Średniowiecze

Średniowiecze – epoka w historii europejskiej, obejmująca okres między starożytnością a renesansem. Granice czasowe średniowiecza nie są ściśle ustalone. Za początek epoki przyjmuje się okres, w którym cesarstwo zachodniorzymskie chyliło się ku upadkowi. Zwolennicy ścisłej datacji – w zależności od szkoły – za dokładne daty początku średniowiecza podają lata 378, 395 bądź 476. Za koniec epoki uważa się upowszechnienie idei humanistycznych i rozpoczęcie epoki renesansu. Najczęściej w tym przypadku wymieniane są daty ok. 1450 roku oraz lata 1453, 1492, a nawet 1517.

Termin średniowiecze – media aetas – narodził się w epoce renesansu. Został spopularyzowany dzięki Kellerowi. Okres wieków średnich był uważany przez humanistów za czasy skażenia kultury antycznej. Zasięg geograficzny historii średniowiecza określają granice powstałych na gruzach cesarstwa rzymskiego państw europejskich oraz obszary, na które rozciągnęły one swoje wpływy kulturowe.

Pojęcie średniowiecza

Termin

Joachim z Fiore w XII wieku dokonał trójpodziału dziejów świata na trzy części: erę Ojca (od Abrahama do Chrystusa), Syna (od Chrystusa do 1260 roku) i Ducha Świętego (wprowadzenie w 1260 roku Wieczystej Ewangelii). Pomysł Joachima na periodyzację dziejów zmodyfikowali humaniści, którzy za podstawę podziału wzięli rozwój kultury i literatury w języku łacińskim. Według nich w czasach antycznych górowała poprawna łacina, która następnie uległa skażeniu, aż w czasach Odrodzenia przywrócono jej dawną czystość. Okres, gdy język ten został zbarbaryzowany, nazwano media latinitas, co pociągnęło za sobą powstanie terminu średniowiecze, spopularyzowanego dzięki pracy Kellera Historia universalis breviter ac perspicue expositain antiquam et medi aevi ac novam divisa, wydanej w 1688 roku. Termin średniowiecze, użyty przez Kellera, przyjął się we wszystkich językach świata i jak dotąd nie został obalony.

Chronologia

Ramy czasowe

Keller w swojej Historia universalis... określił granice czasowe średniowiecza: od wstąpienia Konstantyna Wielkiego na tron w 306 roku do upadku Konstantynopola w roku 1453. Cezura ta budzi zastrzeżenia wielu badaczy, którzy podają inne daty graniczne, a nawet całe okresy przejściowe.

Płynność ram czasowych średniowiecza wynika przede wszystkim z różnego tempa rozwojowego zjawisk, które uważane są za konstytuujące całą epokę. Historia Kościoła średniowiecznego rozpoczęła się wraz z równouprawnieniem chrześcijaństwa z innymi religiami przez Konstantyna Wielkiego (306-337), zaś zakończyła, albo wraz z początkiem niewoli awiniońskiej (1309), albo w chwili wystąpienia Marcina Lutra (1517) lub w czasie soboru trydenckiego (1545-1563). Natomiast epoka cesarstwa średniowiecznego na Zachodzie rozpoczęła się wraz z koronacją cesarską Karola Wielkiego (800), a zakończyła wraz ze śmiercią Fryderyka II (1250).

W literaturze dominuje jednak periodyzacja oparta na przemianach politycznych. Za najpopularniejsze daty początku średnich wieków uchodzą lata 378, 395 i 476, choć ich wachlarz proponowanych granic czasowych jest o wiele szerszy. Victor Duruy w XIX wieku przyjął datę bitwy pod Adrianopolem – 9 sierpnia 378 roku – gdy Rzymianie ponieśli klęskę z rąk Wizygotów, co pociągnęło za sobą dominację w świecie rzymskim plemion germańskich. W nauce francuskiej za takową uznaje się rok 395, gdy zmarł Teodozjusz Wielki. Historiografia niemiecka – a za nią polska – przyjęła rok 476, gdy został obalony cesarz zachodniorzymski Romulus Augustulus. Zwolennicy zamiany dat na okresy przejściowe także nie mają wspólnie wypracowanego poglądu. Padają różne propozycje: III wiek – kryzys społeczno-gospodarczy Rzymu, V–VI wiek – wędrówki ludów, VI–VII wiek – najazd Longobardów i upowszechnienie islamu, VIII wiek – najazdy Arabów na Zachodzie.

