Miasto
Z Wikipedii
Miasto (łac. civitas) – historycznie ukształtowana jednostka osadnicza charakteryzująca się dużą intensywnością zabudowy, małą ilością terenów rolniczych, ludnością pracującą poza rolnictwem (w przemyśle lub w usługach) prowadzącą specyficzny miejski styl życia.
W różnych państwach kryteria miejskości są różne, najczęściej są to kryteria ludnościowe bądź prawno-administracyjne (prawa miejskie).
Spis treści |
[edytuj] Czynniki miastotwórcze
Wśród czynników miastotwórczych można wymienić następujące:
- przedsiębiorczość indywidualną i zbiorową mieszkańców i tzw. patriotyzm lokalny – czynnik społeczny
- czynniki lokalizacji przemysłu, budownictwa, transportu oraz usług produkcyjnych – czynniki produkcyjne
- czynniki zainwestowania w infrastrukturze społecznej i ekonomicznej – czynniki zainwestowania infrastrukturalnego
- czynniki historyczne umożliwiające kontynuację procesów rozwojowych dotychczasowych funkcji tradycyjnych, uwarunkowanie biegiem historii
- położenie względem tzw. otocznie będącego siłą motoryczną rozwoju miast
- rezerwy terenów miejskich
- dostępność komunikacyjna do źródeł zasilania w wodę, energię elektryczną itp.
- siła oddziaływania potencjału lub grawitacji w strefie wpływu wielkich miast – czynnik aglomeracji i deglomeracji miast
[edytuj] Sytuacja prawna
Systemy prawne i administracyjne wielu krajów podchodzą do kwestii nazewnictwa obszarów zurbanizowanych na różne sposoby. W większości krajów Europy kontynentalnej nie stosuje się formalnego rozróżnienia między miastami dużymi a małymi, a miasta nie stanowią zazwyczaj odrębnych jednostek w podziale administracyjnym kraju. Z kolei w krajach anglojęzycznych często istnieje różnorodny i wielostopniowy podział na jednostki o różnych sytuacjach prawnych – od dużych miast (city), przez miasta mniejsze (town), do zurbanizowanych jednostek osadniczych określanych innymi nazwami (m.in. borough, township, municipality), często nie posiadających własnych samorządów.
[edytuj] Polska
W Polsce przyjmuje się następującą definicję prawną: miasto to jednostka osadnicza o przewadze zwartej zabudowy i funkcjach nierolniczych posiadającą prawa miejskie, bądź status miasta nadany w trybie określonym przepisami.
W podziale administracyjnym miasta mają status samodzielnej gminy (gmina miejska) lub – w przypadku niewielkich miast – wchodzi w skład gminy miejsko-wiejskiej. Miasta będące samodzielną gminą mogą dzielić się na tzw. jednostki pomocnicze: dzielnice lub osiedla, a także sołectwa. W Polsce miasta będące samodzielnymi gminami zarządzane są przez prezydenta miasta jeśli liczą powyżej 100 tys. (do 1990 r. – 50 tys.) mieszkańców, (choć są wyjątki od tej reguły np: Sieradz), lub burmistrza w wypadku mniejszych miast (burmistrz jest także organem wykonawczym gminy miejsko-wiejskiej).
[edytuj] Etapy rozwoju miast
Urbanizacja charakteryzuje się szybszym tempem wzrostu zaludnienia obszarów centralnych miasta aniżeli obszarów zewnętrznych. Liczba ludności całej aglomeracji wzrasta na skutek dodatniego przyrostu naturalnego i migracji ludności. Napływ ludności do miasta jest wysoki i związany jest ze wzrostem zatrudnienia, głównie w przemyśle.
