Kultura łużycka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Inwentarz kultury łużyckiej. W tle talerz gliniany

Kultura łużyckakultura archeologiczna środkowej i młodszej epoki brązu oraz wczesnej epoki żelaza, występująca głównie na ziemiach polskich oraz przyległych do nich obszarów w innych państwach. Należy do kręgu kultur pól popielnicowych[1], do którego kwalifikuje się między innymi ze względu na formę pochówku ciałopalnego w popielnicach zakopywanych w ziemię. Kultura łużycka nie jest tworem jednolitym, a wręcz przeciwnie, dzieli się na wiele grup różniących się w różnym stopniu inwentarzem, obrządkiem pogrzebowym bądź formami osadnictwa. Występowały w niej zarówno osady otwarte, jak i zamknięte, do których zalicza się osadę w Biskupinie. Natomiast wszystkie grupy kultury łużyckiej charakteryzują się tym samym modelem gospodarki oraz względnie zbliżonym modelem struktur osadniczych.

Pochodzenie nazwy[edytuj | edytuj kod]

Grzechotka, czerpak brązowy, talerzyk, idole, fragmenty misy brązowej

Termin kultura łużycka został stworzony w drugiej połowie XIX wieku przez niemieckiego patologa, antropologa i prehistoryka Rudolfa Virchowa[2]. Początkowo nazwa ta służyła jedynie do oddania zjawisk występujących na obszarach Łużyc, gdzie na przełomie epoki brązu i wczesnej epoki żelaza, pojawiły się cmentarzyska składające się z grobów popielnicowych. Stopniowo jednak rozszerzano zasięg kultury łużyckiej na nowe ziemie, wpierw do Saksonii, Wielkopolski i Śląska, a także na tereny Czech i Moraw. Jej funkcjonowania dopatrywano się na coraz dalszych obszarach, identyfikując ją z występowaniem cmentarzysk, zwanych polami popielnicowymi. Dopiero w ciągu XX wieku zaczęto precyzować znaczenie pojęcia kultura łużycka[3]. Dało się zauważyć tendencję do rozszerzania zasięgu kultury łużyckiej przez badaczy polskich[4], przy odmiennych poglądach archeologów niemieckich i czeskich. Wiele do dyskusji wniósł Jan Filip[5], czeski archeolog i założyciel czasopisma archeologicznego Pamatký archeologické. Na określenie młodszych faz kultury łużyckiej w północnych i północno-wschodnich obszarach Czech, używał terminów kultura śląska i kultura platenicka. W dużym stopniu zgadzał się on jednak z poglądami archeologów polskich[6][7]. Inaczej sytuacja prezentuje się odnośnie używania terminu kultura łużycka przez archeologów niemieckich. Za kulturę łużycką uważają oni, odnośnie obszarów Brandenburgii, Saksonii i Łużyc, wczesne fazy jej rozwoju, nazywając tym samym późniejsze mianem kultury białowickiej, czy kultury górzyckiej. Z poglądem tym zgadza się Aleksander Gardawski, który wyróżnił kulturę białowicką na obszarze całej kultury łużyckiej[8]. Przyczyną tych różnic są metody, którymi posługują się badacze przy dokonywaniu podziałów taksonomicznych, mianowicie badacze polscy kierują się przy tym występowaniem tak zwanych pól popielnicowych oraz charakterystycznych form ceramiki, natomiast badacze niemieccy największą wagę przywiązują do wyrobów brązowych, charakterystycznych często dla kultury nordyjskiej[9].

Kryteria wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Kultura łużycka została wyróżniona na podstawie występowania w całym jej zasięgu takiego samego typu gospodarki, podobnych form osadniczych oraz cech budownictwa. Ponadto wiele wzajemnych powiązań można zauważyć w inwentarzu ceramicznym, różnym co prawda w poszczególnych grupach, wykazującym jednak wiele cech wspólnych zarówno co do strony technicznej, jak i stylów w zdobnictwie. Ostatnim czynnikiem, który zaważył na wyróżnieniu tej kultury, jest obrządek pogrzebowy, w którym zmarłych składano powszechnie na długo użytkowanych cmentarzach.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Historia badań nad początkami kultury łużyckiej[edytuj | edytuj kod]

Popielnica kultury łużyckiej, o łagodnym załomie brzuśca
Różne formy szpil i dwie zapinki harfowate w centrum

Na przełomie XIX i XX wieku dominował pogląd, według którego ludność kultury łużyckiej przybyła na obszar dorzecza Odry i środkowej Łaby z ziem położonych w dorzeczu środkowego Dunaju. Wzrost zainteresowania tą problematyką miał miejsce w latach 20. XX wieku, kiedy problemem tym zajęli się Józef Kostrzewski[10] i Bolko von Richthofen[11]. Badacze ci zwrócili przy tym uwagę na istnienie grobów, które można nazwać formami przejściowymi, pomiędzy obrządkiem szkieletowym a obrządkiem ciałopalnym. Były to groby ciałopalne, nie zawierające popielnic, w których spalone resztki zwłok rozsypywano w jamach, wykopanych na długość ciała zmarłego. Ponadto wskazywano również na obecność niektórych wyrobów ceramicznych i brązowych zarówno we wczesnych fazach kultury łużyckiej, jak i w poprzedzającej ją kulturze przedłużyckiej. W związku z powyższymi ustaleniami uznano, że omawiana jednostka taksonomiczna wykształciła się na przełomie II i III epoki brązu, czyli około 1300 lat p.n.e. na bazie kultury przedłużyckiej. W 1928 roku Leon Kozłowski, zgadzając się z tą teorią, wyróżnił dla obszarów Dolnego Śląska, południowej Wielkopolski, Łużyc oraz wschodniej Saksonii, tak zwaną kulturę starołużycką[12]. Ziemie te uznał on za kolebkę kultury łużyckiej, a pogląd ten przyjął się także wśród innych archeologów. Obecnie termin kultura starołużycka został odrzucony i nie funkcjonuje już w literaturze.

Dopiero w latach 30. na skutek podjętych licznych badań na stanowiskach epoki brązu, zwrócono uwagę na rolę kultury trzcinieckiej w formowaniu się omawianej kultury. Polscy badacze zagadnieniem tym zajęli się zwłaszcza po drugiej wojnie światowej[13][14][15]. Doprowadziło to do swego rodzaju przeceniania wpływów, jaki mogła wywrzeć na formującą się kulturę łużycką, kultura trzciniecka[16]. Wysuwano wtedy pogląd, że kolebką mogła być dla niej strefa przemieszania się zespołów przedłużyckich i trzcinieckich[15]. Ważnym dla rozwoju myśli nad genezą omawianej kultury, było wyróżnienie przez Aleksandra Gradawskiego tak zwanej fazy łódzkiej, datowanej na starszą część III okresu epoki brązu, którą badacz ten wiązał z kulturą trzciniecką[17]. Miałaby być ona kolebką dla rozwoju wschodniej części kultury łużyckiej. Wiąże się to z wyraźnym podziałem na część zachodnią, gdzie większe powiązania można zauważyć z zespołami przedłużyckimi i na część wschodnią, gdzie dalej żywe były niektóre tradycje trzcinieckie. Również na obszarach Moraw i północno-zachodniej Słowacji badacze zwrócili uwagę na wpływy wcześniejszych kultur, mianowicie kultury wieterzowskiej oraz kultury mogiłowej[18].

