnego Zimbabwe znajduje się złotonośny kraj Makalangia. Wtedy to głównie jezuici opisali geomorfologię oraz faunę i florę Afryki Południowej[133]. W XVII wieku w głąb Afryki zapuszczali się tylko łowcy niewolników[134]
[edytuj] Odkrycie i eksploracja wysp afrykańskich
Wprawdzie część wysp w tym Madagaskar, odkryty w 1500, zostało odkryte wcześniej to w większości nie były one użyteczne gospodarczo. Kolonizacji Madagaskaru dokonali dopiero Francuzi w 1643[132] Przyczyną zaniechania kolonizacji Afryki były odkrycia innych, bogatszych, kontynentów szczególnie Ameryki Południowej[135].
[edytuj] Podboje holenderskie
Portugalia i Hiszpania w XVII wieku skupiły się na podboju Ameryki Południowej. Z tego powodu do Afryki zaczęli przypływać osadnicy holenderscy i angielscy. W 1652 Jan van Riebeck założył Kapsztad. W 1663 mieszkańcy kolonii przylądkowej zetknęli się z Buszmenami. W 1685 Simon van der Stell przeszedł Góry Przylądkowe i odkrył pustynię Karru Wielkie i wyżynę Nama. Tereny te były mało przydatne osadniczo stąd dalszej eksploatacji zaniechano[136].
[edytuj] XVIII wiek
W XVIII wieku coraz większe znaczenie miał charakter poznawczy wypraw, jednakże dokonywanych nadal niemal wyłącznie przez zakonników misjonarzy. Następowały wyprawy w górę dużych rzek oraz przez Saharę. W opisach z tego okresu znajduje się znacznie więcej informacji o etnografii. Problemem opisów jest jednak brak rzetelności niektórych fragmentów[137] i traktowanie mieszkających tam ludów z wielką pogardą[138].
[edytuj] XIX wiek
W XIX wieku rozpoczęła się kolonizacja Afryki. Z drugiej strony nastąpiło zintensyfikowanie badań naukowych prowadzonych przez geografów naukowców[139]. Badania te były areligijne ich jedynym celem było poznanie świata oraz rekonesans korzyści planowanych kolonizacji. Wyprawy były finansowane przez rządy przyszłych imperiów kolonialnych, szczególnie Wielkiej Brytanii[140].
Czysto geograficzne badania Afryki skończyły się na początku XX wieku kiedy to topografia, hydrologia, klimatologia Afryki zostały dokładnie przebadane[141].
[edytuj] Kultura
.jpg&filetimestamp=20081205164925)
[edytuj] Literackie nagrody Nobla
- 1986 Wole Soyinka – Nigeria
- 1988 Nagib Mahfuz – Egipt
- 1991 Nadine Gordimer – RPA
- 2003 John Maxwell Coetzee – RPA
[edytuj] Podział polityczny Afryki
| Flaga | Nazwa państwa | Pełna nazwa państwa | Stolica | Język urzędowy | Powierzchnia (w km²) | Liczba ludności | Gęstość zaludnienia (os./km²) | Waluta |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 |
Algieria | Algierska Republika Ludowo – Demokratyczna | Algier | arabski | 2381741 | 34994937 | 14,7 | dinar algierski |
 |
Angola | Republika Angoli | Luanda | portugalski | 1246700 | 17544728 | 14,1 | kwanza |
 |
Benin | Republika Beninu | Porto-Novo | francuski | 110622 | 9325032 | 84,3 | frank CFA |
 |
Botswana | Republika Botswany | Gaborone | angielski, tswana | 566730 | 2065398 | 3,6 | pula |
 |
Burkina Faso | Burkina Faso | Wagadugu | francuski | 273800 | 16751455 | 61,2 | frank CFA |
 |
Burundi | Republika Burundi | Bużumbura | rundi, francuski | 25680 | 10216190 | 397,8 | frank burundyjski |
 |
Czad | Republika Czadu | Ndżamena | francuski, arabski | 1259200 | 10758945 | 8,5 | frank CFA |
 |