Suburbanizacja charakteryzuje się szybszym przyrostem ludności na obszarach zewnętrznych aniżeli w centrum miasta. Przyrost naturalny na obszarach zewnętrznych jest wyższy, a niektóre centralne obszary wykazują przyrost ujemny. Okres ten jest okresem rozwoju aglomeracji. Główne miasto traci na znaczeniu i zaczyna chylić się ku upadkowi. O zmianie ludności w dalszym ciągu decydują migracje, zatrudnienie ogółem wzrasta, ale w niektórych centralnych dzielnicach zaczyna występować spadek tej wielkości. Podstawowa rola i zatrudnienie w sferze usług.
Dezurbanizacja charakteryzuje się spadkiem liczby ludności na obszarze centralnym, a następnie również i zewnętrznym. Spadek ten powoduje zmniejszanie się aglomeracji jako całości, tempo migracji ludności z obszarów węzłowych (centralnych) na obszary zewnętrzne i do mniejszych miast przewyższa jej przyrost na obszarach zewnętrznych aglomeracji. W fazie tej funkcje centrów miast ulegają bardzo silnej erozji. Funkcja mieszkaniowa zanika, działalność usługowa nastawiona na zaspokojenie potrzeb ludności też się zmniejsza, funkcja administracyjna i zatrudnienie wzrastają, infrastruktura przeznaczona dla transportu zajmuje coraz większe obszary, co koliduje z funkcja mieszkaniową. Funkcje społeczne i kulturalne spełniane przez centra miast ulegają zmniejszeniu.
Reurbanizacja występuje wówczas, gdy udział ludności obszaru centralnego w ogólnej liczbie ludności rośnie początkowo na skutek zahamowania tempa ubytku, a następnie wzrostu ludności tego obszaru. W procesie odradzania się miasta przeważają siły dośrodkowe, w przeciwieństwie do fazy dezurbanizacji, w której dominowały siły odśrodkowe.
[edytuj] Funkcje miast
Rozróżnia się funkcje egzogeniczne i funkcje endogeniczne miasta. Funkcje endogeniczne to funkcje miasta skierowane do wewnątrz (administracja miejska, część handlu). Funkcje egzogeniczne to funkcje skierowane na zewnątrz miasta (przemysł, turystyka, handel morski itp.).
Funkcje egzogeniczne dzielą się na:
- funkcje centralne – usługi, handel i drobna wytwórczość skierowane do ściśle określonego, zdefiniowanego i na ogół leżącego wokół miasta zaplecza (por. teoria Christallera),
- funkcje wyspecjalizowane – funkcje o zasięgu zmiennym, często trudnym do zdefiniowania, niehierarchicznym: działalność przemysłu, turystyka itp.
- funkcje mieszane – oba wspomniane typy nakładają się na siebie.
Układy lokalizacyjne miast wg funkcji miasta:
- układ ośrodków centralnych (central places),
- układ ośrodków wyspecjalizowanych (specialized cities),
- układ systemów sieci (network system),
- układ miast – wrót (gateway cities).
Funkcje miast zależą od przeważającej funkcji i infrastruktury z tym związanej. Wyróżnia się miasta o funkcji:
- przemysłowej – gdzie większość ludzi znajduje zatrudnienie w przemyśle, obojętnie czy jest to przemysł ciężki, lekki, górniczy czy chemiczny; np. Katowice
- transportowej – tutaj wyróżnia się kilka podkategorii, jest to także kategoria, która nigdy nie występuje samodzielnie, miasto o tej funkcji spełnia co najmniej jeszcze jedną:
- usługowej – miasto z przeważającą liczba sklepów, marketów, szpitali, przedszkoli, lekarzy itp. (np. Łódź)
- religijnej – miejsce kultu religijnego (np. Częstochowa, Mekka)
- uzdrowiskowej (np. Ciechocinek, Nałęczów).
[edytuj] Miasto stołeczne
Miasto stołeczne to nazwa zarezerwowana dla stolicy kraju, jest ona również stosowana w nazwach miast pełniących niegdyś tę funkcję, albo miast posiadających formalnie, de iure status stołeczny, lecz de facto nie wypełniających w praktyce administracyjnych funkcji stolicy. W wielu przypadkach miasta stołeczne posiadają odrębny status administracyjny, często są wydzielone z podziału administracyjnego państwa na specjalnych warunkach.