Współczesne spojrzenie na początki kultury łużyckiej[edytuj | edytuj kod]

Obecnie trudno jest mówić o powstaniu kultury łużyckiej jako o jednym, występującym wszędzie w taki sam sposób, zjawisku, nawet jeśli wyróżni się dwie grupy: wschodnią i zachodnią. W obrębie omawianej kultury archeologicznej, wyróżnić można wiele grup, dla których proces formowania się, nastąpił pod wpływem szeregu czynników. Zapewne nie dla wszystkich z tych grup proces ten przebiegał równocześnie. Początki kształtowania się kultury łużyckiej to końcowa część II okresu epoki brązu (1700–1300 lat p.n.e.) i początek III okresu (1300–1100 lat p.n.e.), według podziału chronologicznego, dokonanego przez Oskara Monteliusa. Proces ten rozpoczął się najpierw w grupie śląskiej, sasko-łużyckiej i słowackiej. Wiązał się ze zmianą modelu życia ludności, z przyjętego w kulturze przedłużyckiej na zachodnich i w kulturze trzcinieckiej na wschodnich połaciach ziem objętych nową jednostką kulturową. Zmiany te zachodziły w gospodarce, osadnictwie, kulturze materialnej, jak i przede wszystkim w obrządku pogrzebowym. Nie wszystkie jednak elementy obrządku pogrzebowego zostały od razu przyjęte, na co wskazuje długotrwałe przeżywanie się niektórych tradycji mogiłowych, na przykład występowanie obok grobów płaskich, pochówków pod kurhanami, wewnątrz których chowano szczątki w obrządku ciałopalnym bądź współistnienie na tych samych cmentarzyskach grobów szkieletowych i ciałopalnych[19].

Chronologia[edytuj | edytuj kod]

Szpile żelazne
Kolie z paciorków brązowych i szklanych oraz kółka brązowe

Kultura łużycka rozwijała się od około 1350/1300 lat p.n.e. do około 500/400 lat p.n.e. W jej rozwoju w okresie epoki brązu na podstawie szerokiego rozprzestrzenienia się niektórych stylów produkcji ceramicznej oraz niektórych typów ozdób wykonywanych z brązu, rozróżnia się dwa podstawowe horyzonty chronologiczne[20]:

  • Horyzont wczesny – przypada na środkową epokę brązu i wyraża się poprzez występowanie ornamentu guzowego na ceramice, zwłaszcza w grupach zachodnich. Guzy te występują w miejscu największej wydętości brzuśców naczyń.
  • Horyzont późny – łączy się z późną epoką brązu. Charakterystyczna jest dla niego ceramika ostro profilowana, wiążąca się z dwustożkowymi formami naczyń, a następnie w późniejszej fazie pojawiają się naczynia zdobione ukośnym kanelowaniem oraz specyficzne formy mieczy, szpil i zapinek, wykonywane z brązu.

Wyróżnia się również fazę przypadającą na wczesną epokę żelaza, kiedy znaczne obszary kultury łużyckiej znalazły się pod wpływami kultury halsztackiej, a na obszarze Śląska można mówić wręcz o rozwijaniu się śląskiego typu stylu halsztackiego. Był to również pierwszy w dziejach ziem polskich okres napływu licznych wyrobów żelaznych. Ponadto z tym okresem wiąże się pojawienie tak zwanych grodów typu biskupińskiego, nazwanych tak od stanowiska archeologicznego w Biskupinie, słynącego obecnie z powstałej tam rekonstrukcji wału i osady kultury łużyckiej. Pojawienie się tej formy osadnictwa wiąże się najprawdopodobniej z najazdami na współczesne ziemie polskie nowej ludności, nazywanej Kimmerami. Kolejnym wartym wyróżnienia okresem w kulturze łużyckiej jest Hallstatt D, kiedy największym rozkwitem cieszyła się grupa wschodniowielkopolska, która przejęła od dominującej wcześniej grupy śląskiej, pośrednictwo w handlu bursztynem między obszarami Pomorza i południowej Europy. Na niektórych obszarach kultury łużyckiej, zwłaszcza na Kujawach, można zauważyć w tym czasie ślady najazdów grup scytyjskich, których efektem było zniszczenie części osad oraz występowanie na stanowiskach, charakterystycznych dla Scytów grocików z trzema graniami. Innym dowodem na obecność Scytów na ziemiach polskich jest skarb z Witaszkowa, mający charakter wotywno-kultowy[21].

Tabela przedstawia czas trwania okresów, w których istniała kultura łużycka:
Nazwa okresu Czas trwania (lata p.n.e.)
I okres epoki brązu 1700–1500
II okres epoki brązu 1500–1300
III okres epoki brązu 1300–1100
IV okres epoki brązu 1100–900
V okres epoki brązu 900–700
VI okres epoki brązu 700–400

Obszar występowania i podział na grupy[edytuj | edytuj kod]

Maksymalny zasięg kultury łużyckiej, zaznaczony kolorem zielonym

Zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Zasięg kultury łużyckiej został najszerzej przyjęty przez badaczy polskich, wbrew opiniom archeologów czeskich i niemieckich. Obecnie jednak obserwuje się coraz powszechniejsze przyjmowanie polskiego punktu widzenia co do zasięgu tej kultury[22]. Według tego poglądu kultura łużycka obejmuje swoim zasięgiem niemal całe ziemie polskie, z wyjątkiem północno-wschodnich skrawków kraju, północno-zachodnią i środkową Słowację, północne i środkowe Morawy, północną i północno-wschodnią część Czech, Saksonię, Łużyce, wschodnią Turyngię oraz wschodnią Brandenburgię, zaś w kierunku wschodnim sięga zachodniej części Wołynia.

Podział na grupy w obrębie kultury łużyckiej[edytuj | edytuj kod]

Na obszarze tym rozwijały się poszczególne, różniące się często od siebie w mniejszym lub większym zakresie, grupy.

