Miasto

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Miasto (od prasłow. „местьце", „mě́sto"–„miejsce”) – historycznie ukształtowana jednostka osadnicza charakteryzująca się dużą intensywnością zabudowy, małą ilością terenów rolniczych, ludnością pracującą poza rolnictwem (w przemyśle lub w usługach) prowadzącą specyficzny miejski styl życia.

W różnych państwach kryteria miejskości są różne, najczęściej są to kryteria ludnościowe bądź prawno-administracyjne (prawa miejskie).

Efekt skali[edytuj | edytuj kod]

Miasta charakteryzują się większym zagęszczeniem ludzi, co sprzyja większej ilości i różnorodności kontaktów między ludźmi. Przekłada się to na większą produktywność i kreatywność, która rośnie szybciej niż liczba mieszkańców – im większe miasto tym większy (na głowę) np. dochód (w USA w x razy większym mieście suma płac jest średnio większa o x1,12) oraz większa liczba wynalazków i patentów, ale także większa przestępczość (w USA w x razy większym mieście jest średnio x1,16 więcej poważnych przestępstw), czy większa ilość zachorowań na AIDS (w USA w x razy większym mieście jest średnio o x1,23 więcej zachorowań na AIDS). Także szybkość chodzenia jest większa w większych miastach. Jednocześnie większa koncentracja ludzi sprzyja intensywniejszemu wykorzystaniu infrastruktury, która rośnie wolniej niż liczba mieszkańców – im większe miasto tym mniej na głowę np. dróg (w USA w x razy większym mieście jest średnio x0,83 więcej dróg), stacji benzynowych czy kabli elektrycznych[1].

Czynniki miastotwórcze[edytuj | edytuj kod]

Wśród czynników miastotwórczych można wymienić następujące:

Historia rozwoju miast w Europie[edytuj | edytuj kod]

Starożytność[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze znane założenia urbanistyczne pochodzą z obszarów basenu Morza Egejskiego z epoki brązu, gdzie rozwijały się kultury trojańska, minojska i mykeńska. Ich cechami wspólnymi była przede wszystkim nieregularność ulic, istnienie centralnego placu oraz pałacu, zwanego też domem książęcym. W przypadku kultury minojskiej miasta nie miały fortyfikacji, w celach obronnych wykorzystywano ukształtowanie terenu (miasta lokowano najczęściej na wysokich brzegach morza lub na stokach gór). Cechy odrębnych miast wykazywały także wielkie założenia pałacowe (jak np. w Knossos). Wszystkie trzy kultury przestały istnieć około X-XI w. p.n.e. – na jej miejsce wkroczyła cywilizacja grecka.

W wiekach ciemnych i okresie archaicznym głównym czynnikiem powstawania miast było porzucanie przez ludzi i osiedlanie pod ochroną znaczącej świątyni (okręgu kultowego) lub twierdzy. Miasta takie cechuje nieplanowy rozwój, przez co nie mają jasno wytyczonych granic i umocnień, oddzielenie i niepowiązanie planistycznie agory, zabudowań świątynnych (często umieszczonych poza obrębem właściwego miasta, na akropolach) i domostw, których lokalizacja zależała od korzystnych warunków topograficznych, oraz prostota, wręcz prymitywizm, budynków mieszkalnych.

W 1. poł. V w. p.n.e. Hippodamos z Miletu (prawdopodobnie; jego autorstwo nie jest pewne) opracował nowy układ urbanistyczny, zwany systemem hippodamejskim. System uwzględniał warunki naturalne, perspektywiczny rozwój i funkcjonalność miasta. Obszar przyszłego miasta o wyraźnie zakreślonych granicach dzielono głównymi arteriami wytyczonymi wzdłuż osi północ-południe i wschód-zachód na kwartały. W centralnie usytuowanej części miasta lokowano ośrodek administracyjno-handlowy (agora) i kultowy (akropol), pozostałe kwartały zapełniała zabudowa mieszkalna. Miasto uzupełniał m.in. teatr lokowany w kotlinie na zboczu. Główne i boczne ulice krzyżowały się pod kątem prostym, tworząc geometryczną regularną siatkę. System ten, opierający się na demokratycznej zasadzie równości, był podstawą greckiej urbanistyki aż do pocz. naszej ery, powrócono do niego także w czasach nowożytnych – większość nowo zakładanych miast w Ameryce Północnej od XVII do XX wieku także posiada regularną, hippodamejską siatkę ulic.

Model castrum Romanum

Urbanistyka podobna do systemu hippodamejskiego – oparta na regularnej siatce ulic – występowała także w miastach etruskich. Miały one kształt kwadratu lub prostokąta podzielone w krzyż głównymi ulicami, cardo (oś N-S) i decumanus (oś E-W).

W starożytnym Rzymie, z połączenia wzorców etruskich i greckich, wykształciła się forma tzw. castrum Romanum – warownego obozu wojskowego wznoszonego według ściśle określonego planu, mającego kształt kwadratu lub prostokąta, otoczonego zawsze fosą i wałem, często też murem lub palisadą, z czterema bramami. Przy tego typu obozach powstawały osiedla canabae, które często przeradzały się stopniowo w miasta. Castra Romana dały początek takim m.in. Kolonii, Wiedniowi, Paryżowi czy Reims, będąc po rozbiórce wszelkich fortyfikacji jądrem miast średniowiecznych. Zgoła odmiennie sytuacja przedstawiała się w już istniejących miastach, których struktura narastała przez lata, jak np. w Rzymie, gdzie mimo różnych przekształceń układ przestrzenny pozostał nieregularny. Centrum każdego rzymskiego miasta stanowiło tzw. forum, które w odróżnieniu od greckiej agory było nie tyle placem targowym, ile pełniło funkcje reprezentacyjne – przy nim lokowano najważniejsze gmachy publiczne, główne świątynie itp.

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Wczesne średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu wielkiej wędrówki ludów wiele miast rzymskich zostało zniszczonych, wiele znacząco podupadło. Wraz ze zmniejszaniem się liczby ludności skracano mury miejskie, niejednokrotnie także jedynie dawne centra miast, zdolne do obrony, otaczano umocnieniami, a pozostałe obszary zamieniano na pola uprawne bądź dopuszczano do zarośnięcia. Przykładowo, średniowieczny Trewir powstał na 4-metrowej warstwie gruzów miasta rzymskiego.

Jednocześnie Germanie nie mieli żadnej tradycji urbanistycznej, toteż nowe ośrodki miejskie powstawały z wykorzystaniem tradycji rzymskich. Jądrami nowych miast były zazwyczaj castra Romana, odpowiednikiem rzymskiego canabae były tzw. burgum – przedmieścia składające się z kalenicowo ustawionych domów rzemieślnicznych bronione ciągiem zewnętrznych ścian domów i zamknięte bramą. Liczni książęta budowali swoje rezydencje w dawnych miastach rzymskich, legitymując się w ten sposób jako następcy cesarstwa zachodniorzymskiego, np. władcy ostrogoccy w Rawennie, longobardzcy w Pawii, merowińscy w Kolonii.

Plan klasztoru w Sankt Gallen z 820
Wrocław – miasto założone w czasie kolonizacji wschodniej, rynek z blokiem zabudowy śródrynkowej

Nowszym typem miast, powstającym od IV wieku, były tzw. miasta biskupie. Początek dał im Sobór nicejski I w 325 r., który zobowiązał biskupów do stałego przebywania w miastach diecezjalnych. Najważniejszymi elementami takich miast była katedra i plac targowy. Przykładem tego typu ośrodka może być Wormacja. Podobny charakter do miast biskupich miały miasta kolegiackie, z tą różnicą, że tereny kościelne były wyraźnie oddzielone od „części mieszczańskiej”.

We wczesnym średniowieczu samowystarczalnymi ośrodkami – de facto samodzielnymi organizmami miejskimi – były często klasztory. Do najsłynniejszych należą m.in. opactwa w Reims i Sankt Gallen. Pochodzący z 820 r. plan tego drugiego uznawany jest za wzorzec idealnego klasztoru-miasta. Wszystkie tego typu organizmy z czasem stały się integralnymi częściami miast, które wokół klasztorów się rozwinęły.

