Kultura przeworska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Kultury archeologiczne okresu przedrzymskiego epoki żelaza (600 lat p.n.e – I w. p.n.e.)

     grupy nordyckie

     kultura jastorfska

     grupa Harpstedt-Nienburg

     plemiona celtyckie

     kultura przeworska

     grupa gubińska

     kultura oksywska

     kultura wschodniobałtycka strefy leśnej

     kultura kurhanów zachodniobałtyjskich

     kultura zarubiniecka

     grupy estońskie

     grupy trackie

     kultura Poieneşti-Lukaševka

Kultury archeologiczne u progu I wieku n.e.

     kultura przeworska

     kultura zarubiniecka

Kultury archeologiczne ok. III w. n.e.

     kultura przeworska

     nadłabski krąg kulturowy

     kultura wielbarska

     kultury bałtyjskie

     kultura zarubiniecka

     kultura czerniachowska

     kultura kijowska

     Imperium Romanum

Ekspansja plemion germańskich (750 p.n.e. – I w. n.e.)

     przed 750 p.n.e.

     do początków naszej ery

     do 100 n.e.

     po 100 n.e.

Kopiec Krakusa monumentalny grobowiec usypany w I w. n.e.[1]

Kultura przeworskakultura archeologiczna epoki żelaza rozwijająca się między III w. p.n.e. a V w. n.e. na terenach obecnej Polski oraz Zakarpacia. Dawniej zwana kulturą wenedzką lub grupą przeworską kultury grobów jamowych. Kultura przeworska zastąpiła na znacznej części swojego terytorium wcześniejszą kulturę pomorską.

Obecnie wśród badaczy dominuje pogląd o związku Wandalów z kulturą przeworską[2][3][4][5][6].

Chronologia, geneza i zanik[edytuj | edytuj kod]

Nazwa pochodzi od miasta Przeworsk, leżącego niedaleko od miejscowości Gać, w której znaleziono cmentarzysko. Pierwszej publikacji tego stanowiska dokonał w 1909 r. polski archeolog Karol Hadaczek, określając kulturą germańskich Wandalów, jednak do literatury nazwę wprowadzono dopiero w latach trzydziestych.

Geneza powstania kultury przeworskiej nie została w pełni wyjaśniona, wpływ na jej rozwój miała ludność kultury pomorskiej oraz grobów kloszowych. Tereny kultury przeworskiej są przypisywane wzmiankowanym przez autorów starożytnych plemionom Lugiów[7], oraz germańskich Wandalów, Silingów i Burgundów[8]. Nie bez znaczenia pozostały też szerokie wpływy kultury lateńskiej i wędrówki plemion, np. Bastarnów i Skirów.

Zgromadzony materiał archeologiczny kultury przeworskiej datowany jest od fazy C2 okresu lateńskiego do okresu wędrówek ludów (200/250 lat p.n.e. do ok. 450 roku n.e.).

Kultura przeworska zanikła w starszej części okresu wędrówek ludów.

Obszar występowania i kontekst kulturowy[edytuj | edytuj kod]

Ludność kultury przeworskiej w okresie przedrzymskim zajmowała tereny Śląska, Wielkopolski, Mazowsza, Podlasia i części Małopolski. Drobne, lecz nieistotne zmiany w zasięgu jej występowania obserwuje się w okresie rzymskim.

Stanowiska tej kultury graniczyły w II-I wieku p.n.e. ze stanowiskami kultury oksywskiej od północy, kręgu jastorfskiego od zachodu, kultury zarubinieckiej od wschodu oraz osadnictwa celtyckiego oraz kultury puchowskiej od południa. W V wieku n.e. graniczyły ze stanowiskami ludności kultury luboszyckiej oraz kręgu nadłabskiego od zachodu, grupy dębczyńskiej od północy oraz kultury wielbarskiej od wschodu.

Oprócz zwartych obszarów istniały enklawy osadnictwa przeworskiego – środkowe Niemcy nad Soławą oraz w dolinie Wetterau.

Charakterystyczne wytwory kulturowe[edytuj | edytuj kod]

Inwentarz[edytuj | edytuj kod]

Charakterystyczna dla ludności kultury przeworskiej jest duża ilość przedmiotów żelaznych. Są to umba z kolcem, klamry do pasa o formie sztabkowej lub zawiasowej, koliste sprzączki, nożyki sierpikowate, a także zestawy narzędzi w postaci młotków, pilników, kowadełek, obcęgów i tłoczków oraz zestawy toaletowe: nożyce, półksiężycowate brzytwy, szczypce. Badania metaloznacze wskazują, że 60-70% wyrobów żelaznych tej kultury wykonanych jest z żelaza z okręgu świętokrzyskiego[9].

Ceramika[edytuj | edytuj kod]

Ceramika wytwarzana przez ludność przeworską była lepiona ręcznie i można podzielić ją na dwie grupy. Do pierwszej z nich zalicza się tzw. ceramika stołowa. Prezentowała zróżnicowaną formę o cienkich ściankach, wygładzonych i czernionych powierzchniach, starannie wykonanych. Do drugiej grupy zalicza się ceramika tzw. kuchenna – grubościenna, słabo wykonana, o chropowatych powierzchniach. Występowała też ceramika toczona na kole, która z czasem wyparła ceramikę stołową. Ręcznie lepiona ceramika kuchenna przetrwała do końca trwania tej kultury.