Warszawa posiadała specjalny status administracyjny w latach 1946-1975, i jako jedno z kilku miast w Polsce (stanowiła wówczas miasto wydzielone, tzw. województwo miejskie). Obecnie Warszawa jest integralną częścią województwa mazowieckiego bez specjalnego statusu administracyjnego.
[edytuj] Największe miasta świata
| Numer | Nazwa miasta | Populacja | Objaśnienie[1] | Państwo |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Bombaj | 13.922.125[2] | Miasto właściwe | Indie |
| 2 | Szanghaj | 13.481.600[3] | Rdzenne dzielnice i położone w pobliżu centrum[4] | Chiny |
| 3 | Karaczi | 12.991.000[5] | Dzielnice miejskie | Pakistan |
| 4 | Delhi | 12.259.230[2] | Własność miasta | Indie |
| 5 | Stambuł | Miasto | Turcja | |
| 6 | Nowy Jork | 10.990.249[7] | Miasto | Stany Zjednoczone |
| 7 | Moskwa | 10.452.000[8] | Własność miasta + Zelenograd | Federacja Rosyjska |
| 8 | Seul | 10.421.782[9] | Miasto specjalne | Republika Korei |
| 9 | Pekin | 10.123.000[10] | Rdzenne dzielnice i położone w pobliżu centrum[11] | Chiny |
| 10 | Meksyk | 8.836.045[12] | Dystrykt federalny | Meksyk |
| 11 | Tokio | 8.731.000[13] | 23 okręgi specjalne | Japonia |
| 12 | Dżakarta | 8.489.910[14] | Dystrykt stołeczny | Indonezja |
| 13 | Sao Paulo | 8.310.212[15] | Właściwe miasto | Brazylia |
| 14 | Lagos | 7.937.932[16] | Zasięg objęty statystyką | Nigeria |
| 15 | Kinszasa | 7.843.000[8] | Miasto-prowincja | Demokratyczna Republika Konga |
| 16 | Teheran | 7.797.520[17] | Właściwe miasto | Iran |
| 17 | Lima | 7.605.742[18] | Prowincja[19] | Peru |
| 18 | Londyn | 7.556.900[20] | Greater London[21] | Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej |
| 19 | Bogotá | 7.155.052[22] | Dystrykt stołeczny | Kolumbia |
| 20 | Hong Kong | 6.985.200[23] | Specjalny okręg administracyjny | Chiny |
| 21 | Bangkok | 6.972.000[24] | Okręg administracyjny | Tajlandia |
| 22 | Kair | 6.758.581[25] | Gubernatorstwo | Egipt |
| 23 | Dhaka | 6.737.774[26] | Aglomeracja | Bangladesz |
| 24 | Ho Chi Minh (Sajgon) | 6.650.942[27] | Prowincja miejska | Wietnam |
| 25 | Lahaur | 6.318.745[28] | Okręg miejski | Pakistan |
| 26 | Rio de Janeiro | Miasto | Brazylia | |
| 27 | Tiencin | 5.800.000[29] | Rdzenne miasto i dzielnice w pobliżu centrum[30] | Chiny |
| 28 | Chongqing | 5.780.000 | Miasto właściwe[31] | Chiny |
| 29 | Bagdad | 5.337.684[2] | Miasto właściwe | Irak |
| 30 | Bangalore | 5.310.318[2] | Aglomeracja | Indie |
| 31 | Kalkuta | 5.080.519[2] | Aglomeracja | Indie |
| 32 | Santiago de Chile | 4.985.893[32] | Prowincja[33] | Chile |
| 33 | Singapur | 4.839.400[34] | Państwo-miasto | |
| 34 | Kanton | 4.653.131[35] (2002-12-31) | Rdzenne dzielnice | Chiny |
| 35 | Sankt Petersburg | 4.596.000[36] | Właściwe miasto | Federacja Rosyjska |
| 36 | Wuhan | 4.593.410[35] (2002-12-31) | Rdzenne dzielnice | Chiny |