Pełne i późne średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Kolonizacja wschodnia[edytuj | edytuj kod]

Kolonizacją wschodnią nazywa się planowe akcje osadnicze organizowane od VIII do XIV wieku na terenie Europy Środkowej. Wyróżnia się cztery jej etapy:

  • w VIII–XI wieku na terenie dzisiejszej Austrii
  • w X wieku nad środkową Łabą (zakładanie biskupstw misyjnych przez Ottonów)
  • od XII do poł. XIV wieku na terenie dzisiejszej Polski południowej oraz Czech
  • od XIII do końca XIV wieku na terenie dzisiejszej Polski północnej i krajów bałtyckich (kolonizacja organizowana przez zakon krzyżacki)

Miasta powstające w okresie kolonizacji wschodniej mają podobny kształt przestrzenny: narys zbliżony do prostokąta lub owalu, siatka prostopadłych ulic, prostokątny plac targowy (rynek) z blokiem zabudowy śródrynkowej (w którym był m.in. ratusz), kościół na własnym placu oraz, jeżeli istnieje, zamek na obrzeżach miasta posiadający własne umocnienia.

Typy jednostek osadniczych we Francji[edytuj | edytuj kod]

Kształt przestrzenny nowo lokowanych miejscowości we Francji całkowicie różnił się od miejscowości z kręgu kultury niemieckiej. Wyróżnia się trzy typy jednostek osadniczych:

  • Ville neuve – centrum miasta w postaci klasztoru lub zamku ewentualnie skrzyżowania ważnych dróg handlowych, na nizinach na planie sieciowym lub promienistym, na terenach górzystych układ przestrzenny dostosowany do rzeźby terenu
  • Ville enveloppée – centrum miasta w postaci zamku, klasztoru lub siedziby biskupa otoczone pierścieniami zabudowy
  • Miasto ufortyfikowane – ściśle geometrycznie zaplanowane miasta z załogą wojskową bądź miasta-warownie występujące głównie we Francji płd., będącej miejsce konfliktu interesów między koroną francuską, Anglią i książętami Tuluzy; ich mieszkańcy mieli swym „wysiłkiem gospodarczym i militarnym” wspierać władzę swojego pana. Najsłynniejszym tego typu miastem jest Carcassonne.
Rozbudowa miast[edytuj | edytuj kod]

W przeciwieństwie do rzymskiego castrum Romanum, w którym niemożliwa była żadna rozbudowa (chyba że poprzez powstawanie canabae), miasta średniowieczne, zaplanowane mniej rygorystycznie pozwalały na dalszy rozwój przestrzenny. Rozbudowa miasta mogła przebiegać na kilka sposobów:

  • nowe części miasta powstałe poza murami były otaczane nowym pierścieniem murów, np. w Bernie
  • leżące poza miastem klasztory i inne osady włączano w obręb miasta, a ich umocnienia służyły jako część fortyfikacji całego miasta
  • kilka samodzielnych osiedli łączono w jedną całość
  • wokół starej części miasta powstawały nowe dzielnice z nowymi murami (stare rozbierano)
  • nowe części miasta budowano po przeciwnej stronie rzeki, przez co rozwijały się one przestrzennie niezależnie i były oddzielnie ufortyfikowane – powstawały, pod względem urbanistycznym, dwa odrębne organizmy
Miasta-państwa w średniowieczu[edytuj | edytuj kod]
Wenecja ze swoją siecią kanałów

Między XIII a XIV w. nastąpił olbrzymi rozwój urbanistyki w północnych i środkowych Włoszech. Przyczynił się do tego rozpad Włoch na samodzielne księstwa i miasta-państwa, z których największe znaczenie miały: Mediolan, Werona, Florencja, Siena, Ferrara, Genua, Wenecja, Piza i Lukka. Nowe założenia przestrzenne i wielkie dzieła architektury powstawały przede wszystkim dzięki przekazaniu przez rody arystokratyczne władzy mieszczanom i chęci demonstrowania swojej siły politycznej poprzez kształtowanie wyglądu miast. Podobna sytuacja miała miejsce w Niemczech i Niderlandach, gdzie samodzielność uzyskały największe potęgi handlowe basenu Morza Bałtyckiego i Północnego, m.in. Lubeka, Amsterdam, Brugia, Antwerpia, Gdańsk czy Rostock. Wspólnym elementem układu urbanistycznego miast nadmorskich, tak włoskich, jak i niemieckich i niderlandzkich, była (mniejsza lub większa) sieć kanałów utworzona w celu bezpośredniego udostępnienia statkom miejskich magazynów i kantorów.

Podobny charakter do włoskich miast-państw miały wolne miasta Rzeszy w Niemczech. Były to dawne miasta biskupie, które w XIII-XIV wieku zrzuciły władzę duchowną, podlegając bezpośrednio cesarzowi i posiadające własną reprezentacją w Reichstagu.

Miasta idealne epoki renesansu i baroku[edytuj | edytuj kod]

Idealne miasto (1475), Piero della Francesca
Freudenstadt z lotu ptaka

W renesansie pojawiła się koncepcja tzw. miasta idealnego. Głównym źródłem ich projektantów był traktat „O architekturze ksiąg dziesięć” autorstwa rzymskiego architekta Witruwiusza. Twórcą nowych założeń dotyczących ideału miasta był Leonardo da Vinci. Według niego miasto:

  • powinno leżeć nad rzeką, aby zabezpieczyć transport towarów i odpowiednią higienę ludzi
  • ma być zbudowane na dwóch niezależnych od siebie poziomach: poziom niższy, który służy do obsługi wszelakiej działalności, zaś poziom wyższy służy szlachcie i mieszczaństwu, aby bez przeszkód mogli poruszać się po mieście
  • poniżej tych poziomów powinny się znajdować kanały żeglowne dla ułatwienia komunikacji i transportu
  • szerokość ulic powinna stanowić co najmniej połowę wysokości przyległych pałaców
  • piękno miasta powinno być symbolem funkcjonalności.

Ponieważ zarówno we Włoszech, jak i Niemczech wielkie miasta skoncentrowane były przede wszystkim na przeprowadzeniu wewnętrznych reform i przekształceń, do realizacji utopijnych projektów dochodziło dość rzadko. Do najsłynniejszych należą:

  • Palmanova w północno-wschodnich Włoszech – od sześciokątnego placu w centrum wychodzą symetrycznie (gwieździście) ulice, miasto otaczają obwałowania tworzące wielokątną gwiazdę, całość przypomina płatek śniegu
  • Grammichele na Sycylii – w podobnej formie jak Palmanova, ale nie ufortyfikowane
  • Zamość we wschodniej Polsce – układ przestrzenny nawiązuje do koncepcji antropomorficznych: pałac właścicieli głową, kręgosłupem główna ulica biegnąca od pałacu przez rynek, ulice odchodzące od rynku w bok ramionami, a place przy nich położone dłońmi
  • Freudenstadt w Wirtembergii – rzędy domów w układzie zbliżonym do planszy gry w młynka, w narożnikach rozległego rynku budynki władz miejskich i kościół
Karlsruhe na sztychu z 1721
Plan Petersburga z 1776

Prawdziwą popularność koncepcja miasta idealnego zdobyła dopiero w okresie baroku. Ich budowa była przez absolutystycznych władców pożądana i wspierana. Główne założenia barokowych miast idealnych:

  • miasto jako racjonalnie przemyślana całość
  • miasto jako rezydencja, obiekt prestiżowy
  • pałac, zamek lub cytadela jako odrębne założenie będące centrum miasta, jego dominantą
  • szachownicowy bądź promienisty układ ulic
  • place pomiędzy reprezentacyjnymi fasadami
  • bastionowy system obronny
  • ogrody przy zamku lub w mieście
  • regularność najczęściej poligonalno-symetrycznego planu
  • położenie na równinie, przy rzece/nad morzem, na skrzyżowaniu ważnych szlaków komunikacyjnych
  • przydzielenie wszystkim grupom ludności optymalnego miejsca w mieście
  • rozdział warsztatu/sklepu od domu prywatnego

Najsłynniejsze przykłady barokowych miast idealnych to:

  • Karlsruhe, stolica Badenii – centrum tworzy pałac i wieża pałacowa, 32 promieniste ulice prowadzą do miasta i parku; założenie kontynuowane w duchu klasycyzmu na pocz. XIX wieku
  • Mannheim w Badenii – układ urbanistyczny na planie szachownicy (tzw. Kwadratowe Miasto), główna ulica biegnie od pałacu przez dwa „rynki”
  • Rastatt w Badenii – miasto położone na półwyspie, główna ulica biegnie od pałacu przez rynek do jedynego mostu, po przeciwległych stronach rynku kościół i ratusz
  • Petersburg, dawna stolica Rosji – od pałacu ulice odchodzą promieniście przecinając kolejne pierścienie kanałów