  • Grupa śląska – wyróżnia się ją dla obszarów wschodniej części Dolnego Śląska, lewobrzeżnej partii Górnego Śląska, południowej Wielkopolski, północno-wschodnich Czech, zachodnich części Małopolski oraz północnych i środkowych Moraw. Istniał w niej cały szereg podgrup, z reguły przypisanych mniejszym jednostkom geograficznym. Jeszcze u schyłku II okresu epoki brązu można mówić o formowaniu się grupy śląskiej na obszarze Płaskowyżu Głubczyckiego, Śląska Środkowego oraz pograniczu Śląska Środkowego z Dolnym Śląskiem, w dorzeczu rzeki Kaczawy. W późniejszym okresie ten model kulturowy rozprzestrzenił się na pozostałe obszary, które swoim zasięgiem obejmuje omawiana grupa. W obrębie grupy śląskiej wyróżnia się cztery fazy. Charakterystyczne są dla niej wspomniane już groby typu kietrzańskiego (nazwane tak od stanowiska w Kietrzu). We wczesnej epoce żelaza grupa śląska znalazła się w bezpośredniej styczności z kulturą halsztacką, co zaowocowało licznymi jej wpływami na ziemie polskie. Kultura łużycka na Śląsku załamała się dopiero w okresie brązu D, kiedy rolę wzorca dla innych regionów przejęła grupa wielkopolska. Przez cały okres swojego rozwoju grupa ta w znaczącym stopniu wpływała na inne grupy kultury łużyckiej.
Konstrukcja sumikowo-łątkowa w rekonstrukcji chaty w Biskupinie
Rekonstrukcja siekierki z tulejką i uszkiem
  • Grupa sasko-łużycka – funkcjonowała na obszarze Saksonii, Łużyc, zachodniej części Dolnego Śląska, wschodniej Turyngii oraz północno-zachodnich Czech. Również w niej wyróżnia się kilka podgrup. Uformowała się tak samo jak grupa śląska u schyłku II okresu epoki brązu. W obrębie jej rozwoju wyróżnia się pięć faz. Od samego początku obok osad otwartych funkcjonowały tu grody.
    • Grupa białowicka – grupa białowicka jest bezpośrednią kontynuacją grupy sasko-łużyckiej we wczesnej epoce żelaza. Dzieli się ona na trzy fazy, z których ostatnia kończy się dopiero w środkowym okresie lateńskim. Występują w niej grody lokowane na terenach podmokłych lub nad rzekami. Dotarły tu wpływy stylu halsztackiego ze Śląska, chociażby w postaci ceramiki malowanej i grobów w drewnianych komorach. Brak jest jednak wyrobów metalowych w stylu halsztackim.
  • Grupa brandenbursko-lubuska – obejmowała ona wschodnią część Brandenburgii, ziemię lubuską i zachodnie peryferie Wielkopolski. Jej rozwój dzieli się na trzy fazy. W pierwszej z nich dość licznie występowały jeszcze pochówki kurhanowe. Charakterystyczny jest dla niej tak zwany styl uradzki w ceramice, w którym występują ostro profilowane naczynia, zdobione poziomymi i ukośnymi żłobkami oraz tak zwane pucharki uradzkie na pustej nóżce.
  • Grupa zachodniopomorska – występowała na Środkowym oraz Zachodnim Pomorzu. Uformowała się u schyłku III lub w początkach IV okresu epoki brązu. W początkowych fazach licznie występowały tu groby kurhanowe. Grupa zachodniopomorska wykształciła również typowy dla siebie styl w odlewnictwie, inspirowany zapewne wzorcami płynącymi z kultury nordyjskiej.
  • Grupa wschodniopomorska (kaszubska) – ukształtowała się ona w tym samym okresie co grupa zachodniopomorska. Swoim zasięgiem obejmowała Pomorze Gdańskie. Na jej bazie wykształciła się około 650 lat p.n.e. kultura pomorska.
  • Grupa chełmińska – obejmowała swoim zasięgiem ziemię chełmińską, na prawym brzegu dolnej Wisły. Jej początki datuje się dopiero w IV okresie epoki brązu, zaś jej szczytowy okres rozwoju przypada na V brąz. W czasie tym wystąpiło wyraźne zagęszczenie stanowisk, utrzymujące się również w okresie halsztackim. W obrębie grodu tej grupy, położonego we wsi Gzin, natrafiono na bezsporne ślady kanibalizmu, w postaci szczątków ludzkich, potraktowanych w ten sam sposób jak szczątki zwierzęce. Na obszary grupy chełmińskiej dotarli Scytowie, którzy pozostawili za sobą liczne zniszczenia, czytelne na stanowiskach tej grupy, a także typowe części inwentarza, takie jak grociki trójgraniaste.
  • Grupa warmińsko-mazurska – istniała na obszarze Warmii i części Mazur. Część zmarłych chowano tu w dużych kurhanach, zawierających liczne pochówki. Inną charakterystyczną formą były bruki kamienne, pod którymi znajdowały się szczątki na cmentarzyskach płaskich. W okresie wczesnej epoki żelaza, na tym obszarze rozprzestrzeniła się ludność kultury kurhanów zachodniobałtyjskich, co dało kres grupie warmińsko-mazurskiej.
  • Grupa górnośląsko-małopolska – występowała na wschód od grupy śląskiej, pod której silnymi wpływami się znajdowała. Swoim zasięgiem obejmowała północną i wschodnią część Górnego Śląska, południowo-wschodnią część Wielkopolski wraz ze skrawkami Śląska środkowego oraz zachodnie połacie Małopolski. Była ona w dużym stopniu zróżnicowana wewnętrznie, a w jej obrębie wyróżnia się cztery podgrupy. Charakterystyczne jest dla niej bardzo ubogie zdobnictwo naczyń. We wschodniej części Śląska we wczesnej epoce żelaza pojawiły się elementy stylu halsztackiego, w ograniczonej jednak ilości. W okresie halsztackim C można również zauważyć liczne występowanie grobów szkieletowych, obok pochówków ciałopalnych, jednak zwyczaj ten zanika już w okresie D, w którym z kolei pojawiła się na tych ziemiach ceramika inkrustowana białą masą, będąca efektem wpływów grupy wschodniowielkopolskiej.
  • Grupa słowacka – grupa ta wykształciła się w tym samym okresie co grupa śląska, czyli u schyłku II okresu epoki brązu. Kolebką dla niej jest najprawdopodobniej dorzecze górnego Wagu, skąd znane są najstarsze stanowiska. Swoim zasięgiem obejmowała północno-zachodnią i środkową część Słowacji, a także fragmenty wschodnich Moraw. Grupa ta rozwijała się nieco inaczej od innych grup kultury łużyckiej. Ludność tej grupy eksploatowała karpackie złoża miedzi i w związku z tym wytworzyła własny ośrodek produkcji metalurgicznej. We wczesnej epoce żelaza w grupie tej wznoszono liczne grody, lokowane w miejscach z natury obronnych i fortyfikowane wałami o konstrukcji drewniano-kamienno-ziemnej. Wewnątrz tych grodów znajdowały się zabudowania w konstrukcji zrębowej. Były one regularnie rozplanowane we wnętrzu osad. Charakterystyczne dla tej grupy we wczesnej epoce żelaza są często spotykane ślady zamieszkiwania jaskiń.
  • Grupa kyjatyckakultura kyjatycka wytworzyła się na pograniczu środkowej Słowacji i północnych Węgier w IV okresie epoki brązu, na skutek przesunięć ludności grupy słowackiej na wschód, na obszary zajmowane wcześniej przez ludność kultury pilińskiej.
Fragmenty uprzęży końskiej
  • Grupy wschodnie – terminem tym określa się obszary dawnej kultury trzcinieckiej objęte zasięgiem kultury łużyckiej. W ich obrębie istniała faza konstantynowska (zwana też grupą), która wykształciła się w III okresie epoki brązu. Charakterystyczne dla tej fazy są groby obstawione i wyłożone kamieniami, z przepalonymi wewnątrz nich szczątkami kilku osób. Na jej bazie powstała grupa środkowopolska. Wśród tak zwanych grup wschodnich wyróżnia się kilka jednostek taksonomicznych.
    • Grupa środkowopolska – wykształciła się na bazie grupy (fazy) konstantynowskiej, na terenach środkowej Polski. W jej ceramice widoczne są elementy stylu uradzkiego.
    • Grupa wschodniowielkopolska – zajmowała obszar wschodniej Wielkopolski, a zwłaszcza obszary w międzyrzeczu Prosny i Warty, a także na Kujawach. Groby w tej grupie były często nakrywane brukiem kamiennym. Ponadto wyjątkowo długo, bo aż do IV okresu epoki brązu, przetrwały tu tradycje mogiłowe. Wiążą się z nimi kurhany, pod którymi występowały pochówki szkieletowe, wśród których część miała nadpalania kości oraz pochówki ciałopalne. Grupa ta najsilniej rozwinęła się w okresie halsztackim D, kiedy nastąpił upadek kultury łużyckiej na obszarze Śląska. Ośrodek wielkopolski przejął w tym czasie pośrednictwo w handlu bursztynem od grupy śląskiej, co przyczyniło się do rozkwitu kultury łużyckiej na obszarze wschodniej Wielkopolski i Kujaw. Powstał tu ważny ośrodek metalurgiczny, a ponadto na obszarach tych pozyskiwano sól. Rozwinęła się na tym terenie technika inkrustacji ornamentów na ceramice za pomocą białej masy. Z grupy wschodniowielkopolskiej pochodzą również grody obronne typu biskupińskiego. Z jednej strony na tych osadach brak jest wyodrębniających się budowli, z drugiej natomiast występują tam bogato wyposażone pochówki, interpretowane jako groby naczelników rodowych lub plemiennych. Ponadto pojawiają się tu również elementy rzędu końskiego i pochówki zaopatrzone w broń, co pozwala przypuszczać, że w obrębie tej grupy powstała warstwa wojowników konnych.
    • Grupa północnomazowiecka – występowała na obszarach północnego Mazowsza od IV okresu epoki brązu. Typowe są dla niej pochówki popielnicowe pod brukami lub nasypami kamiennymi. Brak jest śladów tej grupy we wczesnej epoce żelaza, kiedy musiała ona zaniknąć.
    • Grupa wschodniomazowiecko-podlaska – jej początki sięgają schyłku III okresu epoki brązu. Swoim zasięgiem obejmowała północno-wschodnie Mazowsze oraz Podlasie. Rozwijała się aż do końca okresu halsztackiego. Zdarzają się w niej nieliczne groby ciałopalne bezpopielnicowe, w których szczątki zmarłych rozsypywano po wykopanej jamie. Występowało tu mało wyrobów brązowych i ciągle żywa była wytwórczość krzemieniarska.
    • Grupa ulwówecka – grupa ta rozwijała się na zachodnim Wołyniu i na ziemi lubelskiej w IV i V okresie epoki brązu. Stosowano tu zarówno szkieletowy, jak i ciałopalny obrządek pogrzebowy. Ceramika wykazuje tu znaczne powiązania z grupą środkowopolską.
Formy odlewnicze, dysza od pieca hutniczego i siekierka z tulejką
  • Grupa tarnobrzeska – występowała głównie w dorzeczu Sanu, ale także w dorzeczu Wisłoki oraz we wschodniej części Gór Świętokrzyskich. Ku północnemu wschodowi sięgała pasma wzniesień Roztocza. Ukształtowała się w ciągu III okresu epoki brązu, a rozwijała się aż do schyłku okresu halsztackiego. W jej rozwoju wyróżnia się trzy fazy, przy czym w czasie trwania pierwszej grupa tarnobrzeska znajdowała się pod wpływem kultury Noua, a później w obrębie oddziaływań kultury Gáva. Grupa ta wykazuje duże różnice w inwentarzu ceramicznym w stosunku do innych grup kultury łużyckiej.
  • Grupa górzycka – zajmowała obszary położone nad dolną Odrą oraz nad dolną Wartą w rejonie jej ujścia do Odry. W jej rozwoju wyróżnia się dwie fazy, z których pierwszą datuje się na okres halsztacki C, a drugą na okres halsztacki D. Powstała ona po części na bazie grupy brandenbursko-lubuskiej. Występują w tej jednostce wpływy z grupy śląskiej, które widoczne są zwłaszcza w inwentarzu ceramicznym, w stylu halsztackim. Ciekawym znaleziskiem pochodzącym z tej grupy jest figurka kobiety trzymającej naczynie, odkryta w miejscowości Deszczno.
  • Występują również grupy bądź kultury wykazujące znaczne podobieństwo z kulturą łużycką.
    • Kultura wysocka – rozwijała się na obszarach położonych na wschód od kultury łużyckiej, obejmując swoim zasięgiem południowy Wołyń oraz dorzecza górnego Bugu, Seretu i Styru. Wytworzyła się w IV okresie epoki brązu. Występuje w niej wiele cech wspólnych z kulturą łużycką, jednak istnieje tu zdecydowanie inny obrządek pogrzebowy, ze znaczną przewagą grobów szkieletowych. Pomimo tego niektórzy badacze, a zwłaszcza Zbigniew Bukowski, włączają ją w obręb kultury łużyckiej jako jedną z jej grup[23].
    • Grupa dolnosoławska – funkcjonowała nad dolną Soławą i w północnej części dorzecza środkowej Łaby. Występuje w niej taki sam obrządek pogrzebowy jak w kulturze łużyckiej oraz podobny do znanego z tej kultury inwentarz ceramiczny. Inne są natomiast wyroby brązowe, nawiązujące stylistycznie do wyrobów kultury nordyjskiej.
    • Grupa dolnohawelańska – występowała na północ od grupy dolnosoławskiej, na obszarze po obu stronach Łaby. Ukształtowała się pod koniec III okresu epoki brązu i funkcjonowała aż po wczesną epokę żelaza. Charakterystyczne są dla niej groby kloszowe oraz występowanie skarbów wyrobów brązowych. Tak samo jak w przypadku grupy dolnosoławskiej inwentarz ceramiczny jest tutaj taki jak w kulturze łużyckiej, natomiast brązowy odpowiada bardziej wyrobom kultury nordyjskiej.