Podobna rozbieżność panuje w kwestii ustalenia daty zakończenia epoki. Oprócz roku upadku Konstantynopola w 1453 roku, wymienionego przez Kellera, pojawiają się takie daty, jak 1492 rok – odkrycie Ameryki, 1494 rok – początek wojen włoskich, 1517 rok – wystąpienie Lutra. Przeciwnicy ścisłej periodyzacji podają za koniec średniowiecza XIII wiek – zmierzch stosunków lennych w Europie zachodniej lub XV wiek – początek renesansu.

Periodyzacja

Pewne poparcie zdobywa opinia, że okres od III do VIII wieku, odpowiadający mniej więcej wczesnemu średniowieczu, powinien zostać wyłączony z historiografii średniowiecza, jako osobna epoka. Ta nowa era nie doczekała się jeszcze nazwy. Bywa jednak nazywana wiekami ciemnymi, ze względu na nieliczne źródła dotyczące tych czasów oraz z przeświadczenia, że był to okres całkowitego upadku kultury.

Periodyzacje wewnątrz epoki są różne, wyróżnia się zwykle:

• wczesne średniowiecze (koniec V–koniec X wieku),
• pełne średniowiecze (koniec X–koniec XIII wieku), w tym:
  • "brzask średniowiecza" (XI–XII wiek),
  • dojrzałe średniowiecze (XIII–początek XIV wieku),
• późne średniowiecze, schyłek średniowiecza lub "jesień średniowiecza" (XIV–XV wiek).

Zasięg geograficzny

Państwa, powstałe na gruzach Cesarstwo rzymskiego, łączy ze sobą tradycja rzymska oraz więzy gospodarczo-kulturowe. Z biegiem czasu granice wpływu kulturowego i politycznego sukcesorów Rzymu poszerzyły się i objęły terytoria germańskie, słowiańskie i stepy nadczarnomorskie. W historiografii nie ma zgody co do miejsca w zasięgu wpływów łacińskich świata arabskiego. Terytorialnie państwo arabskie powstało na obszarze dawnego imperium, a cywilizacja arabska przejęła w dużej mierze dorobek kulturowy rzymsko-bizantyjski.

W czasach, gdy w Europie trwało średniowiecze, świat składał się z kilku kręgów cywilizacyjnych na różnych kontynentach. Kontakty między nimi były nikłe, a różnice kulturowe duże, więc nie powinno się rozpatrywać historii kultur spoza obrębu kultury śródziemnomorskiej przez pryzmat średniowiecza.

Marksistowskie rozumienie średniowiecza

Zgodnie z poglądami marksistów społeczeństwo ludzi rozwija się, a ustrój ciągle się doskonali. Ewolucja trwa nieprzerwanie od powstania wspólnot pierwotnych poprzez niewolnictwo, feudalizm, kapitalizm, aby osiągnąć swój cel w socjalizmie. Choć termin średniowiecze istnieje w historiografii marksistowskiej, ma on inny wydźwięk. Marksiści kładą nacisk na procesy gospodarcze. W ich przekonaniu ten niemal tysiącletni okres charakteryzował się przewagą gospodarki naturalnej, drobną wytwórczością, niskim poziomem techniki, feudalnym posiadaniem ziemi. Epoka średniowiecza trwała od przełomu IV i V wieku do pierwszej rewolucji burżuazyjnej w 1640 roku. Dzieliła się na cztery okresy: początek średniowiecza – IV/V–X wiek, rozkwit – XI–XIII wiek, zmierzch – XIV–XV wiek i późne średniowiecze XVI–pierwsza połowa XVII wieku. Podstawę do podziału stanowiły przemiany, jakie zachodziły w społeczeństwie feudalnym.

