Okolicznik

Okolicznik – część zdania, która pełni funkcję określającą czasownik. Uzupełnia czasownik o dodatkowe elementy, bez których jednak wypowiedź byłaby kompletna. Pozostaje on ze swoim członem nadrzędnym w związku przynależności.

Odpowiada na pytania miejsca (gdzie?, dokąd?, skąd?, którędy?), czasu (kiedy?, od kiedy?, do kiedy?, jak długo?), sposobu (jak?, w jaki sposób?), celu (w jakim celu ?, po co ?), warunku ( pod jakim warunkiem ?), przyzwolenia (pomimo czego ?, mimo co ?), przyczyny (dlaczego ?, z jakiego powodu ?).

Czasami trudno wskazać, czy określona część zdania jest okolicznikiem czy dopełnieniem. Z pomocą przychodzi wtedy reguła, która mówi, że dopełnienie pozostaje ze swoim członem nadrzędnym w związku rządu (okolicznik pozostaje w związku przynależności).

Wyrażanie okolicznika

Okolicznik może być wyrażony w zdaniu:

• zleksykalizowaną formą rzeczownika w funkcji przysłówka, np. Dokończę to zadanie rankiem. Burza przeszła bokiem. Uczył się nocami. Pocisk przeleciał górą.
• bezokolicznikiem np. Poszedł robić śniadanie. Idę spacerować (w jakim celu?), Poszedł zdawać egzamin.
• przysłówkiem np. Zagrał niewłaściwie. Mówić głośno. Trupio blady. Bardzo wysoko.
• zaimkiem przysłownym np. Kiedyś to zrobię.
• imiesłowem przysłówkowym współczesnym np. Śpiewał, jąkając się. Słuchać milcząc. Iść kulejąc.
• wyrażeniem przyimkowym w funkcji przysłówka, np. Idę do szkoły (dokąd?). Spojrzeć na kogo z uśmiechem (jak?).
• liczebnikiem np. Pobiegłem trzeci.
• wyrażeniem porównawczym typu: blady jak śnieg; głupi jak osioł; płakać jak bóbr; gdzie jak x jest równe bardzo.
• zleksykalizowanym wyrażeniem przyimkowym typu: po polsku, po francusku, z polska, z pańska, np. nosić się po polsku; mówić po angielsku.

Rodzaje okoliczników

Okoliczniki miejsca

Nazwa	Przykładowe zdanie
Okolicznik lokatywny miejsca	Maria stała przed domem.
Okolicznik ablatywny miejsca	Marta wróciła z Francji.
Okolicznik allatywny miejsca	Płynę do Szwecji.
Okolicznik perlatywny miejsca	Biegliśmy przez ogród.

Okoliczniki miary

Nazwa	Przykładowe zdanie
Okolicznik czasu	Jutro zrobię to.
Okolicznik częstotliwości	Rzadko zapominam o podlewaniu kwiatków.
Okolicznik prędkości	Jechał wolno.
Okolicznik dystrybutywny	Dostaliśmy po dwadzieścia złotych.

Okoliczniki inne

Nazwa	Przykładowe zdanie
Okolicznik celu	Idę po truskawki.
Okolicznik przyczyny	Zmęczył się od jazdy.
Okolicznik skutku	Bezskutecznie ratował psa.
Okolicznik sposobu	Mówił z zaangażowaniem.
Okolicznik porównawczy	Uparł się jak osioł.
Okolicznik warunku	Przy szczęściu może to uczynię.
Okolicznik przyzwolenia	Mimo problemów udało mi się to skończyć.
Okolicznik względu	Jakościowo jest on tragiczny.
Okolicznik czynnika towarzyszącego	Rozstaliśmy się z żalem.

Zobacz też

• Językoznawstwo
• Gramatyka
• Składnia
• Dopełnienie
• Przydawka

Bibliografia

• Bąk Piotr, Gramatyka języka polskiego. Zarys popularny, Warszawa 1984.
• Strutyński Janusz, Gramatyka polska : wprowadzenie, fonetyka, fonologia, morfologia, składnia, wydania różne.

Literatura dodatkowa

• Gramatyka współczesnego języka polskiego. Składnia, red. Topolińska Zuzanna, Warszawa 1998.
• Grzegorczykowa Renata, Wykłady z polskiej składni, Warszawa 1996.
• Jodłowski Stanisław, Podstawy polskiej składni, Warszawa 1978.

Linki zewnętrzne

• Jagodziński Grzegorz, strona internetowa poświęcona gramatyce polskiej