Demokratyczna Republika Konga | Demokratyczna Republika Konga | Kinszasa | francuski, kongo | 2267048 | 71712867 | 31,6 | frank kongijski |
 |
Dżibuti | Republika Dżibuti | Dżibuti | francuski, arabski | 23180 | 757074 | 32,7 | frank dżibutyjski |
 |
Egipt | Arabska Republika Egiptu | Kair | arabski | 995450 | 82079636 | 82,5 | funt egipski |
 |
Erytrea | Państwo Erytrea | Asmara | arabski, tigrinia | 101000 | 5939484 | 58,8 | nakfa |
 |
Etiopia | Federalna Demokratyczna Republika Etiopii | Addis Abeba | amharski | 1000000 | 90873739 | 90,9 | birr |
 |
Gabon | Republika Gabońska | Libreville | francuski | 257667 | 1576665 | 6,1 | frank CFA |
 |
Gambia | Republika Gambii | Bandżul | angielski | 10000 | 1797860 | 179,8 | dalasi |
 |
Ghana | Republika Ghany | Akra | angielski | 227533 | 24791073 | 109 | cedi |
 |
Gwinea | Republika Gwinei | Konakry | francuski | 245717 | 10601009 | 43,1 | frank gwinejski |
 |
Gwinea Bissau | Republika Gwinei Bissau | Bissau | portugalski | 28120 | 1596677 | 56,8 | frank CFA |
 |
Gwinea Równikowa | Republika Gwinei Równikowej | Malabo | francuski, hiszpański | 28051 | 668225 | 23,8 | frank CFA |
 |
Kamerun | Republika Kamerunu | Jaunde | francuski, angielski | 472710 | 19711291 | 41,7 | frank CFA |
 |
Kenia | Republika Kenii | Nairobi | suahili, angielski | 569140 | 41943504 | 73,7 | szyling kenijski |
 |
Komory | Związek Komorów | Moroni | francuski, arabski, komoryjski | 2235 | 721886 | 323,0 | frank komoryjski |
 |
Kongo | Republika Konga | Brazzaville | francuski | 341500 | 4243929 | 12,4 | frank CFA |
 |
Lesotho | Królestwo Lesotho | Maseru | sotho, angielski | 30355 | 1924886 | 63,4 | loti |
 |
Liberia | Republika Liberii | Monrovia | angielski | 96320 | 3786764 | 39,3 | dolar liberyjski |
 |
Libia | Libia[142] | Trypolis | arabski | 1759540 | 6597960 | 3,7 | dinar libijski |
 |
Madagaskar | Republika Madagaskaru | Antananarywa | francuski, malgaski, angielski | 581540 | 21926221 | 37,7 | ariary |
 |
Malawi | Republika Malawi | Lilongwe | angielski, cziczewa | 94080 | 15879252 | 168,8 | kwacha malawijska |
 |
Mali | Republika Mali | Bamako | francuski | 1220190 | 14159904 | 11,6 | frank CFA |
 |
Maroko | Królestwo Maroka | Rabat | arabski | 446300 | 31968361 | 71,6 | dirham marokański |
 |
Mauretania | Islamska Republika Mauretańska | Nawakszut | arabski | 1030700 | 3281634 | 3,2 | ugija |
 |
Mauritius | Republika Mauritiusa | Port Louis | angielski | 2030 | 1303717 | 642,2 | rupia maurytyjska |
 |
Mozambik | Republika Mozambiku | Maputo | portugalski | 786380 | 22948858 | 29,2 | metical |
 |
Namibia | Republika Namibii | Windhuk | angielski | 823290 | 2147585 | 2,6 | dolar namibijski |
 |
Niger | Republika Nigru | Niamey | francuski | 1266700 | 16468886 | 13 | frank CFA |
 |
Nigeria | Federalna Republika Nigerii | Abudża | angielski | 910768 | 165822569 | 182,1 | naira |
 |
Republika Południowej Afryki | Republika Południowej Afryki | Pretoria | afrikaans, angielski, kosa, ndebele, pedi, soto, suazi, tsonga, tswana, venda, zulu | 1214470 | 49004031 | 40,4 | rand |
 |
Republika Środkowoafrykańska | Republika Środkowoafrykańska | Bangi | francuski, sango | 622984 | 4950027 | 7,9 | frank CFA |
 |
Republika Zielonego Przylądka | Republika Zielonego Przylądka | Praia | portugalski | 4033 | 516100 | 128,0 | escudo Zielonego Przylądka |