Miasta-twierdze[edytuj | edytuj kod]

Twierdza Bourtange w Niderlandach

Rozwój techniki wojskowej, który szczególnie uwidocznił się podczas wojen włoskich (1494-1559), spowodował, że średniowieczne mury miejskie, wieże i baszty przestały być skutecznym systemem umocnień. Zaczęto więc budować twierdze, zastępując mury wałami ziemnymi a baszty – bastionami. Wyróżnia się trzy typy twierdz, tzw. narysy fortyfikacyjne:

  • narys bastionowy – stosowany od XVI wieku do XIX wieku. Złożony był z z pięciokątnych masywów ziemnych – bastionów połączonych ze sobą prostymi odcinkami wałów ziemnych tzw. kurtyn. Całość tworzyła zamknięty wielobok, czyli poligon (nazywany także wielobokiem fortyfikacyjnym). Pomiędzy poszczególnymi bastionami wznoszono także dodatkowe umocnienia, takie jak: rawelin, kleszcze, przeciwstraż
  • narys kleszczowy – stosowany wspólnie z narysem bastionowym. Powstawał w wyniku przedłużenia czół bastionów i rawelinów aż do punktu zetknięcia się
  • narys poligonalny – stosowany w fortyfikacjach od XVIII wieku do XIX wieku. Powstawał przez przedłużenie czół bastionów i umieszczenie w punkcie przecięcia dodatkowego dzieła obronnego w postaci kaponiery lub kojca.

Będące z początkami w miarę prostymi systemami składającymi się z pojedynczego wału i pięciokątnych bastionów z czasem przekształcały się, poprzez dodawanie kolejnych elementów, w olbrzymie fortyfikacje zajmujące niejednokrotnie więcej przestrzeni niż położone wewnątrz nich miasto.

Podstawy teoretyczne budowy i zdobywania twierdz obowiązujące do poł. XIX wieku stworzył Sebastian Vauban, przez którego zaprojektowany zespół dwunastu grup warownych na granicach Francji znajduje się obecnie na liście UNESCO.

Wiek XIX[edytuj | edytuj kod]

Wiek XIX wywarł największy wpływ na większość współczesnych miast europejskich. To właśnie wtedy ukształtowały się śródmieścia znakomitej części ośrodków miejskich. Główną przyczyną niczym nieskrępowanego rozwoju przestrzennego miast w tym stuleciu było błyskawiczne uprzemysłowienie tychże miast, a możliwy on był dzięki likwidacji przestarzałych fortyfikacji.

Urbanistyka klasycyzmu, czyli końca wieku XVIII i pocz. XIX, przezwyciężyła palladiańską koncentrację motywów antycznych w wyizolowanej, pojedynczej budowli i tworzyła szeroko zakrojone, przejrzyste osie, z ich symetrią i wyznaczeniem dominant. Założenia klasycystyczne są dobrze widoczne w układzie przestrzennym centrum Monachium. W tym drugim zastosowano podział na nieregularne miasto mieszczan na południu i miasto królewskie na północy składające się z trzech arterii odchodzących od zamku miejskiego na zachód, północ i wschód, których dominantami były odpowiednio: Propyleje, gmach uniwersytetu i pałac Maximilianeum.

Typowa nowo zabudowana ulica XIX-wieczna na pocztówce z epoki (Lipsk, 1910)
Kontrasty zabudowy w miastach XIX-wiecznych: stare kamieniczki wkrótce zostaną zburzone pod wielkomiejskie budowle podobne do tych widocznych w tle (na zdjęciu: Wiedeń)
XIX-wieczne osiedle robotnicze

Klasycyzm nie miał jednak takiego znaczenia dla historii urbanistyki jak druga połowa stulecia, czyli okres tzw. drugiej rewolucji przemysłowej. Jak już wspomniano, rozwój miast determinował rozwój przemysłu, który pociągał za sobą masowy napływ ludności. Niektóre miasta, jak np. polska Łódź, w ciągu kilkudziesięciu lat przekształciły się z prowincjonalnych miasteczek czy nawet wsi w wielkie metropolie o międzynarodowym znaczeniu. Aby zapanować nad boomem budowlanym i nie dopuścić do powstania chaosu przestrzennego, zaczęto prowadzać surowe przepisy budowlane regulujące kształt, wysokość i styl architektoniczny budowli (było to możliwe tym bardziej, że bardzo często w całych dzielnicach właściciele działek korzystali z usług tych samych architektów) oraz tworzyć tzw. plany regulacyjne.

Podstawowym rodzajem zabudowy były kamienice, układające się we w miarę ujednolicone pierzeje, które tworzyły mniej lub bardziej regularne kwartały, niejednokrotnie przypominające starożytny system hippodamejski (za wzorcowy przykład XIX urbanistyki kwartałowej uchodzi barcelońska dzielnica Eixample zbudowana w oparciu o ściśle geometryczne zasady – ulice przecinają się pod kątem prostym, tworząc czworoboczne kwartały pod zabudowę mieszkalną).

Stare części miast stopniowo traciły swoje znaczenie na rzecz nowych dzielnic, gdzie powstawały nowe gmachy publiczne, nowe place publiczne zastępujące staromiejskie rynki itd.; w niektórych przypadkach, np. Warszawa, starówki stawały się dzielnicami biedoty.

Ważnym obiektem, determinującym kierunek rozwoju przestrzennego miasta, był – położony zazwyczaj poza centrum – dworzec kolejowy – cechą wspólną praktycznie wszystkich miast europejskich, które nie zostały zniszczone w czasie wojny bądź okresie późniejszym, jest to, że najbardziej reprezentacyjnymi wielkomiejskimi arteriami są te prowadzące od dworca do ścisłego centrum (centralnego punktu miasta).

W wielu miastach dochodziło do tzw. wielkich przebudów, które poprzedzały, kontrowersyjne do dziś, masowe akcje wyburzeniowe. Do najsłynniejszych należą: wielka przebudowa Paryża w latach 1852-1870 kierowana przez Georges’a Haussmanna, podczas której zrównano z ziemią ponad 20 tys. budynków, asanacja praska w latach 1895-1914, w której czasie zupełnie zmieniono oblicze dzielnic Podskalí i żydowskiego Josefova, wspomniana wyżej budowa dzielnicy Eixample w Barcelonie i budowa Ringu wiedeńskiego w latach 1860-1890.

Zakłady przemysłowe, których powstawanie było przyczyną napływu ludności i rozwoju miast, początkowo powstawały w centrach, wtapiały się one resztę w zabudowy – fabryka, kościół i park obok siebie nie były niczym dziwnym. Z czasem jednak uciążliwość przemysłu i pochodzące z fabryk zanieczyszczenia doprowadziły do realizacji koncepcji „rozdziału funkcji miasta”. Zakłady zaczęto przenosić na obrzeża, tworząc odrębne dzielnice przemysłowe. W ich pobliżu budowano tzw. osiedla robotnicze składające się z tanich (a przez to posiadających niski standard) mieszkań dla robotników, którzy nie musieli dzięki temu codziennie dojeżdżać do pracy czy szukać na własną rękę noclegu. W architekturze takich osiedli wyróżnia się dwa typy budynków: wielorodzinne przypominające XX-wieczne bloki (w Polsce nazywane najczęściej familokami) oraz szeregowe z ogródkami przydomowymi. Charakterystyczną cechą zarówno fabryk, jak i domów dla robotników w całej Europie były nietynkowane elewacje z czerwonej cegły. W wielu przypadkach osiedla robotnicze, zamieszkiwane przez najbiedniejszą ludność, przeradzały się w slumsy; złe warunki na nich panujące były jedną z głównych przyczyn krytyki XIX-wiecznej urbanistyki w czasach modernizmu. Niekiedy osiedla robotnicze powstawały jako samodzielne osady przekształcające się później w miasta.