Przynależność etniczna[edytuj | edytuj kod]

Rekonstrukcja krosna tkackiego z osady w Biskupinie

Największe emocje wśród archeologów budzi kwestia przynależności etnicznej ludności kultury łużyckiej[24]. Wiąże się to z teorią o autochtonicznej genezie Słowian oraz z powstaniem terminu Prasłowianie. W okresie międzywojennym polska archeologia, której czołowym przedstawicielem był Józef Kostrzewski, dążyła do udowodnienia, że ziemie polskie były zasiedlone przez Słowian jeszcze w epoce brązu, a osadnictwo te miało charakter ciągły, aż do wczesnego średniowiecza[25]. Według hipotezy Kostrzewskiego to właśnie ludność kultury łużyckiej miała być przodkiem późniejszych Słowian. Koncepcja ta była obowiązującym paradygmatem polskiej archeologii w kilku następnych dziesięcioleciach, kiedy to badacze mieli za zadanie dowieść przynależności ziem zachodnich do Słowian. Była ona po części podyktowana jako odpowiedź na teorie archeologów niemieckich, a zwłaszcza Gustafa Kossinny, który doszukiwał się w kulturze łużyckiej etnosu pragermańskiego. Badacze niemieccy widzieli również w kulturze łużyckiej lustrzane odbicie pobytu na omawianych ziemiach ludów iliryjskich. Wiąże się to z wypracowanym przez Kossinnę sposobem przyporządkowania kultur archeologicznych poszczególnym ludom i plemionom, znanym z relacji starożytnych[26]. Dalej od Kostrzewskiego poszedł Aleksander Gardawski, który doszukiwał się istnienia Prasłowian w ramach kultury trzcinieckiej, na bazie której miała dopiero rozwinąć się kultura łużycka[8], natomiast najbardziej odważną w tej kwestii hipotezę postawił Witold Hensel[27]. Uważał on, że pierwsze prasłowiańskie wspólnoty należy przypisywać do okresu kultur z ceramiką sznurową. Zgodnie z tą hipotezą kultura trzciniecka i wschodnia część kultury łużyckiej odpowiadały plemionom słowiańskim, natomiast zachodnia część ziem w zasięgu kultury łużyckiej, dopiero później uległa slawizacji. Spośród grup etnicznych odnotowanych w źródłach piśmiennych podkreślić również należy prawdopodobny związek illyryjskich Wenetów z kręgiem kulturowym pól popielnicowych. U progu czasów historycznych ludy z tak zwanego wenetyjskiego ugrupowania etnicznego zepchnięte były jednak kolejnymi falami ludnościowymi na takie obszary jak rejon ujścia Wisły, Bretania, Macedonia, a nawet Paflagonia w Azji Mniejszej[28]. Obecnie podkreśla się słabość hipotezy autochtonicznego pochodzenia Słowian, wskazując na brak możliwości udowodnienia ciągłości osadniczej na ziemiach polskich. Zdaniem Kazimierza Godłowskiego geografia etniczna ówczesnej Europy była o wiele bardziej skomplikowana, niż uważają zwolennicy koncepcji autochtonistycznej. Wynika to z faktu, że istniało w tym czasie z pewnością wiele ludów, których języków nie znamy ani z przekazów pisanych, ani z czasów nam współczesnych[29]. Dlatego też niemożliwe do udowodnienia jest powiązanie niektórych grup etnicznych z określonymi grupami i kulturami kręgu kultur pól popielnicowych, w tym z grupami kultury łużyckiej. W związku z tym, jak podkreśla Piotr Kaczanowski, należy zachować szczególną ostrożność w identyfikowaniu grup taksonomicznych ze znanymi z przekazów pisanych grupami etnicznymi[30].