 |
Rwanda | Republika Rwandy | Kigali | francuski, kiniaruanda | 24668 | 11370425 | 460,9 | frank rwandyjski |
 |
Sahara Zachodnia | Saharyjska Arabska Republika Demokratyczna | Al-Ujun | arabski i hiszpański | 266000 | 406200 | 1,5 | Dirham marokański |
 |
Senegal | Republika Senegalu | Dakar | francuski | 192530 | 12643799 | 65,7 | frank CFA |
 |
Seszele | Republika Seszeli | Victoria | seszelski, francuski, angielski | 455 | 89188 | 196,0 | rupia seszelska |
 |
Sierra Leone | Republika Sierra Leone | Freetown | angielski | 71620 | 5363669 | 74,9 | leone |
 |
Somalia | Republika Somalijska | Mogadiszu | somalijski, arabski, włoski | 627337 | 9925640 | 15,8 | szyling somalijski |
 |
Suazi | Królestwo Suazi | Mbabane | suazi, angielski | 17204 | 1370424 | 79,7 | lilangeni |
 |
Sudan | Sudan | Chartum | arabski, angielski | 2376000[143] | 45047502[143] | 19,0[143] | funt sudański |
 |
Sudan Południowy | Republika Sudanu Południowego | Dżuba | angielski | [144] | [144] | [144] | funt sudański |
 |
Tanzania | Zjednoczona Republika Tanzanii | Dodoma | suahili (de facto) | 885800 | 42746620 | 48,3 | szyling tanzański |
 |
Togo | Republika Togijska | Lomé | francuski | 54385 | 6771993 | 124,5 | frank CFA |
 |
Tunezja | Republika Tunezyjska | Tunis | arabski | 155360 | 10629186 | 68,4 | dinar tunezyjski |
 |
Uganda | Republika Ugandy | Kampala | angielski | 197100 | 34612250 | 175,6 | szyling ugandyjski |
 |
Wybrzeże Kości Słoniowej | Republika Wybrzeża Kości Słoniowej | Jamusukro | francuski | 318003 | 21504162 | 67,6 | frank CFA |
 |
Wyspy Świętego Tomasza i Książęca | Demokratyczna Republika Wysp Świętego Tomasza i Książęcej | São Tomé | portugalski | 964 | 179506 | 186,2 | dobra |
 |
Zambia | Republika Zambii | Lusaka | angielski | 743398 | 13881336 | 18,7 | kwacha zambijska |
 |
Zimbabwe | Republika Zimbabwe | Harare | angielski | 386847 | 12084304 | 31,2 | dolar amerykański |
Liczba ludności z dnia 1 stycznia 2011 oraz powierzchnia za:[145].
Terytoria zależne i o nieustalonym statusie międzynarodowym:
- Brytyjskie Terytorium Oceanu Indyjskiego
- Francuskie Terytoria Południowe i Antarktyczne (tylko niewielka część terytorium – Wyspy Rozproszone)
- Majotta (terytorium Francji)
- Reunion (departament zamorski Francji)
- Sahara Zachodnia
- Somaliland
- Święta Helena (terytorium Wielkiej Brytanii)
Przypisy
- ↑ Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2004, s. 147.
- ↑ Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 256.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2004, s. 148.
- ↑ Jan Mietelski: Astronomia w geografii. Warszawa: PWN, 1989, s. 97.
- ↑ Po uwzględnieniu Oceanu Południowego jako osobnego to 3
- ↑ 6,0 6,1 6,2 Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2004, s. 149.
- ↑ 7,0 7,1 Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2004, s. 153.
- ↑ Ryszard Dadlez, Wojciech Jaroszewski: Tektonika. Warszawa: PWN, 1994, s. Okładka.
- ↑ 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 9,12 9,13 9,14 9,15 9,16 9,17 9,18 9,19 9,20 Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2004, s. 154.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 259.
- ↑ Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2004, s. 155.
- ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 12,7 12,8 Wielki Ilustrowany Atlas Świata. Bielsko-Biała: Pascal, 2005, s. 94.
- ↑ 13,0 13,1 Wielki Ilustrowany Atlas Świata. Bielsko-Biała: Pascal, 2005, s. 95.
- ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 14,6 Wielki Ilustrowany Atlas Świata. Bielsko-Biała: Pascal, 2005, s. 102.
- ↑ Mieczysław Klimaszewski: Geomorfologia. Warszawa: PWN, 1981, s. 77.
- ↑ Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 263.
- ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 265.
- ↑ 18,0 18,1 18,2 Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2004, s. 150.
- ↑ Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2004, s. 151.
- ↑ M. A. Głazowska: Gleby kuli ziemskiej. Warszawa: PWN, 1981, s. 351. ISBN 83-01-02198-5.
- ↑ 21,0 21,1 21,2 Bohdan Dobrzański: Zarys Geografii Gleb. Warszawa: PWN, 1966, s. 80.
- ↑ Stanisław Uziak, Zbigniew Klimowicz: Elementy geografii gleb i gleboznawstwa. s. 66.
- ↑ Stanisław Uziak, Zbigniew Klimowicz: Elementy geografii gleb i gleboznawstwa. s. 64.
- ↑ Stanisław Uziak, Zbigniew Klimowicz: Elementy geografii gleb i gleboznawstwa. s. 62.
- ↑ Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 283.
- ↑ 26,0 26,1 M. A. Głazowska: Gleby kuli ziemskiej. Warszawa: PWN, 1981, s. 352. ISBN 83-01-02198-5.
- ↑ M. A. Głazowska: Gleby kuli ziemskiej. Warszawa: PWN, 1981, s. Załącznik. ISBN 83-01-02198-5.
- ↑ 28,0 28,1 28,2 Jerzy Makowski(red.): Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2006, s. 184.
- ↑ Danuta Martyn: Klimat kuli ziemskiej. Warszawa: PWN, 1995, s. 10.
- ↑ Danuta Martyn: Klimat kuli ziemskiej. Warszawa: PWN, 1995, s. 43.
- ↑ 31,0 31,1 Danuta Martyn: Klimat kuli ziemskiej. Warszawa: PWN, 1995, s. 185.
- ↑ 32,0 32,1 32,2 32,3 Danuta Martyn: Klimat kuli ziemskiej. Warszawa: PWN, 1995, s. 188.
- ↑ Danuta Martyn: Klimat kuli ziemskiej. Warszawa: PWN, 1995, s. 189.
- ↑ Danuta Martyn: Klimat kuli ziemskiej. Warszawa: PWN, 1995, s. 190-191.
- ↑ Danuta Martyn: Klimat kuli ziemskiej. Warszawa: PWN, 1995, s. 194.
- ↑ Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2004, s. 157.
- ↑ Danuta Martyn: Klimat kuli ziemskiej. Warszawa: PWN, 1995, s. 196.
- ↑ 38,0 38,1 38,2 38,3 Danuta Martyn: Klimat kuli ziemskiej. Warszawa: PWN, 1995, s. 193.
- ↑ Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 270.
- ↑ Danuta Martyn: Klimat kuli ziemskiej. Warszawa: PWN, 1995, s. 15.
- ↑ Danuta Martyn: Klimat kuli ziemskiej. Warszawa: PWN, 1995, s. 16.
- ↑ Danuta Martyn: Klimat kuli ziemskiej. Warszawa: PWN, 1995, s. 187.
- ↑ John Pernetta: Atlas Oceany. Warszawa: Muza, 1996, s. 37.
- ↑ John Pernetta: Atlas Oceany. Warszawa: Muza, 1996, s. 123.
- ↑ John Pernetta: Atlas Oceany. Warszawa: Muza, 1996, s. 145.
- ↑ 46,0 46,1 Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2004, s. 158-159.
- ↑ 47,0 47,1 47,2 Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 281.
- ↑ 48,0 48,1 48,2 48,3 Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 282.
- ↑ 49,0 49,1 49,2 49,3 Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 279.
- ↑ Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 280.
- ↑ Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2004, s. 165.