Pod koniec stulecia rozwinęło się, na obrzeżach miast (choć nie tylko), budownictwo willowe dające początek współczesnym osiedlom domów jednorodzinnych na przedmieściach. Jeszcze przed II wojną światową wille/domy jednorodzinne stały się dominującą formą budownictwa mieszkalnego, zastępując kamienice. W Wielkiej Brytanii, za sprawą Ebenezera Howarda, forma przedmieść wyewoluowała w tzw. przedmieścia-ogrody (różniły się od zwykłych przedmieść znacznym, często przekraczającym połowę całej powierzchni, udziałem terenów zielonych) oraz miasta-ogrody, które były formalnie samodzielnymi, satelickimi ośrodkami miejskimi powstającymi wokół wielkich miast. Ideą miast-ogrodów było połączenie zalet miasta i wsi, „humanitaryzm” (ciasną zabudowę miejską już wtedy wielu uważało za „niehumanitarną”) oraz współżycie człowieka z naturą. Pierwszym takim miastem było podlondyńskie Letchworth Garden City, które według projektu Howarda zaczęto budować w 1902 r.

Na terenach szczególnie uprzemysłowionych rozwijało się więcej ośrodków miejskich (zarówno już istniejących, jak i nowo zakładanych, np. w formie osiedla robotniczego), tworzących okręgi przemysłowe. W wielu przypadkach miasta takich okręgów zaczęły tworzyć jedną funkcjonalną całość (albo, jak w Zagłębiu Ruhry czy na Górnym Śląsku, wręcz zlewały w jeden ośrodek) – powstawały pierwsze aglomeracje.

Wiek XX i współczesność[edytuj | edytuj kod]

Karta Ateńska[edytuj | edytuj kod]

W dwudziestoleciu międzywojennym XIX-wieczna urbanistyka zaczęła być powszechnie krytykowana. Czołowi urbaniści tego okresu głosili potrzebę zaprzestania tworzenia zabudowy kwartałowej i radykalnej zmiany kształtu przestrzennego miast – opartego na blokach mieszkalnych budowane pośród kwartałów zieleni przeciętych drogami szybkiego ruchu. Charakterystykę „stanu obecnego” i postulatów, jak mają wyglądać miasta w przyszłości, zawiera Karta Ateńska – uchwała końcowego posiedzenia 4. Międzynarodowego Kongresu Architektury Nowoczesnej w 1933 r.

W części poświęconej opisowi cech ówczesnych miast jako negatywne skutki zwartej zabudowy miejskiej wymieniono m.in. zbyt małą powierzchnię mieszkalną na osobę, niewystarczające nasłonecznienie, występowanie zarodków chorób, zbyt małe ilości zieleni, „nieprzystosowanie do mieszkania budowli położonych wzdłuż dróg” i niedobór urządzeń sanitarnych. W rzeczywistości charakteryzowało to najbiedniejsze dzielnice – slumsy powstające na osiedlach robotniczych.

Jako alternatywę dla tego stanu sygnatariusze Karty Ateńskiej postulowali:

(...)
§23. Dzielnice mieszkaniowe muszą w przyszłości zajmować najlepsze obszary w mieście, gdzie czerpiane będą pożytki z topografii i położenia, a także dysponujące najkorzystniejszym położeniem względem słońca i dogodnie położoną zielenią.
§24. Wybór terenów dla mieszkalnictwa musi być przeprowadzany w oparciu o kryterium higieny.
§25. Rozsądna gęstość zaludnienia, odpowiadająca formom osadniczym, określonym przez naturę terenu.
§26. Dla każdego mieszkania ustalić trzeba godzinne minimum nasłonecznienia.
§27. Linia zabudowy wzdłuż tras komunikacyjnych musi być zabroniona.
§28. Wykonywanie wysokich budynków, korzystając z nowoczesnej techniki.
§29. Wysokie budynki muszą stać w odpowiednio szerokich odstępach, tak, by było między nimi możliwie wiele zieleni.
(...)
§35. Każda dzielnica mieszkalna musi w przyszłości dysponować terenami zielonymi dla rozsądnych urządzeń sportowych i rekreacyjnych dla dzieci, młodzieży i dorosłych.
§36. Niezdrowe kwartały muszą być wyburzone i zastąpione terenami zielonymi: wzrośnie wartość graniczących z nimi bloków!
§46. Miasta przemysłowe muszą być rozmieszczone nie koncentrycznie, a linearnie.
§47. Leżące wzdłuż osi zaopatrzenia okręgi przemysłowe będą oddzielone pasem zieleni od równoległych osiedli dla pracowników.
(...)
§60. Drogi komunikacyjne muszą być klasyfikowane zgodnie z ich charakterem, i budowane odpowiednio do poruszających się nimi pojazdów i ich szybkości.
§62. Piesi muszą używać innych ulic niż samochody.
§64. Drogi dalekobieżne powinny być zasadniczo izolowane przez tereny zielone.
§ 66. Zachowanie starej substancji budowlanej nie może jednak oznaczać warunków mieszkalnych, które byłyby niewytrzymalne dla ludności.
§ 67. Likwidacja mizernych kwartałów wokół zabytków historycznych umożliwi stworzenie obszarów zieleni.
(...)

Kierunek urbanistyczny, obowiązujący na świecie do połowy lat 70. XX wieku, którego założenia zawarto w Karcie Ateńskiej, nazywa się modernizmem. W Europie, w przeciwieństwie do Ameryk czy Azji, początkowo nie znalazł on większego uznania – założenia Karty Ateńskiej zaczęto wypełniać praktycznie dopiero w latach 50. podczas tzw. modernizacji miast, która jednak w pełni przebiegała tylko na Wyspach Brytyjskich. W Europie kontynentalnej ograniczano się głównie do budowy wielkich zespołów mieszkaniowych. Praktycznie jedynym przykładem miasta modernistycznego jest Hawr zbudowany od podstaw po zniszczeniu starego Hawru w czasie wojny. Ponadto znane są przykłady nigdy niezrealizowanych projektów przebudów miast europejskich. Najsłynniejszym z nich jest pomysł wyburzenia paryskiego śródmieścia i zastąpienia go modelowym miastem „nowoczesnym” składającym się z wieżowców ustawionych w równych kwartałach parkowych autorstwa Le Corbusiera.

II wojna światowa i jej skutki[edytuj | edytuj kod]

Zabytkowe śródmieście Drezna po alianckich bombardowaniach
Ruiny zamku w Królewcu (dzisiejszy Kaliningrad)

Zniszczenia II wojny światowej nie miały sobie równych w historii nowoczesnej Europy. Żaden inny konflikt zbrojny w tak wielkim stopniu nie wpłynął na wygląd współczesnych miast, na terenie Francji, Niemiec, Polski, Wielkiej Brytanii, ZSRR. Naloty lotnicze, podobnie jak fanatyczne walki o miasta doprowadziły nie tylko do śmierci dziesiątek tysięcy osób, ale doszczętnych zniszczeń zabudowy, przekraczających w wielu przypadkach 90%.

Urbanistyka europejska stanęła przed nowym zadaniem – odbudowy zniszczonych miast. Można wyróżnić kilka „typów” odbudów (po średniku przykład miasta):

  • odbudowa większej lub mniejszej części części obiektów historycznych, całkowite zachowanie przedwojennego układu przestrzennego (czyli np. na miejscu starych kamienic budowano kamienice zbliżone kształtem i wielkością); Monachium
  • całkowita odbudowa części miasta (np. zespołu staromiejskiego), reszta odbudowana częściowo lub wcale, z zachowaniem lub bez zachowania przedwojennego układu przestrzennego; Warszawa, Wrocław
  • odbudowa ważniejszych obiektów historycznych, z częściowym zachowaniem przedwojennego układu przestrzennego (ewentualnie zachowanie zbliżonej siatki ulic); Frankfurt nad Menem, Drezno, Berlin – najpowszechniejszy typ odbudowy
  • budowa miasta w zupełnie nowym kształcie (ewentualnie z zachowaniem pojedynczych obiektów historycznych); Hawr, Kaliningrad
  • rozbiórka zachowanych ruin i zamiana obszaru dawnego miasta na tereny zielone; Kostrzyn nad Odrą

W żadnym przypadku nie miało miejsce całkowite przywrócenie stanu przedwojennego. Było to sprzeczne z obowiązującą wówczas Kartą Wenecką (dokument traktujący o zasadach konserwacji i restauracji zabytków), która sprzeciwiała się rekonstrukcjom całych zespołów architektonicznych.

