Polis

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Polis (gr. πόλις l.mn. πόλεις poleis, pierwotnie „miejsce warowne”) – forma państwa w starożytnej Grecji. Słowo to przyjęło się tłumaczyć jako miasto-państwo, jest to jednak wybór niezbyt precyzyjny[1][2][3], gdyż sugeruje istnienie państwowego aparatu władzy oraz wskazuje na niewielki zajmowany obszar (miasto) jako cechę charakterystyczną[2]. Tymczasem istotą polis (w formie dojrzałej występującej w epoce klasycznej) jest sposób sprawowania władzy – to niezależna wspólnota obywateli, którzy rządzą się sami, nie tworząc oderwanych od społeczeństwa struktur państwowych (brak jest reprezentacji politycznej)[2]. Wspólnota ta zamieszkiwała określony obszar (zwykle składający się z ośrodka miejskiego i okolicznych terenów wiejskich)[1], połączona była językiem, pielęgnowanymi kultami religijnymi i wyznawanymi wartościami moralnymi[3].

Formowanie się miast w starożytnej Grecji[edytuj | edytuj kod]

Początki epoki archaicznej to okres kiedy w świecie greckim kształtowały się miasta (z wieków ciemnych pochodzą ślady tylko niewielkich osad)[4]. Proces ten był zróżnicowany geograficznie, w niektórych regionach (centralny i północno-zachodni Peloponez, północna i zachodnia Grecja) ludność długo jeszcze żyła w strukturach prawdopodobnie o charakterze plemiennym, zwanych przez Greków ethne (ludy)[5][1]. Miasta powstały zwykle w miejscach o długiej tradycji osadniczej (sięgającej często czasów mykeńskich), najczęściej u podnóża warownego wzniesienia zapewniającego możliwość obrony w czasie ataku[1]. Centralnym punktem była agora – plac służący zgromadzeniom i wymianie handlowej, nie tylko mieszkańcom miasta, ale i ludziom z okolicy[4]. Przykładem takiego miasta z wczesnego okresu archaicznego jest dobrze przebadana archeologicznie stara Smyrna (w zachodniej Azji Mniejszej), która po zniszczeniu ok. 700 roku p.n.e. została odbudowana według powyższych założeń. Zabudowa nie musiała być zwarta, miasto mogło być otoczone palisadą, później murami. Z biegiem czasu postępowało zróżnicowanie ekonomiczne mieszkańców miast. Na określenie miasta Grecy używali zamiennie słów asty (pierwotne znaczenie: miejsce zamieszkania) lub polis (pierwotnie: miejsce ufortyfikowane, gród)[4].

Kształtowanie się polis i formy rządów[edytuj | edytuj kod]

Kształtowanie się pojęcia polis było związane z powstawaniem i rozwojem miast po okresie wieków ciemnych[1]. Data jego wyłonienia się (z pewnością był to długi proces) jest wciąż przedmiotem dyskusji, jednak większość badaczy zgadza się, że na bardziej rozwiniętych terenach Grecji, mamy już z nim do czynienia w VIII wieku p.n.e.[1][6] Niewiele wiadomo o charakterze polis u zarania okresu archaicznego. Duża rolę zapewne odgrywały fratrie, a największy wpływ na podejmowane decyzje mieli arystokraci[7]. Społeczności przewodził król (zwany basileus) lub królowie, których władza była mocno ograniczona przez możnych. W rozwiniętej epoce archaicznej władza królewska zanikła w większości polis (wyjątkami były m.in. Sparta, Kyrene, Argos) i proces ten przebiegał raczej bez większych konfliktów[7]. Dominującą formą rządów stała się oligarchia, później zastępowana niekiedy przez rządy tyranów (np. Periander w Koryncie, Pizystratydzi w Atenach), zdobywających władzę zwykle dzięki szerokiemu poparciu społecznemu. W V wieku p.n.e. coraz liczniejsze poleis rządzone były demokratycznie.

Przyczyny powstania polis[edytuj | edytuj kod]

Otwartą kwestią są przyczyny, które spowodowały powstanie w Grecji właśnie takiej formy ustroju politycznego. Wymienia się tutaj ukształtowanie geograficzne – liczne wyspy, półwyspy, łańcuchy górskie sprzyjały izolacji grup ludności. Jednak istnieją przykłady przeczące temu wyjaśnieniu – na równinnej Beocji powstało dwanaście niezależnych polis (choć przewodniczyły im najsilniejsze Teby), z kolei górzysta Attyka była jednym państwem[1][5]. Innym czynnikiem mógł być długi okres braku poważnego zagrożenia zewnętrzengo (do czasu pojawienia się w Azji Mniejszej Persów w połowie VI wieku p.n.e.), które zwykle prowadzi do konsolidacji politycznej[5]. Niektórzy wskazują też na wpływ okresu migracji ludności po upadku kultury mykeńskiej[8].

Polis wobec innych polis[edytuj | edytuj kod]

Modelowa polis miała być niezależna politycznie, ale w praktyce miasta nie żyły w izolacji. Duże, ważniejsze miasta-państwa wpływały na decyzje mniejszych, sąsiadujących z nimi. Silniejsze polis często podporządkowywały sobie słabsze państwa, sprawowały nad nimi przywództwo (hegemonię). Miasta będące mniejszymi, często nie mogły konkurować z potężnymi ośrodkami, takimi jak Ateny, czy Sparta, nie tylko pod względem militarnym (nie bez znaczenia była liczba obywateli polis), lecz także kulturowym.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Zobacz hasło polis w Wikisłowniku

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]