| 37 | Madras | 4.590.267[2] | Aglomeracja | Indie |
| 38 | Rijad | 4.465.000[8] | Właściwe miasto | Arabia Saudyjska |
| 39 | Surat | 4.274.429[37] (mid-2008 est.) | Aglomeracja | Indie |
| 40 | Aleksandria | 4.110.015[25] | Gubernatorstwo | Egipt |
| 41 | Rangun | 4.088.000[8] | Aglomeracja | Birma (Myanmar) |
| 42 | Hajdarabad | 4.025.335[2] | Aglomeracja | Indie |
| 43 | Shenyang | Właściwe miasto | Chiny | |
| 44 | Ahmadabad | 3.913.793[2] | Aglomeracja | Indie |
| 45 | Ankara | 3.901.201[6] | Miasto | Turcja |
| 46 | Johannesburg | 3.888.180}}[38] | Metropolia | Republika Południowej Afryki |
| 47 | Los Angeles | 3.849.378[39] | Miasto właściwe | Stany Zjednoczone |
| 48 | Abidżan | 3.802.000[8] | Zespół miejski | Wybrzeże Kości Słoniowej |
| 49 | Jokohama | 3.650.000[40] | Właściwe miasto | Japonia |
| 50 | Pusan | 3.615.101[9] | Miasto specjalne | Republika Korei |
| 51 | Kapsztad | 3.497.097[38] | Metropolia | Republika Południowej Afryki |
| 52 | Durban | 3.468.086}}[38] | Metropolia | Republika Południowej Afryki |
| 53 | Berlin | 3.426.354[41] | Cały kraj związkowy z miastem | Niemcy |
| 54 | Pune | 3.337.481[2] | Aglomeracja | Indie |
| 55 | Pjongjang (Phenian) | 3.255.388[42] | Miasto specjalne | Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna |
| 56 | Madryt | 3.213.271[43] | Miasto | Hiszpania |
| 57 | Kanpur | 3.144.267[2] | Aglomeracja | Indie |
| 58 | Jaipur | 3.102.808[2] | Aglomeracja | Indie |
| 59 | Buenos Aires | 3.050.728[44] | Dystrykt stołeczny | Argentyna |
| 60 | Nairobi | 3.038.553[45] | Prowincja | Kenia |
Przypisy
- ↑ obszar wzięty pod uwagę w zestawieniu
- ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 World Gazetteer estimate for 2009-01-01
- ↑ Shanghai Municipal Bureau of Statistics, Shanghai Statistical Yearbook 2007, Total of permanent population (including "floating population"). Retrieved on 2009-01-29. Total population as of 2006-12-31 of the following districts (core city + inner suburbs): Pudong New Area, Huangpu, Luwan, Xuhui, Changning, Jing'an, Putuo, Zhabei, Hongkou, Yangpu, Baoshan, Minhang, and Jiading.
- ↑ Jedno z czterech miast wydzielonych w Chinach (直辖市 zhíxiáshì)
- ↑ Sindh Bureau of Statistics, Selected Tables of District Development Indicators, 2008; Population (Total) of 1998 Census and 2008 (Projected) (pdf-file) Retrieved on 2008-08-05. Including three rural towns (Gadap Town, Bin Qasim Town, and Kiamari Town, as well as six cantonments (Clifton Cantonment, Faisal Cantonment, Karachi Cantonment, Korangi Creek Cantonment, Malir Cantonment and Manora Cantonment) under military jurisdiction.
- ↑ 6,0 6,1 TUIK: Address-based population registration system: Inside-Outside District Centers Population By Province And Sex And Population Density 2007 (tur.). TUIK. [dostęp 2008-01-21].