Modernizacje miast[edytuj | edytuj kod]

Gwałtowny rozwój motoryzacji w latach 50. i 60. spowodował, że układy komunikacyjne miast pochodzący często jeszcze w XIX wieku stawał się niewydolny. Istnienie wąskich, krętych, brukowanych uliczek z torowiskami tramwajowymi połączone z brakiem obwodnic i parkingów powodowały tworzenie ogromnych korków i „duszenie się” zarówno wielkich metropolii, jak i mniejszych ośrodków. Podjęto więc radykalne środki mające na celu stworzenie „miasta dla samochodów” – rozpoczęto wielkie akcje wyburzeniowe w centrach miast, aby na miejscu burzonych budynków (często zabytkowych) budować wielopasmowe drogi szybkiego ruchu z bezkolizyjnymi skrzyżowaniami niejednokrotnie dzielące miasto na kilka części. Budowę nowych arterii połączono z realizacją założeń Karty Ateńskiej – zastępowaniem „niezdrowych” kwartałów zabudową modernistyczną. Tego typu działania nazywane są modernizacjami miast i obecnie powszechnie krytykowane ze względu na niszczenie tkanki miejskiej w celu, który można było osiągnąć w o wiele mniej szkodliwy sposób (obwodnice biegnące poza obszarami zabudowanymi, tunele, rozwój komunikacji zbiorowej itd.).

Nie ma w Europie kraju, gdzie w II poł. XX wieku nie dochodziłoby do działań modernizacyjnych, jednak na największą skalę prowadzone były w Wielkiej Brytanii, będącej pod silnym wpływem trendów amerykańskich (właśnie w USA zapoczątkowano modernizacje miast), oraz w krajach bloku wschodniego. W tych drugich często chodziło jednak nie tyle o wypełnianie postulatów Karty Ateńskiej, ile o realizację celów ideologicznych, np. „zastępowanie miast burżuazyjnych socjalistycznymi” czy budowa potężnych kompleksów architektonicznych, ewentualnie realizację planów gospodarczych np. poprzez burzenie całych dzielnic, a nawet miast, pod którymi znajdowały się złoża surowców lub chciano postawić wielkie zakłady przemysłowe. Przykładem może być wyburzenie w latach 80. 7 km² śródmieścia Bukaresztu i wybudowanie na jej miejscu monumentalnej dzielnicy rządowej z Pałacem Parlamentu w centrum czy stuprocentowe zniszczenie w latach 60. i 70. 50-tysięcznego Mostu w zachodnich Czechach w celu eksploatacji znajdujących się pod nim złóż węgla kamiennego.

Wielkie zespoły mieszkaniowe[edytuj | edytuj kod]

Typowe środkowoeuropejskie blokowisko

Jednym z „produktów” urbanistyki modernistycznej są wielkie zespoły mieszkaniowe, zwane potocznie blokowiskami – osiedla, której zabudowę mieszkalną tworzą bloki wielorodzinne.

Ojcem blokowisk jest czołowy urbanista modernizmu, Le Corbusier. Chcąc zapewnić ubogim robotnikom godziwe miejsce do życia, wśród zieleni, światła słonecznego i porządku stworzył tzw. maszyny do mieszkania, czyli właśnie wielkie zespoły mieszkaniowe. Pierwszym blokiem wybudowanym według planów Le Corbusiera była oddana w 1952 r. Jednostka Mieszkaniowa (Unité d’Habitation) w Marsylii. Miała 23 rodzaje mieszkań od jednopokojowych po wielkie, dwupoziomowe. W chwili oddania był to największy budynek świata, na 8 piętrze zlokalizowano dwukondygnacyjną ulicę handlową. Na dachu jest m.in. basen, plac zabaw dla dzieci, solarium i klub.

Koncepcje Le Corbusiera trafiły na szczególnie podatny grunt w obozie komunistycznym. Potrzeba nowych mieszkań stale rosła. Bloki wydawały się więc rozwiązaniem idealnym. Budowano więc budynki wielopiętrowe i wieloklatkowe, wykonywane zazwyczaj w technice wielkiej płyty. Bloki stawiano w zespołach, czyli większych grupach i zwykle występujących w zabudowie rzędowej lub w swobodnej kompozycji.

W Europie Wschodniej powstanie charakterystycznych, podobnych do siebie bloków mieszkalnych datuje się na lata 60., 70. i 80. XX wieku. Wówczas osiedla bloków przez lokalne władze traktowane były jako wizytówka nowoczesności. Bloki mieszkaniowe powstawały więc nie tylko w dużych miastach, gdzie ich obecność wydawała się uzasadniona, ale i w małych miasteczkach, a nawet wsiach burząc ład kompozycyjny okolicy.

W wielu przypadkach wzm-y były budowane jako samodzielne miasta-sypialnie przy wielkich kompleksach przemysłowych lub jako przedmieścia dużych miast. Cechą wspólną takich „miast socjalistycznych” był podział na sektory zamieszkiwane przez kilka tysięcy osób oraz istnienie centralnego placu z gmachami użyteczności publicznej (siedziba władz miejskich, partii, centra kultury itp.) i przebiegającej przez niego „magistrali” – głównej ulicy handlowej i kręgosłupa komunikacyjnego przystosowanego do organizowania wielkich manifestacji.

Czasy najnowsze[edytuj | edytuj kod]

Osiedle domów jednorodzinnych na przedmieściach
Bijlmermeer dawniej..
... i obecnie

Urbanistykę modernistyczną odrzucono w Europie Zachodniej w latach 80. Czasy współczesne, czyli okres postmodernizmu cechuje powrót do klasycznych definicji przestrzeni publicznej, wnętrza ulicy i placu, tkanki miejskiej. Przywołuje się wypróbowane historyczne wzorce, zakorzenione w kulturze europejskiej, modyfikując jednak ich znaczenie, przystosowując do ery samochodu. Dąży się do stworzenia przestrzeni przyjaznej człowiekowi, lecz jednocześnie do nierozdzielania funkcji dróg pieszych i kołowych.

Przywraca się istniejącą w XIX w. rangę elewacjom i krawędziom przestrzeni, różnicując jej skalę, wprowadzając przewężenia, przejścia itp. Budynkom nadaje się indywidualny rys, nastawiając się jednak przede wszystkim na ich współudział w kreowaniu przestrzeni. Urbanistyka opiera się na grze przestrzeni pustych i tkanki miejskiej, które są wyraźnie rozgraniczone.

Postmodernizm rehabilituje dawne i tradycyjne miasto, przeciwstawiając się modernistycznemu modelowi osiedla i zastępując go kwartałami i dzielnicami. Podkreśla się znaczenie mieszanej struktury miasta, negując większość postanowień Karty Ateńskiej. W zabudowie mieszkaniowej powszechnym modelem jest zabudowa obrzeżna, odgraniczająca wnętrze kwartału od publicznej ulicy.

Zabudowę wielorodzinną realizuje się na dwa sposoby:

  • domy szeregowe
  • bloki, jednak bardzo rzadko przekraczającą więcej niż kilka pięter i zazwyczaj położone wzdłuż ciągów komunikacyjnych, nawiązując tym samym do zabudowy pierzejowej.

Najpowszechniejszym typem zabudowy jest jednak budownictwo jednorodzinne tworzące wokół miast rozległe przedmieścia. Może to prowadzić do negatywnego zjawiska, jakim jest suburbanizacja.

Odrzucenie modernizmu w rzadkich przypadkach doprowadziło nawet do burzenia osiedli modernistycznych i zastępowania ich dzielnicami postmodernistycznymi. Najsłynniejszym przykładem jest amsterdamska dzielnica Bijlmermeer – wybudowany w latach 70. wielki zespół mieszkaniowy, który na pocz. XXI wieku został zlikwidowany poprzez wyburzenie 3/4 bloków (resztę pozostawiono jako „muzeum modernizmu Bijlmer”) i budowę na ich miejscu zabudowy pierzejowej, szeregowej i niskiej wolnostojącej oraz likwidację wszystkich autostrad i dróg szybkiego ruchu wraz ze skrzyżowaniami bezkolizyjnymi i zamienienie ich w zwykłe, jednopasmowe miejskie ulice i pasaże piesze.

