Gród

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Rekonstrukcja wału i bramy grodu palafitowego w Biskupinie z epoki żelaza (V wiek p.n.e.)
Rekonstrukcja celtyckiego grodziska w Steinbach am Donnersberg, Niemcy

Gród, gard – średniowieczna osada obronna oznaczająca domostwa, gospodarstwo lub wczesne miasto, anglosaska geard lub yeard[1] – otoczona wałem, murem lub ostrokołem.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Termin znany prawie we wszystkich językach indoeuropejskich, pożyczka językowa kentumowa od pie. bazy *g'herdh-; rdzeń wyrazu gród był wspólny w językach germańskich i słowiańskich[2][3].

Na terenie słowiańszczyzny *gordъ „umocnienie, ogrodzona osada”. Poświadczone we wszystkich językach słowiańskich np. scs gradъ „miasto, gród”, podobnie rosyjskie gòrod, polskie gród „zamek, gród warowny” itd. Jednocześnie satemowe *zordъ „rodzaj drewnianej konstrukcji” znane tylko w rosyjskim i białoruskim (choć wywodzące się z tego samego pnia co *žьrdь, czyli żerdź), np. rosyjskie dialektalne zoròd (stary akut).

Podobne zróżnicowanie form kentum i satem występuje w językach bałtyckich: litewskie gaȑdas „zagroda”, žárdas „rodzaj konstrukcji z drewna”. Zbigniew Gołąb tak pisał o tym fenomenie:

Można założyć, że satemowy substrat (idący od wschodu?) w końcu wchłonął kentumowy substrat, ale – jak bywa w takich sytuacjach – język lub dialekt etnicznego substratu przesiąkł pewnymi elementami języka lub dialektu substratowego [...] Jest więc rzeczą prawdopodobną, że jakieś kentumowe plemię zostało wchłonięte przez satemowy trzon wczesnych Prasłowian, przesuwających się zapewne ze wschodu. Jak wskazują znaczenia powyższych wyrazów, to kentumowe plemię żyło z hodowli bydła i rolnictwa[4], mieszkało w zabezpieczonych umocnieniami osadach (*gordъ) o rozwiniętej drewnianej architekturze[5].

Grody na terenie Polski[edytuj | edytuj kod]

Grody wznoszone były w różnych okresach; na terenie dzisiejszej Polski w epoce brązu i wczesnej epoce żelaza (kultura łużycka) oraz w czasach wczesnego średniowiecza.

We wczesnym średniowieczu miejsce zamieszkiwania przystosowane do obrony, będące uprzednio centrami plemiennymi i ośrodkami kultu pogańskiego. Lokalizowane one były na ogół w miejscach charakteryzujących się trudną dostępnością: w międzyrzeczach, na cyplach otoczonych mokradłami, naturalnych wzniesieniach. Oprócz samej lokalizacji dodatkowymi założeniami obronnymi były fosy, wały ziemne, wały o konstrukcji drewniano-ziemnej lub kamiennej.

W IX/X w. zaczęto budować siedziby rycerskie lub feudalne tzw. gródki lub grody stożkowate. Budowano je na ogół w dolinach na niewielkich wzniesieniach, otaczano rowem lub fosą. Z wybieranej ziemi usypywano kolisty kopiec. Po wyrównaniu i otoczeniu wałem ziemnym, na którym wznoszono palisady, stawiano wewnątrz budynki na planie prostokąta. Gródek taki spełniał funkcje obronno-mieszkalne. Grody budowano w celu zapewnienia bezpieczeństwa jego mieszkańcom i posiadanemu dobytkowi wykorzystując naturalną budowę terenu (rzeki, wzgórza, wąwozy itp.) oraz wznoszono umocnienia – wały, fosy, palisady, częstokoły. Na terenie wokół grodu pojawiały się podgrodzia.

Grody z jednej strony spełniały funkcję sprawowania władzy księcia (króla) na posiadanym terytorium, a także często były to obronne grody graniczne. Kolejnym etapem w życiu grodu mogło być miasto.

Pozostałości po grodach przyjmujące formy wałów ziemnych nazywa się grodziskami. Przykładami grodzisk na terenie Polski mogą być np. obiekty znajdujące się na Ostrowie Lednickim, jak również w takich miejscowościach, jak np. Grzybowo i Giecz w Wielkopolsce czy Trzcinica, Stradów, Jadowniki w Małopolsce i Więcbork w woj. kujawsko-pomorskim oraz Sopot w pomorskim.

Ostatnie grody jako zalążek systemu organizacji osadnictwa powstają na terenie wschodniosłowiańskich ziem I Rzeczypospolitej (Dzikie Pola) w XVI/XVII wieku.

Zrekonstruowana zagroda germańskich Chattów (I wiek), w m. Fritzlar-Geismar
Palisada wioski celtyckiej (Walia)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło gród w Wikisłowniku

Przypisy

  1. „Anglo-Saxon geard 'house, yard', Old Saxon gardos (plural) 'house', Old High German gart, Modern German Gart-en, English yard, gard-en”, [w:] Louis Herbert Gray. Foundations of language.
  2. norm. garðr; gockie gards; duńskie -gaard; island. -gard; cymbr. -garthur; aleman. -gardo; walijski -gardd; holenderski -gaerde; hiszp. -gardin; pomorski -gard; słowiańskie -grod, -hrad.
  3. A Concise Etymological Dictionary of the English Language. Oxford. 1911; Jane Chance. Tolkien and the invention of myth. s. 70.
  4. Pozostałe kentumowe zabytki dotyczą w dużej mierze hodowli bydła i drewnianych konstrukcji/narzędzi m.in. *čerda, *kopyto, *korva, *kotiti sę, *kъrmъ/a, *kъrvъ, kǫtъ, *kǫtja, klětь, *jьgъla, cěva.
  5. Zbigniew Gołąb, O pochodzeniu Słowian w świetle faktów językowych, Kraków 2004, s. 77-83, ISBN 83-242-0528-4.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Janusz Roszko, „Kolebka Siemowita”, Iskry Warszawa 1980.