- ↑ Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 292.
- ↑ Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 293.
- ↑ Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 294.
- ↑ Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2004, s. 166-169.
- ↑ Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 295.
- ↑ Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2004, s. 169.
- ↑ Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 296.
- ↑ Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 298.
- ↑ Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2004, s. 169-171.
- ↑ Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2004, s. 171.
- ↑ Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2004, s. 173-175.
- ↑ 63,0 63,1 Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 301.
- ↑ Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 304.
- ↑ Danuta Martyn: Klimat kuli ziemskiej. Warszawa: PWN, 1995, s. 217.
- ↑ Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2004, s. 182.
- ↑ 67,0 67,1 Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 309-315.
- ↑ 68,0 68,1 Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 315.
- ↑ Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 316.
- ↑ 70,0 70,1 Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2004, s. 163.
- ↑ 71,0 71,1 71,2 71,3 71,4 71,5 Piotr Panek: Afryka. Państwo holarktyczne (Holarctis). W: Encyklopedia pwn.pl seria multimedialna. T. 1: Ziemia. Warszawa: pwn.pl, 2001.
- ↑ 72,0 72,1 Piotr Panek: Afryka. Państwo przylądkowe (Capensis). W: Encyklopedia pwn.pl seria multimedialna. T. 1: Ziemia. Warszawa: pwn.pl, 2001.
- ↑ Piotr Panek: Biomy Afryki. Roślinność wysp. W: Encyklopedia pwn.pl seria multimedialna. T. 1: Ziemia. Warszawa: pwn.pl, 2001.
- ↑ 74,0 74,1 74,2 74,3 Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 288.
- ↑ Janet Marinelli (red.): Wielka Encyklopedia Roślin. Warszawa: Świat Książki, 2006. ISBN 83-7391-888-4.
- ↑ 76,0 76,1 Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 287.
- ↑ Piotr Panek: Afryka. Państwo paleotropikalne (Palaeotropis). W: Encyklopedia pwn.pl seria multimedialna. T. 1: Ziemia. Warszawa: pwn.pl, 2001.
- ↑ Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 288.
- ↑ 79,0 79,1 79,2 79,3 Jan Mityk: Geografia fizyczna części świata. Warszawa: PWN, 1982, s. 290.
- ↑ Józef Barbag: Geografia gospodarki świata. Warszawa: WSiP, 1984, s. 42.
- ↑ Józef Barbag: Geografia gospodarki świata. Warszawa: WSiP, 1984, s. 49.
- ↑ Józef Barbag: Geografia gospodarki świata. Warszawa: WSiP, 1984, s. 54.
- ↑ 83,0 83,1 83,2 Arthur Cotterell: Słownik mitów świata. Katowice: Książnica, 1996, s. 259-263.
- ↑ 84,0 84,1 Marek Dziekan: Cywilizacja Islamu w Afryce i Azji. Warszawa: Książka i Wiedza, 2007, s. 308-315.
- ↑ Marek Dziekan: Cywilizacja Islamu w Afryce i Azji. Warszawa: Książka i Wiedza, 2007, s. 121.
- ↑ Marek Dziekan: Cywilizacja Islamu w Afryce i Azji. Warszawa: Książka i Wiedza, 2007, s. 122.
- ↑ 87,0 87,1 Marek Dziekan: Cywilizacja Islamu w Afryce i Azji. Warszawa: Książka i Wiedza, 2007, s. 269.
- ↑ Marek Dziekan: Cywilizacja Islamu w Afryce i Azji. Warszawa: Książka i Wiedza, 2007, s. 272.
- ↑ 89,0 89,1 Marek Dziekan: Cywilizacja Islamu w Afryce i Azji. Warszawa: Książka i Wiedza, 2007, s. 273.
- ↑ 90,0 90,1 Marek Dziekan: Cywilizacja Islamu w Afryce i Azji. Warszawa: Książka i Wiedza, 2007, s. 274.
- ↑ Marek Dziekan: Cywilizacja Islamu w Afryce i Azji. Warszawa: Książka i Wiedza, 2007, s. 279.
- ↑ Marek Dziekan: Cywilizacja Islamu w Afryce i Azji. Warszawa: Książka i Wiedza, 2007, s. 291-298.