Uniwersalizm

Średniowiecze stworzyło uniwersalną kulturę, przeplatającą elementy starożytnej kultury Rzymian, kultur barbarzyńskich (Germanów, Celtów, Słowian i innych), silnych wpływów chrześcijańskich, kultury arabskiej oraz elementów oryginalnych.

Szkolnictwo i oświata

King's College, Cambridge

Do zjednoczenia kulturowego Europy zachodniej przyczyniła się łacina. Pod koniec VIII wieku nastąpił podział języka klasycznego na mowę ludową i uczoną. Mowa ludowa stała się zalążkiem języków narodowych. Łacina natomiast była mową wykształconych środowisk europejskich. Po upadku szkół retorycznych pieczę nad szkolnictwem przejął dużej mierze Kościół. Dzięki temu było ono jednolite pod względem organizacyjnym i metodycznym. Podstawą nauczania w szkołach średniowiecznych było siedem sztuk wyzwolonych – septem artes liberales. Do niższego stopnia – trivium – zaliczane były gramatyka, dialektyka i retoryka, do wyższego – quadrivium – arytmetyka, geometria, astronomia i muzyka.

Do ukształtowania się szkolnictwa europejskiego przyczyniły się reformy Karola Wielkiego, dzięki któremu powstała szkoła pałacowa przy katedrze akwizgrańskiej. Z czasem wzorzec ten przyjął się i rozwinął w sieć szkół parafialnych i przyklasztornych (np., Saint-Denis, Tours). Od IX wieku nastąpił rozwój szkół biskupich (np., Paryż, Metz), których sieć w X–XI wieku pokryła całą Europę.

Szkolnictwo świeckie rozwijało się na dworach monarszych, w capellae przygotowywano młodzież do pracy kancelaryjnej. W XI–XII wieku nastąpił przełom w szkolnictwie i oświacie średniowiecznej dzięki poszerzeniu horyzontów umysłowych Europejczyków na skutek krucjat oraz poznaniu za pośrednictwem Arabów dorobku kulturowego starożytnych Greków i myśli arabskiej. W dużych ośrodkach miejskich powstawały związki mistrzów i uczniów, wzorowane na cechach. Z tych wspólnot – universitas – wyrosły uniwersytety. Uczelnie wyższe posiadały autonomie, były niezależne od władz miejskich, miały wyłączność na nadawanie stopni naukowych i kształcenie w świecie chrześcijańskim. W odróżnieniu od szkół kościelnych dostęp do nauczania na uniwersytecie był otwarty, program kształcenia został rozszerzony o świeckie dziedziny. Do najstarszych zachodnioeuropejskich uniwersytetów należą uczelnie w Bolonii, Oksfordzie, Paryżu, Cambridge, Padwie, Rzymie, Orleanie, Florencji, Pizie, zaś wschodnioeuropejskich – w Pradze i Krakowie.

Książka

Fasada katedry w Reims, Francja – przykład budowli gotyckiej. Katedry są symbolem średniowiecza

Książka pełniła w średniowieczu rolę podstawowego narzędzia pracy i źródła wiedzy. Księgi spisywano głównie w klasztornych skryptoriach, z czasem powstawały w miastach wyspecjalizowane warsztaty kopistów. Oczywiście uniwersytety i kancelarie dworskie nie mogły się bez ksiąg obejść, stąd też je tam kopiowano.

Książki pisane były na pergaminie lub papierze, który pojawił się w Europie około drugiej połowy XII wieku, a rozpowszechnił się zwłaszcza w XIV stuleciu. Książki średniowieczne były bogato zdobione, pojawiały się w nich miniatury, inicjały, bordiury, strony pokrywano ozdobami roślinnymi, motywami zwierzęcymi lub małymi kompozycjami o alegorycznej symbolice. W XV wieku zaczęły się pojawiać książki blokowe lub ksylograficzne (ksylograf). Za sprawą Johanna Gutenberga nadeszła era książki drukowanej.

Rzadkość umiejętności czytania oraz sposób powielenia książek, ręczny i bogate zdobienia, sprawiał że książki miały dużą wartość materialną, czasem wycenianą na kilka wsi.

