Kleparz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy części Krakowa. Zobacz też: miejscowość o tej nazwie.
Kleparz
Układ urbanistyczny
Obiekt zabytkowy nr rej. A-648 25.I.1984
Państwo  Polska
Miejscowość Kraków
Położenie na mapie Krakowa
Mapa lokalizacyjna Krakowa
KleparzUkład urbanistyczny
Kleparz
Układ urbanistyczny
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
KleparzUkład urbanistyczny
Kleparz
Układ urbanistyczny
Ziemia 50°04′02″N 19°56′26″E/50,067222 19,940556

Kleparz – obszar Krakowa wchodzący w skład Dzielnicy I Stare Miasto, położony na północ od Starego Miasta; w latach 1366–1792 samodzielne miasto. Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początek osadnictwa na terenie Kleparza związany jest z ufundowaniem po 1184 r. kościoła św. Floriana przez biskupa krakowskiego Gedkę. Osada, położona na północ od lokowanego później miasta Krakowa, rozwijała się prężnie, tak że za czasów Władysława Łokietka nazywana była Alta civitas, co daje asumpt to rozważań na temat jej lokacji w tym okresie.

Formalnej i pewnej już lokacji miejskiej na prawie magdeburskim dokonał Kazimierz III Wielki w 1366 r. nadając miastu nazwę Florencja od wezwania kościoła parafialnego. Możliwe, że miał to być ośrodek konkurencyjny dla sąsiedniego Krakowa, bardziej prawdopodobne wydaje się jednak, że powstało ono wskutek naturalnego rozwoju demograficzno-gospodarczego Krakowa, rozprzestrzeniania się poza mury miejskie, i miało stanowić jego uzupełnienie. W XV wieku dotychczasową nazwę wypiera określenie Kleparz (Clepardia) pochodzące prawdopodobnie od targowego zwyczaju „uklepywania” transakcji na targu, czy jak chcą inni od klepek, z których bednarze składali beczki. W średniowieczu Kleparz miał ok. tysiąca mieszkańców.

 Osobny artykuł: Rynek Kleparski w Krakowie.

Przez wieki centrum miasta – rynek, stanowił plac targowy, otaczająca go zabudowa była drewniana (liczne pożary: 1476, 1528, 1755). Na terenie Kleparza rozwinęło się rzemiosło, zwłaszcza tkactwo, przetwórstwo skór zwierzęcych, a także kowalstwo, rymarstwo i leczenie koni. Na cotygodniowych targach handlowano głównie zbożem i produktami rolnymi a także bydłem, uwalniając Rynek krakowski od niedogodności z tym związanych. O specyfice Kleparza stanowiła olbrzymia liczba oberż i zajazdów dla podróżnych, według spisu z 1632 r. w tym niewielkim miasteczku były stajnie dla 2380 koni.

W związku z tym, że miasto leżące na otwartym przedpolu Krakowa, nie posiadało murów obronnych, było szczególnie narażone podczas najazdów nieprzyjaciela. Oblężenia Krakowa wiązały się ze zniszczeniem Kleparza, głównie w wyniku działań obrońców, którzy palili przedmieścia, żeby pozbawić napastników dogodnej bazy oblężniczej. Tak było w czasie oblężenia miasta przez wojska szwedzkie (1655), polsko-austriackie (1657) czy rosyjskie w czasie konfederacji barskiej w 1768 r. Po "potopie szwedzkim" Kleparz nie odzyskał już dawnego znaczenia, nie zdołano odbudować murowanej zabudowy, zastąpiła ją skromniejsza – drewniana. W okresie samodzielnego istnienia Kleparz nie miał możliwości rozwoju terytorialnego, w znacznej mierze był uzależniony od Krakowa, stanowił właściwie jego przedmieście. W 1792 r., zgodnie z zaleceniami Sejmu Wielkiego, włączono miasto w granice administracyjne Krakowa.

W I połowie XIX wieku zabudowa dzielnicy Kleparz (obejmującej m.in. teren dawnego miasta) składała się z parterowych, krytych gontem domków. Mieszkała tam w ciasnocie uboższa ludność. Ruch budowlany, który miał miejsce w Krakowie w II połowie XIX i na początku XX wieku, objął również dawny Kleparz, kształtując nowy układ urbanistyczny. Powstawały kamienice czynszowe i obiekty użyteczności publicznej, m.in. w latach 1879-1880 wzniesiono przy placu Jana Matejki (część dawnego rynku Kleparza) gmach Akademii Sztuk Pięknych według projektu Macieja Moraczewskiego.

Zabytki i interesujące miejsca[edytuj | edytuj kod]

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • J. Dzikówna, Kleparz do 1528 roku, Kraków 1932 (Biblioteka Krakowska, nr 74);
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. IV: Miasto Kraków, cz. VIII: Kleparz. Kościoły i klasztory, red. I. Rejduch-Samek i J. Samek, Warszawa 2000;
  • Z dziejów Kleparza. W 600 rocznicę nadania praw miejskich przez Króla Kazimierza Wielkiego, Kraków 1968.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Franciszek Leśniak, Król i jego miasta w województwie krakowskim (od wieku XVI do pierwszej połowy XVIII), w: Dwór a kraj. Między centrum a peryferiami władzy, Kraków 2003, s. 148.