Sytuacja prawna[edytuj | edytuj kod]

Systemy prawne i administracyjne wielu krajów podchodzą do kwestii nazewnictwa obszarów zurbanizowanych na różne sposoby. W większości krajów Europy kontynentalnej nie stosuje się formalnego rozróżnienia między miastami dużymi a małymi, a miasta nie stanowią zazwyczaj odrębnych jednostek w podziale administracyjnym kraju. Z kolei w krajach anglojęzycznych często istnieje różnorodny i wielostopniowy podział na jednostki o różnych sytuacjach prawnych – od dużych miast (city), przez miasta mniejsze (town), do zurbanizowanych jednostek osadniczych określanych innymi nazwami (m.in. borough, township, municipality), często nieposiadających własnych samorządów.

Polska[edytuj | edytuj kod]

Rozmieszczenie miast w Polsce

W Polsce przyjmuje się następującą definicję prawną: miasto to jednostka osadnicza o przewadze zwartej zabudowy i funkcjach nierolniczych posiadającą prawa miejskie, bądź status miasta nadany w trybie określonym przepisami. Zgodnie z obowiązującą w Polsce ustawą o samorządzie gminnym z 1990 roku (z późn. zmianami) o nadaniu lub zniesieniu statusu miasta decyduje Rada Ministrów w drodze rozporządzenia.

W podziale administracyjnym miasta mają status samodzielnej gminy (gmina miejska) lub – zazwyczaj w przypadku mniejszych miast – wchodzą w skład gminy miejsko-wiejskiej jako jednostka pomocnicza gminy miejsko-wiejskiej. Miasta będące samodzielną gminą mogą z kolei tworzyć jednostki pomocnicze: dzielnice lub osiedla, a także sołectwa (kilka przypadków sołectw w obrębie miasta w Polsce to Karsibór w Świnoujściu, pięć sołectw w Mikołowie oraz sołectwa Białołęka, Brzeziny i Kobiałka położone na terenie dzielnicy Białołęka miasta stołecznego Warszawy). W Polsce miasta zarządzane są przez prezydenta miasta lub burmistrza; w wypadku gminy miejsko-wiejskiej burmistrz jest także organem wykonawczym gminy miejsko-wiejskiej.

66 miast w Polsce ma status miasta na prawach powiatu. Miasta te posiadają wszystkie funkcje i kompetencje przynależne powiatom i realizują zadania powiatów. Pozostają jednak gminami, dlatego zasady ich funkcjonowania określa ustawa o samorządzie gminnym, natomiast zadania określa wiele innych ustaw, w tym – ustawa o samorządzie powiatowym.

W Polsce jest 107 miast, na których czele stoi prezydent miasta (historycznie to wszystkie miasta pozostałe po II wojnie światowej w Polsce, a wydzielone z otaczających je powiatów reformą samorządową z roku 1933 oraz miasta, w których prezydent miasta jest organem zarządzającym na mocy przepisów powojennych i reformy ustroju miast z lat 1973-74). Największym miastem będącym samodzielną gminą miejską w Polsce, którym zarządza burmistrz, są 60-tysięczne Tarnowskie Góry, największym miastem w obrębie gminy miejsko-wiejskiej 46-tysięczna Nysa, zaś najmniejszym miastem prezydenckim i zarazem najmniejszym ludnościowo miastem na prawach powiatu 38-tysięczny Sopot. Ciekawostką jest, również należący do grona miast prezydenckich 39-tysięczny Knurów, który jednak nie jest ani miastem na prawach powiatu, ani siedzibą władz powiatu, a leży w powiecie gliwickim.

Natomiast według obecnych przepisów przywołanej na początku ustawy miastem prezydenckim może być:

1) miasto na prawach powiatu

2) miasto posiadające do roku 1997 status stolicy województwa lub

3) miasto liczące ponad 100 tysięcy mieszkańców

4) miasto posiadające taki status w okresie wcześniejszym.

Ten stan rzeczy powoduje co jakiś czas dyskusje o potrzebie kolejnej reformy ustroju miast polskich, w połączeniu z reformą kształtu powiatów.

O zmianie granic miast, samodzielnie, lub na wniosek zainteresowanych gmin (miast) decyduje Rada Ministrów, nawet w przypadku, jeśli miasto jest jednostką pomocniczą gminy (to zastrzeżenie nie dotyczy natomiast obszarów wiejskich na terenie takich gmin miejsko-wiejskich)[potrzebne źródło].

Procesy związane z miastami[edytuj | edytuj kod]

Urbanizacja charakteryzuje się szybszym tempem wzrostu zaludnienia obszarów centralnych miasta aniżeli obszarów zewnętrznych. Liczba ludności całej aglomeracji wzrasta na skutek dodatniego przyrostu naturalnego i migracji ludności. Napływ ludności do miasta jest wysoki i związany jest ze wzrostem zatrudnienia, głównie w przemyśle.

Suburbanizacja charakteryzuje się szybszym przyrostem ludności na obszarach zewnętrznych aniżeli w centrum miasta. Przyrost naturalny na obszarach zewnętrznych jest wyższy, a niektóre centralne obszary wykazują przyrost ujemny. Okres ten jest okresem rozwoju aglomeracji. Główne miasto traci na znaczeniu i zaczyna chylić się ku upadkowi. O zmianie ludności w dalszym ciągu decydują migracje, zatrudnienie ogółem wzrasta, ale w niektórych centralnych dzielnicach zaczyna występować spadek tej wielkości. Podstawowa rola i zatrudnienie w sferze usług.

Dezurbanizacja charakteryzuje się spadkiem liczby ludności na obszarze centralnym, a następnie również i zewnętrznym. Spadek ten powoduje zmniejszanie się aglomeracji jako całości, tempo migracji ludności z obszarów węzłowych (centralnych) na obszary zewnętrzne i do mniejszych miast przewyższa jej przyrost na obszarach zewnętrznych aglomeracji. W fazie tej funkcje centrów miast ulegają bardzo silnej erozji. Funkcja mieszkaniowa zanika, działalność usługowa nastawiona na zaspokojenie potrzeb ludności też się zmniejsza, funkcja administracyjna i zatrudnienie wzrastają, infrastruktura przeznaczona dla transportu zajmuje coraz większe obszary, co koliduje z funkcją mieszkaniową. Funkcje społeczne i kulturalne spełniane przez centra miast ulegają zmniejszeniu.

Reurbanizacja występuje wówczas, gdy udział ludności obszaru centralnego w ogólnej liczbie ludności rośnie początkowo na skutek zahamowania tempa ubytku, a następnie wzrostu ludności tego obszaru. W procesie odradzania się miasta przeważają siły dośrodkowe, w przeciwieństwie do fazy dezurbanizacji, w której dominowały siły odśrodkowe.

Funkcje miast[edytuj | edytuj kod]

Rozróżnia się funkcje egzogeniczne i funkcje endogeniczne miasta. Funkcje endogeniczne to funkcje miasta skierowane do wewnątrz (administracja miejska, część handlu). Funkcje egzogeniczne to funkcje skierowane na zewnątrz miasta (przemysł, turystyka, handel morski itp.).

Funkcje egzogeniczne dzielą się na:

  • funkcje centralne – usługi, handel i drobna wytwórczość skierowane do ściśle określonego, zdefiniowanego i na ogół leżącego wokół miasta zaplecza (por. teoria Christallera),
  • funkcje wyspecjalizowane – funkcje o zasięgu zmiennym, często trudnym do zdefiniowania, niehierarchicznym: działalność przemysłu, turystyka itp.
  • funkcje mieszane – oba wspomniane typy nakładają się na siebie.

Układy lokalizacyjne miast według funkcji miasta:

  • układ ośrodków centralnych (central places),
  • układ ośrodków wyspecjalizowanych (specialized cities),
  • układ systemów sieci (network system),
  • układ miast – wrót (gateway cities).

Funkcje miast zależą od przeważającej funkcji i infrastruktury z tym związanej. Wyróżnia się miasta o funkcji:

  • przemysłowej – gdzie większość ludzi znajduje zatrudnienie w przemyśle, obojętnie czy jest to przemysł ciężki, lekki, górniczy czy chemiczny; np. Katowice
  • transportowej – tutaj wyróżnia się kilka podkategorii, jest to także kategoria, która nigdy nie występuje samodzielnie, miasto o tej funkcji spełnia co najmniej jeszcze jedną:
    • transportowa lotnicza – w mieście znajduje się co najmniej małe lotnisko międzynarodowe (np. Warszawa)
    • transportowa portowa – miasto posiada port żeglugi (np. Szczecin, Gdańsk, Gdynia)
    • transportowa kolejowa – każde miasto posiadające dworzec kolejowy o większym znaczeniu
  • usługowej – miasto z przeważającą liczba sklepów, marketów, szpitali, przedszkoli, lekarzy itp. (np. Łódź)
  • religijnej – miejsce kultu religijnego (np. Częstochowa, Mekka)
  • uzdrowiskowej (np. Ciechocinek, Nałęczów).
Information icon.svg Osobny artykuł: Funkcja miasta.

