Okręt liniowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Okręty Wielkiej Białej Floty w szyku liniowym, od którego klasa wzięła nazwę
Trójpokładowy żaglowiec liniowy "Ocean" z 1790 – model
Przeddrednot "Hessen" z 1908
Współczesny pancernik USS "Wisconsin" z 1944

Okręt liniowy – nazwa historycznej najsilniejszej klasy okrętów artyleryjskich, wywodząca się od ich taktyki walki w szyku liniowym, w składzie floty liniowej.

Pierwsze okręty liniowe pojawiły się w II połowie XVII wieku, kiedy to stosowanie nowego szyku okrętów i wzrost siły ognia artylerii okrętowej spowodował, że możliwe stało się całkowite niszczenie okrętów przeciwnika za pomocą samej artylerii[1]. Podstawowym sposobem walki morskiej przestał być abordaż, a za to wprowadzono najodpowiedniejszy dla walki artyleryjskiej szyk, w którym okręty płynęły jeden za drugim w linii i prowadziły ogień do linii okrętów przeciwnika z dział, których większość umieszczona była na burtach (bateria burtowa). Taktykę tę nazwano właśnie walką w szyku liniowym. Najsilniejsze okręty, zdolne do walki w linii, nazywano "okrętami linii" (ang. ship of the line), skąd powstała nazwa "okręt liniowy" lub "liniowiec". Były to drewniane okręty żaglowe o wyporności do 2500 ton. Okręty te miały początkowo jeden, później dwa, a w końcu trzy zakryte pokłady działowe (poziomy rozmieszczenia armat) ciągnące się na całej długości okrętu, oraz do dwóch dalszych odkrytych pokładów działowych. Ich uzbrojenie składało się z 50÷120 dział, a załoga liczyła 500÷900 marynarzy.

W 1852 pojawiły się okręty liniowe napędzane maszynami parowymi i śrubami, w dalszym ciągu drewniane i z pomocniczym napędem żaglowym.

W latach 60. XIX wieku zaczęto wprowadzać żelazne pancerne okręty liniowe – pancerniki, które szybko wyparły wcześniejsze nieopancerzone żaglowce. Od tej pory, termin "okręt liniowy" został w zasadzie utożsamiony z terminem "pancernik" i używany jest zazwyczaj w terminologii polskiej zamiennie, chociaż zakresy tych pojęć nie pokrywają się dokładnie ze sobą. Przez początkowy okres swojego rozwoju trudno jednak właściwie mówić o pancernikach jako o okrętach liniowych, gdyż budowane i rozwijane w wielkim tempie pancerniki różniły się znacznie własnościami i z trudem mogłyby tworzyć jednolity zespół, czyli flotę liniową (więcej o rozwoju pancerników przy haśle: pancernik).

Przez następne 90 lat swojego rozwoju, zmieniał się radykalnie wygląd pancerników i wzrastały ich walory bojowe. W latach 80. XIX wieku, po pierwszym okresie poszukiwań, ustabilizował się typ pancernika – przeddrednota. Okręty były budowane w zbliżonych seriach, będąc znowu okrętami liniowymi w pełnym tego słowa znaczeniu.

Od 1906 zaczęto budować nowe pancerniki – drednoty. W tym samym okresie pojawiła się druga kategoria okrętów liniowych – krążowniki liniowe, będące okrętami o zbliżonych wymiarach i uzbrojeniu do pancerników, lecz o większej prędkości i słabszym opancerzeniu. Podczas I wojny światowej większość okrętów liniowych zw. wówczas pancernikami miały wyporność 20÷30 tys. BRT. Obie kategorie przestały być budowane po 1922. W latach 30. XX wieku podjęto budowę pancerników nowej generacji, o większej odporności i szybkości (stąd nazywanej też szybkimi pancernikami).

Największym starciem nowożytnych flot liniowych była bitwa jutlandzka w 1916 podczas I wojny światowej. Była to bitwa nierozstrzygnięta, a przez to podważająca koncepcję posiadania flot okrętów liniowych.

Po I wojnie światowej termin "okręt liniowy" stracił swoje pierwotne znaczenie i używany był już tylko tradycyjnie, gdyż zanikły floty liniowe. Okręty liniowe były teraz mniej liczne i działały w składzie niewielkich zespołów okrętów różnych klas, w tym lotniskowców. W II wojnie światowej okręty liniowe miały wyporność 40÷70 tys. BRT. Podczas II wojny doszło jedynie do nielicznych starć niewielkich zespołów okrętów liniowych, natomiast częściej ich zastosowaniem okazało się ostrzeliwanie celów nabrzeżnych przy wspieraniu desantów. Okrętami liniowymi były w tym okresie pancerniki: wywodzące się z I wojny światowej drednoty oraz nowo budowane tzw. szybkie pancerniki, a także nieliczne istniejące jeszcze krążowniki liniowe, również przeklasyfikowane na pancerniki.

Po II wojnie światowej nastąpiła rewizja poglądów na sprawę użyteczności i celowości posiadania tak wielkich jednostek morskich, które podczas wojny padały ofiarą lotnictwa i mniejszych jednostek. Okręty liniowe straciły ostatecznie rację bytu z uwagi na zmianę charakteru wojny morskiej, lecz klasyfikacja ta wciąż tradycyjnie używana była odnośnie nielicznych pozostających w służbie pancerników. Po raz ostatni wykorzystano tego typu okręty, jako ciężkie okręty artyleryjskie ostrzeliwujące cele lądowe podczas operacji Pustynna Burza w 1991. Podczas wojny w Iraku w 2003 nie znaleziono już dla nich żadnego zastosowania.

Przypisy

  1. Jacek Solarz: Doktryny militarne XX wieku. s. 508.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Mała Encyklopedia Wojskowa t. 2 wyd.: MON Warszawa 1970
  • Jacek Solarz: Doktryny militarne XX wieku. Kraków: Avalon, 2009. ISBN 978-83-60448-78-6.
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło okręt liniowy w Wikisłowniku