Symfonia w bieli nr 1: dziewczyna w bieli

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Symfonia w bieli nr 1: dziewczyna w bieli
Symfonia w bieli nr 1: dziewczyna w bieli
Malarz James McNeill Whistler
Rok wykonania ok. 1861–1862
Technika wykonania olej na płótnie
Rozmiar 215 x 108 cm
Muzeum National Gallery of Art

Symfonia w bieli nr 1: dziewczyna w bieli lub Dziewczyna w bieli (ang. Symphony in White, No. 1: The White Girl) – obraz amerykańskiego malarza Jamesa McNeilla Whistlera namalowany na przełomie lat 1861 i 1862, znajdujący się w zbiorach National Gallery of Art. Obraz ukazuje całą postać kobiety stojącej z lilią w dłoni na wilczej skórze na tle białej zasłony. Dominującym kolorem dzieła jest biel. Modelką była Joanna Hiffernan, kochanka artysty. Choć dzieło było pierwotnie zatytułowane Dziewczyna w bieli, Whistler zaczął je później nazywać Symfonią w bieli nr 1. Określając obraz takim abstrakcyjnym terminem zamierzał podkreślić swoje przywiązanie do filozofii sztuka dla sztuki.

Choć artysta stworzył swe dzieło na przełomie lat 1861 i 1862, to później powrócił do niego i dokonał w nim zmian. Obraz został odrzucony zarówno przez Royal Academy of Arts, jak i Salon paryski, ale ostatecznie został przyjęty na wystawę zorganizowaną przez Salon Odrzuconych w 1863. Na wystawie tej pokazano również słynne Śniadanie na trawie Édouarda Maneta; oba obrazy wzbudziły wielkie zainteresowanie.

Dziewczyna w bieli wykazuje wyraźny wpływ Prerafaelitów, z którymi Whistler nawiązał kontakt przed namalowaniem obrazu. Dzieło było przez późniejszych krytyków interpretowane zarówno jako alegoria dziewictwa i jego utraty, jak i jako religijna aluzja do Najświętszej Marii Panny.

Początek drogi artystycznej[edytuj | edytuj kod]

W 1855 James McNeill Whistler wyjechał z Ameryki do Europy, postanawiając poświęcić się malarstwu. Początkowo osiadł w Paryżu, ale w 1859 przeniósł się do Londynu, gdzie spędził większość swego życia[1]. W Londynie spotkał Gabriela Rosettiego i innych członków Bractwa Prerafaelitów, którzy mieli wywrzeć głęboki wpływ na jego twórczość[2]. W Londynie spotkał też Joannę Hiffernan, modelkę, która została jego kochanką. Ich stosunki były określane jako "małżeństwo bez błogosławieństwa kościelnego"[3]. Przed 1861 Whistler wykorzystał Hiffernan jako modelkę przy malowaniu innego obrazu, Wapping, od nazwy osiedla Wapping w Londynie, gdzie artysta mieszkał. Obraz został rozpoczęty w 1860 i ukończony dopiero w 1864[1]. Przedstawia on kobietę w towarzystwie dwóch mężczyzn siedzących na balkonie wychodzącym na rzekę. Według słów samego Whistlera kobieta (do której pozowała Hiffernan) była prostytutką[4]. Hiffernan przypuszczalnie miała silny wpływ na Whistlera; jego szwagier Francis Seymour Haden odrzucił zaproszenie na obiad zimą 1863–64 motywując to dominującą rolą Hiffernan w ich domu[5].

Powstanie obrazu i jego recepcja[edytuj | edytuj kod]

Whistler rozpoczął pracę nad Dziewczyną w bieli tuż po 3 grudnia 1861 z zamiarem zaprezentowania go na prestiżowej, corocznej wystawie organizowanej przez Royal Academy of Arts. Pomimo ataków choroby ukończył malowidło przed kwietniem 1862[6]. W liście do George’a du Mauriera napisanym w pierwszych miesiącach 1862, opisał obraz jako:

...kobietę w pięknej batystowej sukni, stojącą przed oknem przepuszczającym światło przez przezroczystą, białą, muślinową zasłonę; postać kobiety jest mocno oświetlona z prawej strony i dlatego obraz, oprócz [jej] rudych włosów, stanowi zachwycającą masę olśniewającej bieli[7].

Whistler zaproponował swój obraz na wystawę zorganizowaną przez Akademię, ale według Hiffernan spodziewał się, iż zostanie on odrzucony[6]. Rok wcześniej, w 1861, inny obraz wywołał pewien skandal. Złośnica poskromiona Edwina Landseera ukazywała leżącego na ziemi konia i odpoczywającą kobietę, wspartą na nim. Obraz wywołał sensację, ponieważ modelką była Catherine Walters, znana londyńska kurtyzana[8]. Obraz Whistlera przypominał malowidło Landseera na tyle, że członkowie jury wzdragali się przed przyjęciem obrazu[9]. Dziewczyna w bieli została zaproponowana na wystawę razem z trzema akwafortami, które zostały zaakceptowane; sam obraz natomiast odrzucono[10]. Whistler wystawił go więc w niewielkiej londyńskiej galerii Berners Street Gallery[7]. W następnym roku próbował wystawić obraz w Salonie paryskim – oficjalnej wystawie francuskiej Académie des Beaux-Arts, ale i tu nie został on dopuszczony[11].