Włoski paleolingwista Mario Alinei, twórca teorii paleolitycznej ciagłości[31], znacznie starsze kultury archeologiczne przypisuje Słowianom. Jego metoda autodatowania lingwistycznego datuje zróżnicowanie językowe wcześniej niż teoria Colina Renfrewa. Alinii wskazuje także na zapożyczenia z języków słowiańskich w ościennych językach, zapożyczenia te przekształcone według reguł transformacji językowych dodatkowo ustalają daty ustalone metodą autodatowania. Alinei twierdzi, że słowiański charakter miały już naddunajskie kultury starčevskie[32] i późniejsze Vinča i Baden. Alinei jednoznacznie krytykuje polityczne pobudki przedwojennej "pangermańskiej ideologii"[33], z wykluczaniem grup słowiańskich z ziem obejmujących kulturę łużycką jako koniecznym następstwem tej ideologii[34].

Niektórzy polscy badacze identyfikowali ludność kultury łużyckiej ze wspomnianymi przez Herodota Neurami, na co miałyby wskazywać liczne na obszarze Polski nazwy rzeczne o rdzeniu *nur / *nyr („mokry, wilgotny”)[35]: Nurzec, Ner, Narew. Ponieważ Herodot, umiejscawiający Neurów w dorzeczu Prypeci, Bohu i Dniestru, pisze że przybyli tam ze swoich dawniejszych siedzib, byliby oni zatem ludnością łużycką która wywędrowała na wschód[36].

Społeczeństwo i religia[edytuj | edytuj kod]

Przęślik z wrzecionem. Przyrząd służący do tworzenia nici
Wózek z Domasławia, pochodzący z okresu halsztackiego

W przypadku ludności kultury łużyckiej próbuje się odtworzyć pierwotne struktury społeczne. Wiąże się to z zaawansowaniem w kwestii badań nad mikroregionami osadniczymi oraz wielkimi, funkcjonującymi nieraz przez kilkaset lat, cmentarzyskami. Pierwszą i najmniejszą jednostką podstawową w kulturze łużyckiej miała być rodzina pojedyncza. Rodziny te łączyły się następnie w wielkie rodziny bądź rody, na które składało się około 100–150 osób. Jedna taka wielka rodzina mogła wykorzystywać powierzchnię około 20–30 km². Największą, ale zapewne luźniejszą formę organizacji społecznej, miały sprawować plemiona składające się z 30–40 rodów. Właśnie tych plemion próbuje się doszukiwać w podgrupach grup kultury łużyckiej.

Na podstawie grobów z wielkich cmentarzysk poznano strukturę wiekową chowanych osób. Dominowały trzy grupy: dzieci do 6 miesięcy, ludzie młodzi w wieku 15–20 lat oraz ludzie dojrzali w wieku 25–35 lat. Obliczona średnia długości życia ludności kultury łużyckiej wynosi około 20 lat, co spowodowane jest dużą śmiertelnością wśród dzieci. Społeczności omawianej kultury były raczej egalitarne, czego dowodem jest bardzo mała ilość grobów wyróżniających się pod względem wyposażenia. W niektórych grupach, zwłaszcza w fazach wczesnych, groby takie jednak występują, wskazując na uprzywilejowaną pozycję starszyzny rodowo-plemiennej. O akumulacji dóbr przez takie osoby świadczyć mogą występujące w początkowym okresie skarby brązowe.

Inaczej sytuacja wygląda w kwestii próby rekonstrukcji dawnych wierzeń i idei religijnych. Na cmentarzyskach brak jest grobów wskazujących na istnienie osób pełniących funkcje kultowe lub obrzędowe. W niektórych grupach występują co prawda figurki ludzkie lub instrumenty muzyczne, jednak zdaniem Piotra Kaczanowskiego znaleziska te nie są dostatecznym argumentem mogącym potwierdzić istnienie zinstytucjonalizowanych form obrzędowych[37]. Z całego obszaru objętego zasięgiem kultury łużyckiej nie jest znany żaden obiekt, co do którego można przypuszczać, że pełnił funkcje kultowe. Z kultem solarnym łączy się co prawda niektóre znaki występujące na ceramice oraz przedstawienia ptaków, wiążą się one jednak dopiero z wczesną epoką żelaza. Przypuszcza się, że ówczesne wierzenia musiały dotyczyć sfery życia pośmiertnego i różnych aspektów rytuału grzebalnego.

Obrządek pogrzebowy[edytuj | edytuj kod]

Pochówek popielnicowy w komorze drewnianej
Pochówek popielnicowy. Po prawej u góry naczynie w stylu guzowatym

Najpowszechniejszym oraz najbardziej charakterystycznym dla ogólnego zarysu kultury łużyckiej jest obrządek pogrzebowy ciałopalny popielnicowy. Zmarłych chowano w grobach płaskich, tworzonych na wielkich, używanych przez wiele pokoleń, cmentarzyskach. Z pojawieniem się takich cmentarzysk wiązało się formowanie kultury łużyckiej na bazie kultury mogiłowej oraz kultury trzcinieckiej. Jednak proces ten nie przebiegał wszędzie jednakowo, a wspomniana forma pochówku nie jest jedyną występującą wśród form grzebania zmarłych. Stosunkowo długo utrzymywały się starsze tradycje mogiłowe, z którymi wiązało się istnienie w głąb II i nieraz IV epoki brązu grobów pod kurhanami. Ze zjawiskiem takim badacze spotykają się w Saksonii, na Łużycach, Pomorzu i Słowacji. Inną formą kontynuowania starszych tradycji są współwystępujące na tych samych cmentarzyskach, wraz z grobami ciałopalnymi, pochówki szkieletowe, co daje się zauważyć zwłaszcza na obszarze Górnego Śląska oraz zachodniej Małopolski. Występowały także różne warianty pochówków ciałopalnych. W pierwszych fazach rozwoju, na cmentarzysku położonym w miejscowości Kietrz, odkryto wiele grobów przygotowanych jakby na przyjęcie całych, niespalonych zwłok, w których znajdowały się jedynie rozsypane po całej jamie szczątki zmarłego. Innym typem grobu są pochówki ciałopalne popielnicowe znajdujące się pod brukiem kamiennym. Cmentarzyska kultury łużyckiej funkcjonowały przez okres nawet kilkuset lat, przy czym przez cały ten czas zachowywano te same tendencje rozwoju nekropolii, nie naruszając tym samym grobów starszych.

O sile tradycji łużyckich w obrządku pogrzebowym świadczy nie zmienienie się formy pochówku w grupie śląskiej, pomimo licznych wpływów kultury halsztackiej w wielu innych dziedzinach życia. W okresie tym pojawiły się w grupie śląskiej jedynie nieliczne, pojedyncze groby szkieletowe. Wpływami kultury halsztackiej tłumaczy się natomiast pojawienie się konstrukcji drewnianej w grobach, tworzącej tak zwane komory drewniane. Innym efektem tych wpływów jest występowanie w grobach dużych naczyń wazowatych, nie służących jako popielnice, lecz jako jedne z przystawek. Na uwagę zasługują tu cmentarzyska położone w miejscowościach Domasław i Gorszewice. Cmentarzysko w tej ostatniej wymienionej miejscowości wiązało się najprawdopodobniej z istnieniem faktorii handlowej. Trudno byłoby w innym przypadku wytłumaczyć ogromną ilość wyrobów obcego pochodzenia. W okresie halsztackim pojawiły się również takie zjawiska jak: obstawianie grobów kamieniami, występujące na przykład w grupie górzyckiej, groby wyposażone w broń i elementy uprzęży końskiej, głównie w grupie wschodniowielkopolskiej, obecność licznych grobów szkieletowych w okresie halsztackim C w grupie górnośląsko-małopolskiej, które zanikły już w okresie D oraz groby występujące jeden nad drugim w grupie słowackiej.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Sadzak i motyka wykonane z poroża zwierząt