Literatura

Charakterystyczną cechą literatury średniowiecznej jest jej szczególne zaangażowanie w kwestie religijne i świeckie, duchowe i społeczne. Literatura służyła określonym celom: pouczeniu i wychowaniu, potępieniu zła i afirmacji dobra, poszerzeniu wiedzy, pokazywaniu wzorców osobowych. Dlatego tak chętnie tworzono zalecane do naśladowania ideały osobowe, np. świętego, rycerza, władcy.

Obok oficjalnego nurtu literatury istniała także poezja "rozrywkowo-prześmiewcza", wymienić należy Powieść o Róży czy cykl "Powieść o Lisie".

Filozofia

Średniowiecze było okresem rozkwitu filozofii chrześcijańskiej.

Pierwsze wieki średniowiecza nie wydały wielu twórczych filozofów, choć zdarzały się wyjątki (Alkuin, Jan Szkot Eriugena).

Wiek XI przyniósł rozwój dialektyki (tzw. sofistyka średniowieczna) i sporów wokół roli rozumu i logiki w życiu chrześcijańskim. Spory te doprowadziły do bujnego rozwoju filozofii w wieku XII i XIII – w wieku XII przede wszystkim platonizmu i augustynizmu, w wieku XIII scholastyki. Wiek XII to także okres sporu o uniwersalia.

Wiek XIII przyniósł załagodzenie sporów filozoficznych, był natomiast czasem budowania wielkich syntez, z których najważniejszą jest Summa teologiczna świętego Tomasza z Akwinu.

Wiek XIV to okres nominalizmu – od tego czasu scholastyka upadała, dzieląc się na via antiqua (filozofia świętego Tomasza i Jana Dunsa Szkota) i via moderna (filozofia nominalistów, przede wszystkim Ockhama) i powoli ustępując miejsca humanizmowi i reformacji.

Augustynizm

Twórcą augustynizmu był św. Augustyn (354-430), syn św. Moniki. Pochodził z Afryki Północnej. Ukończył studia w Kartaginie. Przez pewien czas był zwolennikiem manicheizmu, następnie sceptycyzmu i neoplatonizmu. Prowadził też własną szkołę retoryki. W 387 r. przyjął chrzest, następnie święcenia kapłańskie, a w 396 r. został biskupem Hippony. Najważniejsze dzieło Augustyna to Wyznania (napisane ok. 400 r. n.e.). Augustynizm był popularny przede wszystkim we wczesnym okresie filozofii średniowiecznej.

Podstawowe założenia augustynizmu:

• W hierarchii bytów człowiek znajduje się między zwierzętami a aniołami.
• Człowiek jest istotą rozumną.
• Zdolność do refleksji i umiejscowienie między bytami wyższymi i niższymi powoduje, że człowiek ma poczucie rozdarcia między cielesnością (typową dla zwierząt) a duchowością (charakterystyczną dla aniołów). Człowiek jest też rozdarty między dobrem a złem.
• Dzieje świata to historia walki dobra ze złem.

Scholastyka

Scholastyka powstała w XII w., a okres jej rozkwitu to wiek XIII. Scholastyka była metodą rozumowania polegającą na ścisłym stosowaniu ustalonej procedury. Składała się ona z komentowania tekstu, dyskusji i wyciągania wniosków. Najwybitniejszymi filozofami scholastycznymi byli Albert Wielki i święty Tomasz z Akwinu.

Podstawowe założenia

• Dogmaty i prawdy wiary są niepodważalne, można jednak uzasadnić je rozumowo.
• Metody rozumowego dowodzenia przejęto z dzieła pt. Logika autorstwa Arystotelesa.
• Scholastyka stała się podstawą teologii, czyli nauki o Bogu.