Miasto stołeczne[edytuj | edytuj kod]

Miasto stołeczne to nazwa zarezerwowana dla stolicy kraju, jest ona również stosowana w nazwach miast pełniących niegdyś tę funkcję (np. Gniezno), albo miast posiadających formalnie, de iure status stołeczny, lecz de facto niewypełniających w praktyce administracyjnych funkcji stolicy. W wielu przypadkach miasta stołeczne posiadają odrębny status administracyjny, często są wydzielone z podziału administracyjnego państwa na specjalnych warunkach.

Warszawa posiadała specjalny status administracyjny w latach 1946-1975, i jako jedno z kilku miast w Polsce (stanowiła wówczas miasto wydzielone, tzw. województwo miejskie). Obecnie ustrój Warszawy reguluje ustawa „Ustrój miasta stołecznego Warszawy „nadając stolicy dodatkowe podziały administracyjne i kompetencje organów (Rady dzielnic).

Największe miasta świata według liczby ludności[edytuj | edytuj kod]

Mapa lokalizacyjna świata
Mumbaj
Mumbaj
Szanghaj
Szanghaj
Karaczi
Karaczi
N.Delhi
N.Delhi
Stambuł
Stambuł
São Paulo
São Paulo
Moskwa
Moskwa
Seul
Seul
Pekin
Pekin
Meksyk
Meksyk
Tokio
Tokio
Dżakarta
Dżakarta
Nowy Jork
Nowy Jork
Lagos
Lagos
Kinszasa
Kinszasa
Teheran
Teheran
Lima
Lima
Londyn
Londyn
Bogota
Bogota
Hongkong
Hongkong
Bangkok


Bangkok
Kair
Kair
Dhaka
Dhaka
Ho Chi Minh
Ho Chi Minh
Lahaur
Lahaur
Rio de Janeiro
Rio de Janeiro
      Tiencin


Tiencin
Bagdad
Bagdad
Bangalore

Bangalore
Kalkuta
Kalkuta
Santiago
Santiago
Singapur
Singapur
Kanton
Kanton
Petersburg
Petersburg
Wuhan
Wuhan
Ćennaj
Ćennaj
Rijad
Rijad
S.
S.
Aleksandria
Aleksandria
Rangun
Rangun
Hajdarabad
Hajdarabad
Shenyang
Shenyang
A.

A.
Ankara
Ankara
Johannesburg
Johannesburg
Los Angeles
Los Angeles
Abidżan
Abidżan
Jokohama
Jokohama
Pusan


Pusan
Kapsztad
Kapsztad
Durban
Durban
Berlin
Berlin
Pune
Pune
Pjongjang
Pjongjang
Madryt
Madryt
      Kanpur


Kanpur
Jaipur
Jaipur
Buenos Aires
Buenos Aires
Nairobi
Nairobi
Geographylogo.svg
Położenie na mapie świata
60 największych miast świata; skróty: A. – Ahmadabad, S. – Surat
Numer Nazwa miasta Populacja Objaśnienie[a] Państwo
1 Mumbaj 13.922.125[2] Miasto właściwe Indie
2 Szanghaj 13.481.600[3] Rdzenne dzielnice i położone w pobliżu centrum[b] Chiny
3 Karaczi 12.991.000[4] Dzielnice miejskie Pakistan
4 Delhi 12.259.230[2] Własność miasta Indie
5 Stambuł 11.289.613[5] Miasto Turcja
6 Nowy Jork 11.125.000[6] Miasto Stany Zjednoczone
7 Moskwa 10.452.000[7] Własność miasta + Zelenograd Rosja
8 Seul 10.421.782[8] Miasto specjalne Korea Południowa
9 Pekin 10.123.000[9] Rdzenne dzielnice i położone w pobliżu centrum[b] Chiny
10 Meksyk 8.836.045[10] Dystrykt federalny Meksyk
11 Tokio 8.731.000[11] 23 okręgi specjalne Japonia
12 Dżakarta 8.489.910[12] Dystrykt stołeczny Indonezja
13 Sao Paulo 8.310.212[13] Właściwe miasto Brazylia
14 Lagos 7.937.932[14] Zasięg objęty statystyką Nigeria
15 Kinszasa 7.843.000[7] Miasto-prowincja Demokratyczna Republika Konga
16 Teheran 7.797.520[15] Właściwe miasto Iran
17 Lima 7.605.742[16] Prowincja[c] Peru
18 Londyn 7.556.900[17] Wielki Londyn[d] Wielka Brytania
19 Bogota 7.155.052[18] Dystrykt stołeczny Kolumbia
20 Hongkong 6.985.200[19] Specjalny okręg administracyjny Chiny
21 Bangkok 6.972.000[20] Okręg administracyjny Tajlandia
22 Kair 6.758.581[21] Gubernatorstwo Egipt
23 Dhaka 6.737.774[22] Aglomeracja Bangladesz
24 Ho Chi Minh (Sajgon) 6.650.942[23] Miasto wydzielone Wietnam
25 Lahaur 6.318.745[24] Okręg miejski Pakistan
26 Rio de Janeiro 6.161.047[6] Miasto Brazylia
27 Tiencin 5.800.000[25] Rdzenne miasto i dzielnice w pobliżu centrum[b] Chiny
28 Chongqing 5.780.000 Miasto właściwe[b] Chiny
29 Bagdad 5.337.684[2] Miasto właściwe Irak
30 Bangalore 5.310.318[2] Aglomeracja Indie
31 Kalkuta 5.080.519[2] Aglomeracja Indie
32 Santiago 4.985.893[26] Prowincja[e] Chile
33 Singapur 4.839.400[27] Państwo-miasto Singapur
34 Kanton 4.653.131[28] (2002-12-31) Rdzenne dzielnice Chiny
35 Sankt Petersburg 4.596.000[29] Właściwe miasto Rosja
36 Wuhan 4.593.410[28] (2002-12-31) Rdzenne dzielnice Chiny
37 Ćennaj 4.590.267[2] Aglomeracja Indie
38 Rijad 4.465.000[7] Właściwe miasto Arabia Saudyjska
39 Surat 4.274.429[30] (mid-2008 est.) Aglomeracja Indie
40 Aleksandria 4.110.015[21] Gubernatorstwo Egipt
41 Rangun 4.088.000[7] Aglomeracja Mjanma
42 Hajdarabad 4.025.335[2] Aglomeracja Indie
43 Shenyang 3.995.531[28] (2002-12-31) Właściwe miasto Chiny
44 Ahmadabad 3.913.793[2] Aglomeracja Indie
45 Ankara 3.901.201[5] Miasto Turcja
46 Johannesburg 3.888.180[31] Metropolia Republika Południowej Afryki
47 Los Angeles 3.849.378[32] Miasto właściwe Stany Zjednoczone
48 Abidżan 3.802.000[7] Zespół miejski Wybrzeże Kości Słoniowej
49 Jokohama 3.650.000[33] Właściwe miasto Japonia
50 Pusan 3.615.101[8] Miasto specjalne Korea Południowa
51 Kapsztad 3.497.097[31] Metropolia Republika Południowej Afryki
52 Durban 3.468.086[31] Metropolia Republika Południowej Afryki
53 Berlin 3.426.354[34] Cały kraj związkowy z miastem Niemcy
54 Pune 3.337.481[2] Aglomeracja Indie
55 Pjongjang 3.255.388[35] Miasto specjalne Korea Północna
56 Madryt 3.213.271[36] Miasto Hiszpania
57 Kanpur 3.144.267[2] Aglomeracja Indie
58 Jaipur 3.102.808[2] Aglomeracja Indie
59 Buenos Aires 3.050.728[37] Dystrykt stołeczny Argentyna
60 Nairobi 3.038.553[38] Prowincja Kenia