- ↑ 93,0 93,1 Zbigniew Długosz: Historia odkryć geograficznych i poznania Ziemi. Warszawa: PWN, 2002, s. 84.
- ↑ Berta Szarewska: Stare i nowe religie w tropikalnej i południowej Afryce. Warszawa: Książka i Wiedza, 1971, s. 333.
- ↑ 95,0 95,1 Berta Szarewska: Stare i nowe religie w tropikalnej i południowej Afryce. Warszawa: Książka i Wiedza, 1971, s. 334.
- ↑ Berta Szarewska: Stare i nowe religie w tropikalnej i południowej Afryce. Warszawa: Książka i Wiedza, 1971, s. 335.
- ↑ Berta Szarewska: Stare i nowe religie w tropikalnej i południowej Afryce. Warszawa: Książka i Wiedza, 1971, s. 339.
- ↑ Berta Szarewska: Stare i nowe religie w tropikalnej i południowej Afryce. Warszawa: Książka i Wiedza, 1971, s. 345.
- ↑ Berta Szarewska: Stare i nowe religie w tropikalnej i południowej Afryce. Warszawa: Książka i Wiedza, 1971, s. 347.
- ↑ Berta Szarewska: Stare i nowe religie w tropikalnej i południowej Afryce. Warszawa: Książka i Wiedza, 1971, s. 353.
- ↑ Nina Pawlak: Języki afrykańskie. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2010, s. 13.
- ↑ Nina Pawlak: Języki afrykańskie. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2010, s. 287.
- ↑ Nina Pawlak: Języki afrykańskie. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2010, s. 23-28.
- ↑ Nina Pawlak: Języki afrykańskie. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2010, s. 28-31.
- ↑ Nina Pawlak: Języki afrykańskie. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2010, s. 31-37.
- ↑ Nina Pawlak: Języki afrykańskie. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2010, s. 37.
- ↑ Encyklopedia Audiowizualna Britannica Ludy i Języki. Warszawa: Kurpisz, 2006, s. 10.
- ↑ World Gazetteer: Africa - largest cities (per geographical entity) (ang.). [dostęp 2012-01-23].
- ↑ Zbigniew Dobosiewicz: Kraje rozwijające się we współczesnej gospodarce światowej. Warszawa: Wiedza i Książka, 1976, s. 15.
- ↑ Jerzy Makowski(red.): Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2006, s. 180.
- ↑ 111,0 111,1 111,2 Jerzy Makowski(red.): Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2006, s. 182.
- ↑ Jerzy Makowski(red.): Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2006, s. 157.
- ↑ Jerzy Makowski(red.): Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2006, s. 158.
- ↑ 114,0 114,1 Jerzy Makowski(red.): Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2006, s. 159.
- ↑ 115,0 115,1 John Pernetta: Atlas Oceany. Warszawa: Muza, 1996, s. 125.
- ↑ John Pernetta: Atlas Oceany. Warszawa: Muza, 1996, s. 147.
- ↑ 117,0 117,1 Jerzy Makowski(red.): Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2006, s. 191.
- ↑ Jerzy Makowski(red.): Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2006, s. 160.
- ↑ Stanisław Berezowski: Zarys Geografii Komunikacji. Warszawa: PWN, 1976, s. 70.
- ↑ Mike Bent. Koleje w Maroku (2). „Świat kolei”. 6/2004, s. 30-33. Łódź: Emi-press.
- ↑ Simon Wainaina. Komunikacja zbiorowa w Kenii. „Transport miejski”. 1/2000, s. 2-8. Kraków: Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Komunikacji Rzeczpospolitej Polskiej.
- ↑ Jerzy Makowski(red.): Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2006, s. 170.
- ↑ Jerzy Makowski(red.): Geografia fizyczna świata. Warszawa: PWN, 2006, s. 171.
- ↑ Zbigniew Długosz: Historia odkryć geograficznych i poznania Ziemi. Warszawa: PWN, 2002, s. 10.
- ↑ Zbigniew Długosz: Historia odkryć geograficznych i poznania Ziemi. Warszawa: PWN, 2002, s. 58-59.