Tomizm

Najważniejszym prądem filozofii scholastycznej był tomizm. Jego twórcą był św. Tomasz z Akwinu (1225-1274), urodzony we Włoszech, członek zakonu dominikanów. Od 1252 r. wykładał w Paryżu. Najważniejszymi jego dziełami były: Summa filozoficzna i Summa teologiczna. Zajmował się zagadnieniem stosunku wiary, którą zajmuje się teologia, do wiedzy, której dotyczy filozofia. Uważał, że niektóre prawdy wiary przekraczają rozum, nie są jednak z nim sprzeczne. Istnienia Boga można więc dowieść rozumowo. Św. Tomasz podawał 5 dowodów ("dróg") na istnienie Boga. Był racjonalistą i uważał, że wiedza pochodzi z doświadczenia. Zajmował się również ekonomią. Twierdził, że własność prywatna i nierównomierny podział dóbr są zgodne z naturą. Uznawał konieczność wymiany handlowej. Opracował pojęcie sprawiedliwej ceny.

Podstawowe założenia tomizmu:

• Człowiek umieszczony jest w hierarchii bytów, jednak jego sytuacja nie jest tragiczna, ponieważ zajmuje on właściwe sobie miejsce.
• Człowiek musi realizować swoje powołanie walcząc z pokusami.

Tomizm przykładał dużą wagę do zagadnień etycznych. Najwyżej cenioną cnotą była roztropność. Społeczeństwo zbudowane jest z hierarchicznie ułożonych stanów. Człowiek, kierujący się cnotą, powinien przestrzegać prawa i spełniać obowiązki właściwe dla warstwy, do której należy. Naruszanie hierarchii społecznej jest ciężkim grzechem.

Społeczeństwo

Kleryk, rycerz i chłop

Społeczeństwo średniowieczne nie było jednolite i dzieliło się na stany, czyli warstwy, które różniły się między sobą pod względem praw i obowiązków. W większości państw europejskich były to:

• duchowieństwo,
• rycerstwo,
• mieszczaństwo,
• chłopstwo.

W okresie średniowiecza wykształciło się społeczeństwo feudalne oparte na poddaństwie i hierarchii społecznej.

Gospodarka

Gospodarka w średniowieczu rozwijała się bardzo powoli. Z powodu licznych zmian ustrojowych nie była ona zbyt prężna i opierała się w znacznej części na produkcji rolnej i hodowli. Okres od IV do XIII wieku był uważany za okres pośredni między fascynacją starożytnością a Odrodzeniem. W średniowieczu ludzie nie inspirowali się osiągnięciami z czasów starożytności, lecz wykazali się własnymi osiągnięciami takimi jak system lenny, feudalizm czy zainicjowanie cechów i gildii.

Średniowieczna gospodarka rozwijała się w swoim tempie, dopasowanym do potrzeb i życia ludzi żyjących głównie w folwarkach, później budujących miasta. Pomimo, że średniowiecze przez setki lat uznawane było za ponure i ciemne, procesy te ukształtowały późniejszą gospodarkę europejską.

Europa była uboga w surowce takie jak złoto czy srebro, które były środkiem płatniczym, dlatego długo obowiązywał handel wymienny. Miała ona na dodatek nieefektywny system komunikacyjny między słabo zaludnionymi miastami czy rozpierzchniętymi po całej Europie grodami i folwarkami. Do transportu najchętniej używano rzek, co pozwalało rozwijać się miastom portowym, ale to i tak nie poprawiało sytuacji gospodarczej chłopów, którzy byli najliczniejszym i najuboższym ze stanów. Byli oni raczej bezbronni i łatwo ulegali najeźdźcom. Dlatego też w IX wieku wykształcił się system feudalny. Na jego zasadach pan, który nadawał ziemię chłopom, a sam posiadał ją najczęściej od króla, musiał bronić swoich pracowników przed najeźdźcami, a ci w zamian za obronę musieli na niego pracować. Polegało to na tym, że płacili oni podatki za swoje ziemie (renta feudalna). Były cztery rodzaje takich opłat:

1. danina, czyli płatność w naturze,
2. pańszczyzna, najmniej efektywny sposób płacenia gdyż była to praca odrobkowa na ziemiach pana,
3. dziesięcina, czyli dziesięć procent z dochodów, które chłop musiał oddać na Kościół,
4. czynsz.

Taki stan rzeczy przyczynił się do powstania dwu i trójpolówki, które pozwalały na pełne wykorzystanie ziem rolnych.