Cechą charakterystyczną w zasadzie dla wszystkich grup kultury łużyckiej jest stabilny, osiadły tryb życia, związany z formą gospodarki typową dla tej kultury. Ludność omawianej jednostki taksonomicznej zajmowała się głównie uprawą ziemi, zarazem przy dużym znaczeniu hodowli zwierząt. Rośliny uprawiane przez ówczesną ludność na dużą skalę to głównie zboża takie jak: pszenica, jęczmień i proso. Ponadto znano także uprawiane kopieniaczo rośliny bobowate, mianowicie: groch, bób i soczewicę, a także len oraz mak. Jako narzędzia do uprawy roli służyły motyki wykonane z fragmentów poroża zwierząt, rogowe kopaczki i sadzaki oraz radła wykonane z drewna, którymi za pomocą siły pociągowej zwierząt orano ziemię. Zachowane fragmenty radeł pochodzą z wczesnej epoki żelaza, jednak przypuszcza się, że były one używane również w epoce brązu. Ze zwierząt hodowano bydło rogate, owce, świnie i konie. W ramach gospodarstwa domowego funkcjonowała obróbka kości, drewna, gliny, poroża, krzemienia, kamienia, wytwórczość ceramiczna, tkacka oraz obróbka włókien. W okresie halsztackim D na obszarze Kujaw duże znaczenie osiągnęła eksploatacja źródeł słonych. Przez cały okres trwania kultury łużyckiej rozwinięte było także odlewnictwo, najprawdopodobniej mające już wtedy status odrębnego rzemiosła. Świadczy to o dużej roli handlu, bowiem cała wytwórczość metalurgiczna bazowała najprawdopodobniej na surowcu importowanym. Jednak największą rolę odegrał handel dopiero we wczesnej epoce żelaza, kiedy grupa śląska kultury łużyckiej najprawdopodobniej przejęła kontrolę nad paneuropejskim szlakiem handlowym, czyli tak zwanym szlakiem bursztynowym wiodącym od północnych wybrzeży Morza Adriatyckiego, poprzez obszary naddunajskie, a następnie rzeką Morawą ku Bramie Morawskiej, lądem przez Śląsk, po czym Odrą do Morza Bałtyckiego.

Osadnictwo i budownictwo[edytuj | edytuj kod]

Rekonstrukcja wału i chaty w Biskupinie

U schyłku II oraz w III i IV okresie epoki brązu ludność kultury łużyckiej zamieszkiwała osady otwarte, zakładane na terasach nadzalewowych rzek i potoków oraz na łąkach w pobliżu jezior. Wyjątkiem jest tutaj grupa sasko-łużycka, w której już od najwcześniejszych faz rozwoju występowały grody. Domy wznoszono najczęściej w konstrukcji słupowo-ramowej, chociaż występuje również konstrukcja zrębowa i konstrukcja sumikowo-łątkowa. Chaty te były budowane na planie prostokąta. Miały wnętrza składające się z dwóch lub trzech pomieszczeń, a w jednym z tych pomieszczeń znajdowało się palenisko ułożone z kamieni. Poza budynkami naziemnymi w pozostałościach osad odkryto liczne jamy o charakterze gospodarczym lub produkcyjnym oraz paleniska.

W V okresie epoki brązu ludność kultury łużyckiej rozpoczęła intensywną kolonizację wewnętrzną, co musiało wiązać się ze zwiększeniem gęstości zaludnienia. Skłoniło to ludzi do szukania nowych miejsc dla osadnictwa, co zaowocowało wkroczeniem kultury łużyckiej na tereny górskie w Sudetach i w zachodnich Karpatach. Zaczęto również wykorzystywać zalesione obszary dzielące dotąd poszczególne centra osadnicze. W następnej fazie rozwoju, zaliczanej już do okresu halsztackiego, zaczęto na południowych i zachodnich połaciach terytorium zajętego przez kulturę łużycką wznosić osiedla obronne, czyli tak zwane grody typu biskupińskiego. Poza Biskupinem, datowanym metodą dendrochronologiczną na 738 lub 737 rok p.n.e., grody takie znane są ze stanowisk położonych przy miejscowościach Izdebno, Smuszewo, Sobiejuchy, Jankowo i Kruszwica. Osiedla te miały podobną lokalizację, wszystkie były bowiem ulokowane na terenach bogatych w zbiorniki wodne. We wszystkich daje się również zauważyć dążenie budowniczych do maksymalnego zagospodarowania zabudowanej powierzchni i wykorzystania naturalnych walorów obronnych. Wały tych grodów budowano w konstrukcji zrębowej, ich wnętrze wypełniając ziemią i kamieniami[38]. Ich pojawienie się związane jest najprawdopodobniej z tak zwanym horyzontem kimmeryjskim, czyli z przybyciem do Europy koczowniczych ludów, najeżdżających między innymi obszary objęte osadnictwem kultury łużyckiej. Ponadto istnienie osad ufortyfikowanych charakteryzuje grupę słowacką kultury łużyckiej, gdzie istniały grody ufortyfikowane wałami drewniano-kamienno-ziemnymi. W obrębie tych grodów znajdowały się rzędy domów porozdzielane ulicami. Niektóre z chat w tej grupie były stawiane na podmurówkach kamiennych. Istnieje pogląd, według którego grody kultury łużyckiej były zaczątkiem procesów urbanizacyjnych na ziemiach polskich. Jednakże brak swobody architektonicznej wyrażający się w przestrzeganiu określonych zasad przy rozmieszczaniu nowych budynków, a także społeczny nacisk na egalitaryzm, brak miejsca centralnego i obiektów publicznych oraz samowystarczalność osady powodują, że we współczesnym rozumieniu słowa miasto nie można utożsamiać grodów typu biskupińskiego z procesami urbanizacyjnymi[39].

Inwentarz[edytuj | edytuj kod]

Wyroby ceramiczne[edytuj | edytuj kod]

W III okresie epoki brązu w grupie sasko-łużyckiej oraz w grupie śląskiej wykształcił się charakterystyczny dla tego okresu styl w ceramice nazywany stylem guzowym. Na brzuścach naczyń tworzono guzy poprzez wyciskanie ich z wnętrza naczynia, przez co te w przekroju przybierały kształty wieloboków. Powierzchnię wokół guzów zdobiono liniami dookolnymi albo żłobkami. Styl ten występował także w grupie bandenbursko-lubuskiej, gdzie utworzył się jego kolejny wariant oraz w grupie górnośląsko-małopolskiej, gdzie pojawił się jako wpływ grupy śląskiej. Styl guzowy nie przyjął się jednak w całej połaci ziem objętych osadnictwem kultury łużyckiej, a zwłaszcza na obszarach wschodnich oraz w grupie słowackiej. Inaczej było w IV okresie epoki brązu, kiedy to w całej kulturze łużyckiej rozpowszechniły się naczynia dwustożkowate, o ostrych załomach brzuśców. W tym czasie przyjął się również motyw szerokich ukośnych żłobków. U schyłku epoki brązu można zauważyć w ceramice zwyczaj łagodzenia ostrych załomów brzuśców naczyń oraz przyjęcie się techniki grafitowania powierzchni naczyń. Dla tego okresu typowym był ornament geometryczny, na który składały się grupy rytych kresek, linii oraz trójkątów ukośnie zakreskowanych. Z kolei w grupie sasko-łużyckiej pojawiło się zdobienie naczyń szerokimi poziomymi żłobkami.