- ↑ Zbigniew Długosz: Historia odkryć geograficznych i poznania Ziemi. Warszawa: PWN, 2002, s. 81.
- ↑ Zbigniew Długosz: Historia odkryć geograficznych i poznania Ziemi. Warszawa: PWN, 2002, s. 83.
- ↑ Zbigniew Długosz: Historia odkryć geograficznych i poznania Ziemi. Warszawa: PWN, 2002, s. 85.
- ↑ Zbigniew Długosz: Historia odkryć geograficznych i poznania Ziemi. Warszawa: PWN, 2002, s. 86.
- ↑ Zbigniew Długosz: Historia odkryć geograficznych i poznania Ziemi. Warszawa: PWN, 2002, s. 87.
- ↑ Zbigniew Długosz: Historia odkryć geograficznych i poznania Ziemi. Warszawa: PWN, 2002, s. 89.
- ↑ 132,0 132,1 Zbigniew Długosz: Historia odkryć geograficznych i poznania Ziemi. Warszawa: PWN, 2002, s. 90.
- ↑ Zbigniew Długosz: Historia odkryć geograficznych i poznania Ziemi. Warszawa: PWN, 2002, s. 91.
- ↑ Zbigniew Długosz: Historia odkryć geograficznych i poznania Ziemi. Warszawa: PWN, 2002, s. 156.
- ↑ Zbigniew Długosz: Historia odkryć geograficznych i poznania Ziemi. Warszawa: PWN, 2002, s. 91-119.
- ↑ Zbigniew Długosz: Historia odkryć geograficznych i poznania Ziemi. Warszawa: PWN, 2002, s. 157.
- ↑ Zbigniew Długosz: Historia odkryć geograficznych i poznania Ziemi. Warszawa: PWN, 2002, s. 158-159.
- ↑ Berta Szarewska: Stare i nowe religie w tropikalnej i południowej Afryce. Warszawa: Książka i Wiedza, 1971, s. 27.
- ↑ Zbigniew Długosz: Historia odkryć geograficznych i poznania Ziemi. Warszawa: PWN, 2002, s. 162.
- ↑ Berta Szarewska: Stare i nowe religie w tropikalnej i południowej Afryce. Warszawa: Książka i Wiedza, 1971, s. 344.
- ↑ Zbigniew Długosz: Historia odkryć geograficznych i poznania Ziemi. Warszawa: PWN, 2002, s. 173.
- ↑ Do 2011: Wielka Arabska Libijska Dżamahirijja Ludowo – Socjalistyczna
- ↑ 143,0 143,1 143,2 Wraz z Sudanem Południowym niepodległym od 9 lipca 2011
- ↑ 144,0 144,1 144,2 Państwo niepodległe od 9 lipca 2011
- ↑ U.S. Census Bureau (Urząd Statystyczny Stanów Zjednoczonych: International Programs - Information Gateway - U.S. Census Bureau (ang.). census.gov. [dostęp 2011-11-18].
[edytuj] Bibliografia
- Asante Molefi. The History of Africa. Routledge, 2007. ISBN 0-415-77139-0
- J. Desmond Clark. The Prehistory of Africa. Thames and Hudson, London, 1970. ISBN 978-0-500-02069-2
- Basil Davidson. The African past; chronicles from antiquity to modern times. Penguin, Harmondsworth, 1966.
- April A. Gordon, Donald L. Gordon. Understanding contemporary Africa. Lynne Rienner Publishers, Boulder, 1996. ISBN 978-1-55587-547-3
- Korotayev, A. & Khaltourina D. (2006) Introduction to Social Macrodynamics: Secular Cycles and Millennial Trends in Africa. Moscow: URSS. ISBN 5-484-00560-4
[edytuj] Zobacz też
- Afrykanerzy
- Odkrycia i badania Afryki
- Sztuka Afryki
- Parki narodowe Afryki
- Czarna Afryka
- Czarny islam
- Maghreb
- Afrykanistyka
- Harambee
- Organizacje subregionalne w Afryce
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Afryka.org – portal poświęcony Afryce
- Zbiór starożytnych map Afryki w bibliotece Northwestern University (ang.)
- Afryka w katalogu Open Directory Project
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