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Obszar wzięty pod uwagę w zestawieniu.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Jedno z czterech miast wydzielonych w Chinach (直辖市 zhíxiáshì).
  3. Złożona z 43 niezależnych dzielnic.
  4. Złożony z 32 niezależnych boroughs.
  5. Złożona z 32 niezależnych części.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Bettencourt L. M. A.; Lobo J.; Helbing D.; Kuhnert C.; West G. B. Growth, innovation, scaling, and the pace of life in cities. „PNAS”. 104 (17), s. 7301-7306, 2007. doi:10.1073/pnas.0610172104. 
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 World Gazetteer estimate for 2009-01-01.
  3. Shanghai Municipal Bureau of Statistics, Shanghai Statistical Yearbook 2007, Total of permanent population (including „floating population”). Retrieved on 2009-01-29. Total population as of 2006-12-31 of the following districts (core city + inner suburbs): Pudong New Area, Huangpu, Luwan, Xuhui, Changning, Jing’an, Putuo, Zhabei, Hongkou, Yangpu, Baoshan, Minhang, and Jiading.
  4. Sindh Bureau of Statistics, Selected Tables of District Development Indicators, 2008; Population (Total) of 1998 Census and 2008 (Projected) (pdf-file) Retrieved on 2008-08-05. Including three rural towns (Gadap Town, Bin Qasim Town, and Kiamari Town, as well as six cantonments (Clifton Cantonment, Faisal Cantonment, Karachi Cantonment, Korangi Creek Cantonment, Malir Cantonment and Manora Cantonment) under military jurisdiction.
  5. 5,0 5,1 TUIK: Address-based population registration system: Inside-Outside District Centers Population By Province And Sex And Population Density 2007 (tur.). TUIK. [dostęp 2008-01-21].
  6. 6,0 6,1 Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística, Estimativas de População, Estimativas para 1º de julho de 2008 Retrieved on 2008-09-29. Population estimate for 2008-07-01.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 UN world Urbanization Prospects estimate for 2007.
  8. 8,0 8,1 Thomas Brinkhoff, www.citypopulation.de; South Korea, The registered population of the South Korean provinces and urban municipalities Registered population 2007-12-31. Retrieved on 2008-12-31.
  9. Beijing Municipal Bureau of Statistics, Beijing Statistical Yearbook 2008, Total number of permanent population (including „floating population”) Retrieved on 2009-03-14. Total population on 2007-12-31(1% sample census) of the two functional areas of 1) Core Districts of Capital Function and 2) Urban Function Extended Districts, including eight fully urban districts. The data is for so-called 'permanent population'; registered population was 7,323,000 the same year.
  10. Consejo Nacional de Población, México; Proyecciones de la Población de México 2005-2050 Retrieved on 2008-10-03. Projected population on 2008-06-30.
  11. Statistics Bureau, Japan, Monthly Statistics, Population of Major Cities (excel-file) Retrieved on 2008-10-03. Population estimate on 2008-08-01.
  12. Penduduk Provinsi DKI Jakarta: Penduduk Provinsi DKI Jakarta Januari 2008 (Demographics and Civil Records Service: Population of the Province of Jakarta January 2008) Retrieved on 2008-10-25.
  13. Accepted Challenges to Vintage 2007 Population Estimates. US Census Bureau. [dostęp 2009-05-15].
  14. Summing the 16 LGAs making up Metropolitan Lagos (Agege, Ajeromi-Ifelodun, Alimosho, Amuwo-Odofin, Apapa, Eti-Osa, Ifako-Ijaiye, Ikeja, Kosofe, Lagos Island, Lagos Mainland, Mushin, Ojo, Oshodi-Isolo, Shomolu, Surulere) as per:
    Federal Republic of Nigeria Official Gazette: Legal Notice on Publication of the Details of the Breakdown of the National and State Provisional Totals 2006 Census. 15 May 2007. [dostęp 2007-06-29].
  15. Iran 2006 Census, Tehran Province (excel-file) Population of the 22 districts of the city (shahr) of Tehran, excluding other administrative units within the shahrestan and the bakhsh of Tehran. Retrieved on 2008-10-31.
  16. INEI 2007 Census Results.
  17. UK Office of National Statistics -- mid-2007 population estimate for London region.
  18. Departamento Administrativo Nacional de Estadística. Proyecciones de población municipales por área, 2005-2009, a junio 30. (excel-file) Retrieved on 2008-10-02. Projected population on 2008-06-30.
  19. Census and Statistics Department, Hong Kong; Population figures from mid-2001 to mid-2008 (pdf-file) Retrieved on 2008-10-03. Estimated population on 2008-06-30. Including 'usual' and 'mobile' residents, but excluding temporary visitors.
  20. National Statistical Office Thailand, Key Statistics of Thailand 2007; Chapter 1.9, Population Projections (1 July) by Region and Sex (embedded in huge 121MB zipped file!) Retrieved on 2008-10-01. Projected de facto population as of 2008. The registered (de jure) population was 5,695,956 in 2006.
  21. 21,0 21,1 Central Agency for Public Mobilisation and Statistics, Population and Housing Census 2006, Governorate level, Population distribution by sex (excel-file) For Cairo, figure is an adjusted census result, as Helwan governorate was created on the 17th of April 2008 from a.o. parts of the Cairo governorate.
  22. Bangladesh Bureau of Statistics, Statistical Pocket Book, 2007 (pdf-file) 2007 Population Estimate. Accessed on 2008-09-27.
  23. Statistical office in Ho Chi Minh City, accessed November 27, 2008.
  24. GeoHive, Pakistan – The Punjab – Administrative units 1998 Census result for Lahore District. Accessed on 2008-09-28. The UN estimated the population of Lahore to be 6,577,000 in 2007. However, that estimate is based on now obsolete administrative boundaries for the Lahore Metropolitan Corporation. The administrative boundaries for Lahore was changed in 2001, when it was transformed from Metropolitan Corporation into a City District. The City District includes the old Metropolitan Corporation as well as the surrounding district. The District of Lahore had a total of 6,318,745 inhabitants in 1998, compared to 5,143,495 for the Metropolitan Corporation. Current, but vague, estimates puts the population of the district at somewhere between 7.5 and 10 millions.
  25. Tianjin Statistical Information Net. Retrieved on 2009-01-29. Total population as of 2005-11-01 of the following districts (core city + inner suburbs): Heping, Hedong, Hexi, Nankai, Hebei, Hongqiao, Dongli, Xiqing, Jinnan, and Beichen. Excludes the separate urban area of Binhai.
  26. Instituto Nacional de Estadística, Chile; Proyecciones de población al 30 de Junio 1990-2020, Region Metropolitana de Santiago; Provincias (excel-file) Retrieved on 2008-10-03. Projected population on 2008-06-30.
  27. Statistics Singapore, Population (Mid-Year Estimates) Retrieved on 2008-10-03. Estimated population on 2008-06-30, including Singapore residents plus non-residents. Population of Singapore citizens and residents was 3,642,700 on 2008-06-30.
  28. 28,0 28,1 28,2 City and region database of Statistics Finland.
  29. City of Saint Petersburg Official Portal, Russian Census estimates.
  30. Mid-year Population Estimates, Surat Municipal Corporation.
  31. 31,0 31,1 31,2 Statistics South Africa, Community Survey, 2007, Basic Results Municipalities (pdf-file) Retrieved on 2008-03-23.
  32. U.S. Census Bureau estimates for 2006.
  33. Statistics Bureau, Japan, Monthly Statistics, Population of Major Cities (excel-file) Retrieved on 2008-10-03. Population estimate on 2008-09-01.
  34. Bevölkerungsstand im Land Berlin. W: Amt für Statistik Berlin-Brandenburg [on-line]. [dostęp 2008-07-31].
  35. United Nations Statistics Division; Preliminary results of the 2008 Census of Population of the Democratic People’s Republic of Korea conducted on 1-15 October 2008 (pdf-file) Retrieved on 2009-03-01.
  36. INE (2008).
  37. Population projections (pdf-file).
  38. UN OCHA, Estimate for mid-2008.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło miasto w Wikisłowniku
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
dotyczące miast
Wikimedia Commons
Wikimedia Commons

Zestawienia:

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Rozwój miast. W: Wilfried Koch: Style w architekturze. Warszawa: (wydanie polskie) Bertelsmann Media, 2005, s. 390–423. ISBN 978-83-7129-288-0.
  • Encyklopedia PWN „Fakty i liczby”, Warszawa 2006

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]