Osadnictwo[edytuj | edytuj kod]

Formą przewodnią w budownictwie były niewielkie półziemianki, o wymiarach 3x5 m, ze słupami podtrzymującymi dach. Występowały też większe konstrukcje naziemne, słupowe. W fazie B2 nastąpił wzrost gęstości osadnictwa oraz powstawanie nowych skupisk osadniczych. W IV i V wieku widoczne jest zahamowanie rozwoju osadnictwa oraz jego powolny zanik.

Obrządek pogrzebowy[edytuj | edytuj kod]

W pierwszych fazach rozwojowych ludność praktykowała głównie obrządek ciałopalny, w którym groby jamowe przeważały nad popielnicowymi. Niezwykle rzadko występowały czyste groby popielnicowe. Zmarłych wyposażano w dary. Dla mężczyzn typowe były: broń, ostrogi, nożyce, brzytwy, osełki, narzędzia kowalskie, klamry do pasa; dla kobiet: dwie żelazne zapinki drucikowate, klamry, przęśliki i noże sierpikowate. Praktykowano zwyczaj palenia ich razem z kośćmi. Większe dary (miecze) były gięte i łamane.

Bardzo rzadko występowały groby szkieletowe (zasięg pokrywa się ze wcześniejszym osadnictwem celtyckim), w których ciała zmarłych układano na boku w pozycji embrionalnej. Rzadko też występowały groby książęce (odkryte np. w Przywozie) oraz kamienne nasypy przykrywające szczątki w miejscu kremacji – kurhany siedlemińskie.

W niektórych rejonach odkryto kamienne stele, bruk kamienny oraz kamienne kręgi spełniające funkcje ogrodzeń.

Gospodarka i społeczeństwo[edytuj | edytuj kod]

Podstawą gospodarki tej kultury było przede wszystkim rolnictwo oraz hodowla zwierząt. Istniał handel ze strefą południowoeuropejską, co poświadczone jest przez liczne importy, np. dzbany i situle z Italii. Na wysokim poziomie stała produkcja rzemieślnicza.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Grób Wandy i Kraka
  2. Przegląd archeologiczny. t. 40-41, 1992, str. 66-67 "konfrontacja danych archeologicznych ze źródłami pozwala stwierdzić, że gros terytorium przeworskiego zasiedlali wschodniogermańscy Wandalowie"
  3. Jerzy Strzelczyk, Wandalowie i ich afrykańskie państwo, Warszawa 2005, s. 49.
  4. Encyklopedia historyczna świata. Tom I: Prehistoria, praca zbiorowe, opracowanie naukowe prof. dr hab. Janusz K. Kozłowski, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1999, s. 420.
  5. Bartosz Kontny, Uzbrojenie kultury przeworskiej w okresie wpływów rzymskich i początkach okresu wędrówek ludów, w: Wandalowie. Strażnicy bursztynowego szlaku, red. J. Andrzejowski, A. Kokowski, Ch. Leiber, Lublin-Warszawa 2004, s. 143
  6. Tadeusz Makiewicz, "W sprawie aktualnego stanu badań nad problemem kontynuacji kulturowej pomiędzy starożytnością a wczesnym średniowieczem w Polsce. Punkt widzenia autochtonisty.", Slavia Antiqua, T. 48,2005, s. 9-15.
  7. Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski – Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.)
  8. "Struktura ludności tworzącej kulturę przeworską była wieloetniczna. W jej skład wchodziły, w świetle źródeł pisanych, plemiona germańskie - Wandalowie, a być może także Burgundowie." w: Stanisław Grodziski, Jerzy Wyrozumski, Marian Zgórniak. Wielka historia Polski: Tom 1 1998; "Z innych ludów, wymienianych przez Ptolemeusza, na terenie kultury przeworskiej należy też zapewne umieszczać Silingów, którzy ponownie pojawiają się w źródłach dopiero w V w. w Hiszpanii, jako odłam Wandalów (H. Łowmiański 1963)." w: Kazimierz Godłowski, Michał Parczewski. Pierwotne siedziby Słowian. 2000 ; "Swoisty fenomen stanowi na tym tle kultura przeworska, której ludność głównie wandalska niezmiernie obficie wyposażała swych zmarłych w broń i elementy uzbrojenia" w: Marek Olędzki. Wojny Markomańskie 162-185 n.e. 2011; "Kultura przeworska rozwijała się nieprzerwanie od II w p.n.e. do schyłku IV w n.e. i tradycyjnie identyfikowana była z kulturą ludów germańskich, zamieszkujących wówczas ziemie polskie, przede wszystkim z kulturą Wandalów." w: Jerzy Skowronek, Mieczysław Tanty, Tadeusz Wasilewski Historia Słowian południowych i zachodnich. 1977
  9. K.Godłowski, J.K.Kozłowski, Historia starożytna ziem polskich, PWN, Warszawa 1985, str.164

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski, Najdawniejsze dzieje ziem polskich, 1998
  • Andrzej Kokowski. Kultura przeworska, tom 4. 1999
  • Teresa Dąbrowska, Magdalena Maczynska: Przeworsk-Kultur. In: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde (RGA). 2. Auflage. Band 23, Berlin/New York 2003, s. 540–567.
  • Andrzej Kokowski. Wandalowie: strażnicy bursztynowego szlaku. 2004
  • Andrzej Kokowski. Starożytna Polska: od trzeciego stulecia przed narodzeniem Chrystusa do schyłku starożytności. 2005
  • Artur Błażejewski. Kultura przeworska a reńsko-wezerska strefa kulturowa. 2007
  • Malcolm Todd. The Early Germans. 2009