- ↑ 7,0 7,1 Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística, Estimativas de População, Estimativas para 1º de julho de 2008 Retrieved on 2008-09-29. Population estimate for 2008-07-01.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 UN world Urbanization Prospects estimate for 2007
- ↑ 9,0 9,1 Thomas Brinkhoff, www.citypopulation.de; South Korea, The registered population of the South Korean provinces and urban municipalities Registered population 2007-12-31. Retrieved on 2008-12-31.
- ↑ Beijing Municipal Bureau of Statistics, Beijing Statistical Yearbook 2008, Total number of permanent population (including "floating population") Retrieved on 2009-03-14. Total population on 2007-12-31(1% sample census) of the two functional areas of 1) Core Districts of Capital Function and 2) Urban Function Extended Districts, including eight fully urban districts. The data is for so-called 'permanent population'; registered population was 7,323,000 the same year.
- ↑ Jedno z czterech miast wydzielonych w Chinach (直辖市 zhíxiáshì)
- ↑ Consejo Nacional de Población, México; Proyecciones de la Población de México 2005-2050 Retrieved on 2008-10-03. Projected population on 2008-06-30.
- ↑ Statistics Bureau, Japan, Monthly Statistics, Population of Major Cities (excel-file) Retrieved on 2008-10-03. Population estimate on 2008-08-01.
- ↑ Penduduk Provinsi DKI Jakarta: Penduduk Provinsi DKI Jakarta Januari 2008 (Demographics and Civil Records Service: Population of the Province of Jakarta January 2008) Retrieved on 2008-10-25.
- ↑ Accepted Challenges to Vintage 2007 Population Estimates. US Census Bureau. [dostęp 2009-05-15].
- ↑ Summing the 16 LGAs making up Metropolitan Lagos (Agege, Ajeromi-Ifelodun, Alimosho, Amuwo-Odofin, Apapa, Eti-Osa, Ifako-Ijaiye, Ikeja, Kosofe, Lagos Island, Lagos Mainland, Mushin, Ojo, Oshodi-Isolo, Shomolu, Surulere) as per:
Federal Republic of Nigeria Official Gazette: Legal Notice on Publication of the Details of the Breakdown of the National and State Provisional Totals 2006 Census. 15 May 2007. [dostęp 2007-06-29]. - ↑ Iran 2006 Census, Tehran Province (excel-file) Population of the 22 districts of the city (shahr) of Tehran, excluding other administrative units within the shahrestan and the bakhsh of Tehran. Retrieved on 2008-10-31.
- ↑ INEI 2007 Census Results
- ↑ Złożona z 43 niezależnych dzielnic
- ↑ [http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=6059498&c=ealing&d=27&e=13&g=336453&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1239797906078&enc=1 UK Office of National Statistics -- mid-2007 population estimate for London region
- ↑ Composed of 32 independent borough councils
- ↑ Departamento Administrativo Nacional de Estadística. Proyecciones de población municipales por área, 2005-2009, a junio 30. (excel-file) Retrieved on 2008-10-02. Projected population on 2008-06-30.
- ↑ Census and Statistics Department, Hong Kong; Population figures from mid-2001 to mid-2008 (pdf-file) Retrieved on 2008-10-03. Estimated population on 2008-06-30. Including 'usual' and 'mobile' residents, but excluding temporary visitors.
- ↑ National Statistical Office Thailand, Key Statistics of Thailand 2007; Chapter 1.9, Population Projections (1 July) by Region and Sex (embedded in huge 121MB zipped file!) Retrieved on 2008-10-01. Projected de facto population as of 2008. The registered (de jure) population was 5,695,956 in 2006.
- ↑ 25,0 25,1 Central Agency for Public Mobilisation and Statistics, Population and Housing Census 2006, Governorate level, Population distribution by sex (excel-file) For Cairo, figure is an adjusted census result, as Helwan governorate was created on the 17th of April 2008 from a.o. parts of the Cairo governorate.