System feudalny pociągnął za sobą sieć zależności między panami feudalnymi, drobną szlachtą, a chłopstwem. Dlatego też wykształcił się system lenny. Społeczeństwo oprócz podziału na chłopstwo, rycerstwo i duchowieństwo podzieliło się na wasali i seniorów. Seniorami byli panowie z ziemią, którą nadawali swoim wasalom w akcie komendacji. I tak właśnie tworzyła się drabina zależności (feudalna). W Europie działały dwa systemy zależności lennych (feudalnych). Pierwszym była zasada, że „wasal mego wasala nie jest moim wasalem”, co powodowało decentralizację władzy, a drugim, iż „wasal mego wasala jest moim wasalem”, co w efekcie dawało wzmocnienie władzy centralnej, gdyż ziemie były nadawane przez króla.

W folwarkach stopniowo zaczęto używać żelaznych narzędzi takich jak pług czy kosa. Wtedy też zaczęły powstawać zakłady zwane manufakturami produkujące przedmioty codziennego użytku począwszy od ubrań na pługach czy broni kończąc. Zaczęła się wyodrębniać nowa gałąź gospodarki, jaką było rzemiosło, a co za tym szło rozwijał się handel gdyż powstał wewnętrzny rynek zbytu. Pod wpływem takiego podziału pracy osady zaczęły przekształcać się w ośrodki życia handlowego. Odradzały się zamarłe miasta rzymskie, ale i powstawały nowe. Wyrastały one najczęściej na skrzyżowaniach szlaków handlowych zarówno lądowych jak i wodnych (Wenecja) oraz na terenach bogatych w potrzebne surowce czy przydatnych do uprawy roli. Na ziemiach polskich było to możliwe dzięki nadawaniu immunitetów, procesowi zapoczątkowanemu podczas rozbicia dzielnicowego w XII-XIV wieku. Miasta i wsie były lokowane na prawie niemieckim, a co za tym szło przysługiwały im różne prawa. Dla miast najważniejszy był przymus drożny, czyli nakaz poruszania się określonymi szlakami handlowymi oraz prawo składu, czyli nakaz wykładania towaru na sprzedaż w mieście przez kupców.

Na wsi ważnym prawem była tak zwana wolnizna, czyli czasowe zwolnienie z uiszczania opłat na rzecz feudałów, co pozwalało się szybciej rozwijać chłopom i całym folwarkom. W miastach powstawały cechy rzemieślnicze i gildie kupieckie. Początkowo miały one pozytywny wpływ na rozwój miast, gdyż przyspieszały i polepszały jakość produkcji. Potem, gdy zapotrzebowanie wzrosło, cechy ograniczały produkcję, pojawili się wtedy partacze, czyli niezrzeszeni, zamieszkiwali oni najczęściej jurydyki, czyli obrzeża miast, gdzie nie sięgała jurysdykcja miejska. Miasta i wsie przetrwały w takiej formie, aż do odrodzenia, w którym upadł feudalizm i cały system lenny. Ale nowo powstałe miasta wpisały się już na stałe w gospodarcze mapy Europy.

Okres średniowiecza nie był zbyt prężny pomimo tego, że trwał tyle lat. Na szczęście rozwinęła się wtedy technologia uprawy roli oraz rozpowszechnił się handel, a więc i użycie pieniądza. Miało też miejsce zapoczątkowanie rozwoju miast i wsi oraz wyrobienie się szlaków handlowych. Pod względem gospodarczym można powiedzieć, że średniowiecze było nastawione zdecydowanie na rolnictwo, ale dało też początek rzemiosłu i manufakturze, które w przyszłych wiekach przejmą prymarną pozycję w gospodarce.

Bibliografia

• Manteuffel T., Historia powszechna. Średniowiecze., Warszawa 2004.
• Rajman J., Encyklopedia średniowiecza, Kraków 2006.
• Zientara B., Historia powszechna średniowiecza, Warszawa 2002.

Linki zewnętrzne

• Internet History Sourcebooks Project.
• The Labyrinth: Resources for Medieval Studies.
• Średniowiecze – Polski Komitet Mediewistów.