We wczesnej epoce żelaza zmiany dały się zauważyć w znajdującej się pod wpływami kultury halsztackiej grupie śląskiej, z której rozprzestrzeniały się na inne obszary objęte zasięgiem kultury łużyckiej. Rozwinęła się tu wyspecjalizowana produkcja garncarska, nastawiona na produkcję ceramiki typu halsztackiego. Doskonalono technikę grafitowania naczyń, wprowadzano nowe motywy zdobień, a również zastosowano nowe osiągnięcia w technice produkcji i zdobienia naczyń. Charakterystyczne jest zdobienie naczyń wyświeconymi kreskami lub pasmami na grafitowanej powierzchni. Na Śląsku pojawiło się w tym czasie zjawisko malowania wyrobów ceramicznych, oparte na halsztackich wzorcach. Występują liczne malowane motywy geometryczne składające się z kół, będących wyobrażeniami tarczy słonecznej, czy z trójkątów oraz trykwetrów. Niektóre z tych znaków mogły nieść ze sobą symbolikę solarną. Wyjątkowym znaleziskiem o charakterze kultowym jest tak zwany wózek z Domasławia[40], czyli niewielkie naczynie umieszczone na umocowanych do niego od spodu kółkach. Spotyka się również w grobach kultury łużyckiej tego okresu gliniane podstawki w kształcie półksiężyca, które ustawiane były na płaskich plackach glinianych. Poza tymi nowymi typami ceramiki w dalszym ciągu występowały również dawniejsze rodzaje naczyń, używane zwłaszcza w gospodarstwie domowym. Naczynia te były kontynuacją starszych wzorców z epoki brązu.

Inaczej sytuacja wyglądała w przypadku wschodniej Wielkopolski, czyli obszaru, który wiódł prym w okresie halsztackim D, kiedy załamaniu uległa grupa śląska kultury łużyckiej. Z grupy wschodniowielkopolskiej, na inne obszary obejmowane zasięgiem kultury łużyckiej, dostały się wpływy, których efektem była nowa technika zdobienia naczyń. Mianowicie zdobienia tych wyrobów inkrustowano białą masą. Poza tradycyjnymi i starszymi motywami, pojawiły się wtedy schematyczne wyobrażenia ludzi i zwierząt, które czasem tworzą całe przedstawienia figuralne na naczyniach. Najczęściej występują sceny polowań na jelenie z udziałem jeźdźców pieszych i konnych oraz sceny z wozami, których interpretacja nastręcza badaczom problemów. Bierze się jednak pod uwagę możliwość wyobrażania sobie w ten sposób podróży w zaświaty. Figuralny styl w zdobnictwie naczyń jest efektem wpływów kultury wschodniohalsztackiej.

Wyroby metalowe[edytuj | edytuj kod]

Bransolety brązowe po prawej stronie i żelazne po lewej
Noże żelazne

Już w III fazie epoki brązu szeroko rozpowszechniły się w całej wczesnej fazie wyroby brązowe, wśród których występowały: charakterystyczne szpile brązowe, miecze z nitami do umocowania rękojeści, bransolety z tarczkami spiralnymi, różnego typu siekierki, zwłaszcza siekierki z piętką. W czwartym okresie epoki brązu wykształcił się styl, który szybko opanował cały niemal obszar objęty zasięgiem kultury łużyckiej. Wyroby występujące w tym czasie to siekierki z tulejkami, miecze z rękojeściami brązowymi, ozdoby z tarczkami spiralnymi, występujące już wcześniej siekierki ze skrzydełkami, noże, bransolety, pierwsze zapinki. W schyłkowej epoce brązu pojawiły się dodatkowo nowe typy zapinek, sierpy z guzkiem, brzytwy i sztylety, naszyjniki oraz drobne ozdoby z drutu.

Zawieszki binoklowate (kształtem przypominające binokle)

Sytuacja uległa zmianie już w okresie halsztackim C, kiedy to na obszarze zajmowanym przez grupę śląską kultury łużyckiej, pojawiły się wpływy kultury halsztackiej. Wynikają one najprawdopodobniej z istnienia w tych rejonach szlaku handlowego, wiodącego z wybrzeża północnego Adriatyku nad Morze Bałtyckie. Dzięki tym wpływom w grupie śląskiej po raz pierwszy na ziemiach polskich zaczęły pojawiać się przedmioty żelazne. Wśród wyrobów importowanych na te tereny, można wyróżnić zapinki różnego typu, na przykład zapinki harfowate, naszyjniki, naczynia brązowe, klamry do pasa, siekierki żelazne z bocznymi występami, żelazne czekany, rzadziej spotykane już miecze. Ponadto na obszarach objętych zasięgiem kultury łużyckiej wytwarzano liczne bransolety z kulkowato zgrubiałymi końcami i szpile z łabędzią szyjką. Najprawdopodobniej zmienił się w tym czasie również styl ubierania, ponieważ rozpowszechniły się zapinki i klamry do pasów.

Inne wyroby[edytuj | edytuj kod]

Funkcjonowały również narzędzia wytwarzane z innych materiałów. Tak jak i w innych kulturach archeologicznych epoki brązu w użyciu były przedmioty wykonane z poroża zwierząt, kości, drewna oraz z kamienia bądź krzemienia. Były to na przykład drewniane radła, służące do orania ziemi, rogowe kopaczki, sadzaki i motyki. Przez cały okres rozwoju omawianej kultury w użyciu były wykonane z kamienia topory. Wytwory krzemienne natomiast funkcjonowały najliczniej w grupach wschodnich, a zwłaszcza w grupie wschodniomazowiecko-podlaskiej, w której z krzemienia wytwarzano różnego typu narzędzia oraz grociki strzał. Występują również niemetalowe ozdoby w postaci paciorków, wykonywanych niekiedy ze szkła.

Zanik[edytuj | edytuj kod]