- ↑ Bangladesh Bureau of Statistics, Statistical Pocket Book, 2007 (pdf-file) 2007 Population Estimate. Accessed on 2008-09-27.
- ↑ Statistical office in Ho Chi Minh City, accessed November 27, 2008
- ↑ GeoHive, Pakistan - The Punjab - Administrative units 1998 Census result for Lahore District. Accessed on 2008-09-28. The UN estimated the population of Lahore to be 6,577,000 in 2007. However, that estimate is based on now obsolete administrative boundaries for the Lahore Metropolitan Corporation. The administrative boundaries for Lahore was changed in 2001, when it was transformed from Metropolitan Corporation into a City District. The City District includes the old Metropolitan Corporation as well as the surrounding district. The District of Lahore had a total of 6,318,745 inhabitants in 1998, compared to 5,143,495 for the Metropolitan Corporation. Current, but vague, estimates puts the population of the district at somewhere between 7.5 and 10 millions.
- ↑ Tianjin Statistical Information Net. Retrieved on 2009-01-29. Total population as of 2005-11-01 of the following districts (core city + inner suburbs): Heping, Hedong, Hexi, Nankai, Hebei, Hongqiao, Dongli, Xiqing, Jinnan, and Beichen. Excludes the separate urban area of Binhai.
- ↑ Jedno z czterech miast wydzielonych w Chinach (直辖市 zhíxiáshì)
- ↑ Jedno z czterech miast wydzielonych w Chinach (直辖市 zhíxiáshì)
- ↑ Instituto Nacional de Estadística, Chile; Proyecciones de población al 30 de Junio 1990-2020, Region Metropolitana de Santiago; Provincias (excel-file) Retrieved on 2008-10-03. Projected population on 2008-06-30.
- ↑ Złożona z 32 niezależnych częśći
- ↑ Statistics Singapore, Population (Mid-Year Estimates) Retrieved on 2008-10-03. Estimated population on 2008-06-30, including Singapore residents plus non-residents. Population of Singapore citizens and residents was 3,642,700 on 2008-06-30.
- ↑ 35,0 35,1 35,2 City and region database of Statistics Finland
- ↑ City of Saint Petersburg Official Portal, Russian Census estimates
- ↑ Mid-year Population Estimates, Surat Municipal Corporation
- ↑ 38,0 38,1 38,2 Statistics South Africa, Community Survey, 2007, Basic Results Municipalities (pdf-file) Retrieved on 2008-03-23.
- ↑ U.S. Census Bureau estimates for 2006
- ↑ Statistics Bureau, Japan, Monthly Statistics, Population of Major Cities (excel-file) Retrieved on 2008-10-03. Population estimate on 2008-09-01.
- ↑ Szablon:Citeweb
- ↑ United Nations Statistics Division; Preliminary results of the 2008 Census of Population of the Democratic People’s Republic of Korea conducted on 1-15 October 2008 (pdf-file) Retrieved on 2009-03-01.
- ↑ INE (2008)
- ↑ Population projections (pdf-file)
- ↑ UN OCHA, Estimate for mid-2008
[edytuj] Źródła
- Encyklopedia PWN "Fakty i liczby", Warszawa 2006
[edytuj] Zobacz też
- Miasto federalne
- obszar metropolitalny, aglomeracja, megalopolis
- dzielnica, osiedle, wielki zespół mieszkaniowy
- socjologia miasta, socjologia przestrzeni, szkoła chicagowska
- miasto-ogród, miasto satelickie, miasto-sypialnia
- prawa miejskie
- modele struktury przestrzennej miasta
- śródmieście, przedmieście
- urbanistyka, urbanizacja, kontrurbanizacja, ruralizacja
Zestawienia:
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Ludność wszystkich miast świata powyżej 10 tys. mieszkańców
- Sebastian Adamkiewicz, Spacer w wielkim mieście. Topografia miast średniowiecznych w magazynie Histmag