U schyłku okresu halsztackiego doszło do znacznych zmian klimatycznych. Wiąże się to z nastaniem okresu subatlantyckiego. Był on chłodniejszy i wilgotniejszy od schyłku okresu poprzedniego, subborealnego. W efekcie nasilał się proces zabagniania coraz większych obszarów, w tym nawet zalewania terenów zasiedlonych (zmuszając np. do przebudowania grodu w Biskupinie). Problemem kluczowym był narastający problem z zaspokojeniem potrzeb żywnościowych. Przyczyną tego była koncentracja dużych grup ludności na małych obszarach, co przy mniejszej wydajności środowiska przyrodniczego skutkowało niemożnością zaspokojenia potrzeb wszystkich osadników. Doprowadziło to do zmian w sposobach uprawy ziemi, co pociągnęło ze sobą reorganizację sieci osadniczej, a więc również zburzenie istniejących dotychczas struktur gospodarczo-społecznych. Dodatkowo do destabilizacji sytuacji przyczyniły się najazdy zagonów scytyjskich, które już w czasach wcześniejszych doprowadziły do załamania się rozwoju grupy śląskiej kultury łużyckiej, wcześniej zresztą uległej silnym wpływom halsztackim. Istniejący w tych czasach kryzys znajduje swoje odzwierciedlenie również w danych palinologicznych, według których w czasach tych obniżyły się wskaźniki świadczące o gospodarce ludzkiej, a także nastąpiła regeneracja szaty leśnej. Na tle tych wydarzeń powstała nowa jednostka kulturowa, dla której bazą była grupa pomorska kultury łużyckiej, nazywana kulturą pomorską. Powstała w wyniku aktywizacji społeczności zasiedlających dotychczas trudniejsze warunki siedliskowe – obszary morenowe południowych pobrzeży Bałtyku. Te mniejsze, bardziej mobilne grupy w zmienionych warunkach stały się motorem przemian społeczno-kulturowych tej części Europy. Charakterystyczne dla nich rozproszone struktury osadnicze lokalizowane były na położonych wyżej i bardziej suchych glebach, co okazało się zbawienne w tym okresie. Kultura ta szybko rozprzestrzeniła się na inne obszary zajmowane dotąd przez osadnictwo kultury łużyckiej i położyła kres występowaniu tej ostatniej. Pozostałości kultury łużyckiej w postaci mniejszych i większych enklaw przetrwały jednak do środkowego okresu lateńskiego. Do ostatecznej destrukcji kręgu kultur popielnicowych przyczyniło się ostatecznie rozprzestrzenienie się w Europie Środkowej żywiołu (proto-)germańskiego[28].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Stary i nowy świat (Od "rewolucji" neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego), pod red. Joachima Śliwy, Świat Książki, Fogra Oficyna Wydawnicza, Kraków 2005, s. 398.
  2. Christian Andree, Rudolf Virchow als Prähistoriker, Köln 1976.
  3. Pradzieje ziem polskich, tom II, Od paleolitu do środkowego okresu lateńskiego, część 2, Epoka brązu i początki epoki żelaza, red. Jerzy Kmieciński, PWN, Warszawa-Łódź 1989, s. 512
  4. Tadeusz Sulimirski, Zagadnienia ekspansji kultury łużyckiej na Ukrainie, Wiadomości Archeologiczne, t. 14, Warszawa 1936, s. 40
  5. Pradzieje ziem polskich, tom II, Od paleolitu do środkowego okresu lateńskiego, część 2, Epoka brązu i początki epoki żelaza, red. Jerzy Kmieciński, PWN, Warszawa-Łódź 1989, s. 513
  6. Jan Filip, Popielnicová pole a počatki železné doby v Čechach, Praha 1936-1937
  7. Jan Filip, Lužická kultura v Československu, Pamatký archeologické, t. 41, Praha 1939, s. 14-51.
  8. 8,0 8,1 Aleksander Gardawski, Od środkowej epoki brązu do środkowego okresu lateńskiego [w:] Prahistoria ziem polskich, t. IV, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1979.
  9. Pradzieje ziem polskich, tom II, Od paleolitu do środkowego okresu lateńskiego, część 2, Epoka brązu i początki epoki żelaza, red. Jerzy Kmieciński, PWN, Warszawa-Łódź 1989, s. 513.
  10. Józef Kostrzewski, Wielkopolska w czasach przedhistorycznych, wyd. II, Poznań 1923
  11. Bolko von Richthofen, Die ältere Bronzezeit in Schlesien, Berlin 1926.
  12. Leon Kozłowski, Starsza i środkowa epoka bronzu w Polsce w świetle subborealnego optimum klimatycznego i jego wpływu na ruchy etniczne i zaludnienie Polski, Lwów 1928.
  13. Konrad Jażdżewski, O zagadnieniu początków kultury łużyckiej, Slavia Antiqua, t. I, Wrocław 1948, s. 94-151.
  14. Stefan Nosek, Zagadnienie prasłowiańszczyzny w świetle prahistorii, Światowit, t. 19, 1948, s. 1-177
  15. 15,0 15,1 Andrzej Żaki, Początki rozwoju kultury łużyckiej w dorzeczu górnej Wisły, Annales UMCS, t. 3, Lublin 1950, s. 1–214.
  16. Pradzieje ziem polskich, tom II, Od paleolitu do środkowego okresu lateńskiego, część 2, Epoka brązu i początki epoki żelaza, red. Jerzy Kmieciński, PWN, Warszawa-Łódź 1989, s. 517.
  17. Aleksander Gardawski, Od środkowej epoki brązu do środkowego okresu lateńskiego w: Prahistoria ziem polskich, t. IV, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1979.
  18. Zoja Benkovská-Pivovarova, Die Anfänge der Lausitzer Kultur in der Slowakei im Lichte der Grabfunde aus Martin, Slovenská Archeólogia, t. 20, Bratislava 1972, s. 253–312.
  19. Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985, s. 127–128
  20. Piotr Kaczanowski, Epoka brązu – pomiędzy centrami cywilizacyjnymi Bałkanów i Alp a Skandynawią [w:] Wielka historia Polski, t. I, FOGRA, Kraków 2003, s. 165.
  21. Kozów, woj. lubuskie. [dostęp 28.01.2009].
  22. Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985, s. 126.
  23. Zbigniew Bukowski, W sprawie genezy i rozwoju grupy wysockiej kultury łużyckiej, Archeologia Polski, t. 11, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1966, s. 28-106
  24. Artur Błażejewski, Starożytni Słowianie, Ossolineum, Wrocław 2007, s. 20–21.
  25. Józef Kostrzewski, Od mezolitu do okresu wędrówek ludów, [w:] Prehistoria ziem polskich, Kraków 1939.
  26. Artur Błażejewski, Starożytni Słowianie, Ossolineum, Wrocław 2007, s. 12, 42–43.
  27. Prahistoria ziem polskich, t. 4, Od środkowej epoki brązu do środkowego okresu lateńskiego, red. Witold Hensel, Wrocław 1979.
  28. 28,0 28,1 Jan Chochorowski: Żelazny oręż barbarzyńców – wczesna epoka żelaza poza zasięgiem cywilizacji klasycznych W: Kozłowski Janusz K. (red.) Encyklopedia historyczna świata. Tom I. Prehistoria. Kraków: Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, 1999. ISBN 83-85909-51-6.
  29. Kazimierz Godłowski, Z badań nad zagadnieniem rozprzestrzeniania Słowian w V–VII w. n.e.
  30. Piotr Kaczanowski, Epoka brązu – pomiędzy centrami cywilizacyjnymi Bałkanów i Alp a Skandynawią [w:] Wielka historia Polski, t. I, FOGRA, Kraków 2003, s. 170.
  31. Alinei, Mario; Di dela continuita
  32. str. 30
  33. Interdisciplinary and linguistic evidence... str. 6
  34. Alinei, Mario, Interdisciplinary and linguistic evidence for Palaeolithic continuity of Indo-European, Uralic and Altaic populations in Eurasia, with an excursus on Slavic ethnogenesis pdf
  35. Witold Mańczak, Początki Słowian, Kraków 1946, s. 41
  36. Tadeusz Lehr-Spławiński, Rozprawy i szkice z dziejów Słowian, Warszawa 1954, s. 35
  37. Piotr Kaczanowski, Epoka brązu – pomiędzy centrami cywilizacyjnymi Bałkanów i Alp a Skandynawią [w:] Wielka historia Polski, t. I, FOGRA, Kraków 2003, s. 168.
  38. Pradzieje ziem polskich, tom II, Od paleolitu do środkowego okresu lateńskiego, część 2, Epoka brązu i początki epoki żelaza, red. Jerzy Kmieciński, PWN, Warszawa-Łódź 1989, s. 494–495.
  39. Przemysław Urbańczyk, Trudne początki Polski, Wrocław 2008, s. 111.
  40. Bogusław Gediga, Rewelacje ze Śląska. Nowy obraz kultury wczesnej epoki żelaza na Śląsku, [w:] Archeologia Żywa, nr 1(39), 2007

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Pradzieje ziem polskich, tom II, Od paleolitu do środkowego okresu lateńskiego, część 2, Epoka brązu i początki epoki żelaza, red. Jerzy Kmieciński, PWN, Warszawa-Łódź 1989.
  • Marek Gedl, Archeologia pierwotna i wczesnośredniowieczna, część III Epoka brązu i wczesna epoka żelaza w Europie, Drukarnia Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków 1985.
  • Piotr Kaczanowski, Epoka brązu – pomiędzy centrami cywilizacyjnymi Bałkanów i Alp a Skandynawią [w:] Wielka historia Polski, t. I, FOGRA, Kraków 2003.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]