Śniadanie na trawie Édouarda Maneta wywołało zamieszanie na wystawie Salonu Odrzuconych w 1863, ale jeszcze większą uwagę poświęcono Dziewczynie w bieli Whistlera.

Został natomiast przyjęty na wystawę alternatywnego Salonu Odrzuconych, którą otwarto 15 maja 1863, dwa tygodnie po wystawie oficjalnego Salonu[12]. Na tej samej wystawie Salonu Odrzuconych wystawiono obraz Śniadanie na trawie Édouarda Maneta, który wywołał skandal ale jeszcze większą uwagę poświęcono Dziewczynie w bieli Whistlera[11]. Kontrowersja, z jaką spotkały się te obrazy, została opisana w powieści Dzieło Émile’a Zoli (1886)[6]. Obraz spotkał się z na ogół przychylnym przyjęciem, które oczyściło Whistlera z zarzutów po odrzuceniu, jakiego doświadczył wcześniej w Londynie i Paryżu[13]. Obraz cieszył się dużym uznaniem kolegów i przyjaciół artysty: Maneta, malarza Gustave’a Courbeta i poety Charles’a Baudelaire’a. Krytyk sztuki Étienne Joseph Théophile Thoré uważał, iż obraz nawiązuje do tradycji Goi i Velazqueza. Byli też i tacy, którzy przyjęli dzieło mniej przychylnie; niektórzy francuscy krytycy uważali, iż kierunek reprezentowany przez angielski prerafaelityzm jest nieco dziwaczny[14].

Obraz pozostawał w rękach rodziny Whistlera do 1896, kiedy to kuzyn artysty sprzedał go kolekcjonerowi sztuki Harrisowi Whittemore’owi. W 1943 rodzina Whittemore’a przekazała dzieło jako dar do National Gallery of Art w Waszyngtonie[15].

Kompozycja i interpretacja[edytuj | edytuj kod]

Whistler, zwłaszcza w późniejszych latach swej kariery, odrzucał myśl, że jego obrazy powinny wyrażać coś innego, niż to, co jest widoczne na płótnie. Jest on znany jako główny rzecznik filozofii "sztuka dla sztuki"[16]. O Dziewczynie w bieli powiedział: Mój obraz po prostu przedstawia dziewczynę ubraną na biało, stojącą na tle białej zasłony[6]. Ten komentarz pojawił się w odpowiedzi na szeroko rozpowszechniony pogląd, że obraz ten przedstawia bohaterkę z powieści Kobieta w bieli (ang. The Woman in White) Wilkie Collinsa, publikowaną w odcinkach w latach 1859–60[1]. Książka Collinsa była opowieścią o romansie, intrydze i podwójnej osobowości i była uważana po trosze za sensację w czasie swej publikacji[17]. Ponieważ angielscy krytycy uważali obraz za ilustrację, byli mniej przychylni, niż ich francuscy koledzy, którzy postrzegali obraz jako wizjonerski, poetycki. Jeden z angielskich krytyków, powołując się na powieść Collinsa określił Dziewczynę w bieli jako ...jeden z najbardziej niedokończonych obrazów, z jakimi kiedykolwiek zetknęliśmy się[7]. Od chwili, kiedy Berners Street Gallery zatytułowała obraz Whistlera Kobieta w bieli, krytycy byli niezadowoleni z braku podobieństwa obrazu do bohaterki powieści[2].Whistler, który nigdy nie przeczytał powieści, oburzył się tym porównaniem[18]. Mniej więcej dziesięć lat później zaczął nazywać swój obraz Symfonia w bieli nr 1[11], choć francuska krytyka nazwala go tym terminem (fr. Symphonie du blanc) już podczas wystawienia go w Paryżu[1]. Whistler, przez analogię do muzyki, wyznawał w późniejszych latach filozofię, iż najważniejsza była kompozycja dzieła, a nie jego temat[6]. Wybierając taki tytuł zainspirował się najprawdopodobniej poematem Symphonie en Blanc Majeur Théophile’a Gautiera (1852)[19].

Kobiety ubrane na biało to temat, do którego Whistler powrócił malując obrazy Symfonia w bieli nr 2 i Symfonia w bieli nr 3

Whistler nie całkiem był zadowolony z realizmu, jaki wyrażał jego obraz w swej pierwotnej formie, co zarzucano mu, jako wpływ Courbeta. Później, w latach 1867 – 1872 przemalował on obraz nadając mu bardziej duchowy wyraz[1]. Nawet jeśli Symfonia została rozpoczęta zanim Whistler po raz pierwszy spotkał Rossettiego, wpływ Prerafaelitów jest w niej nadal widoczny[20]. Obraz był wczesnym eksperymentem w bieli na tle bieli – z kobietą stojącą w białej sukni na białym tle. Takie zestawienie kolorów to motyw, do którego artysta powrócił później, malując dwa obrazy, które zatytułował Symfonia nr 2 (1864) i Symfonia nr 3 (1865–67)[11]. Tafla obrazu jest długa i wysmukla, a poza modelki i jej ubiór dodatkowo podkreślają pionowy charakter malowidła[21]. Kobieta jest wyrazista, niemal konfrontacyjna, bardzo zindywidualizowana, jeśli chodzi o jej wzrok wpatrzony w oczy widza, jak i jej rysy[22]. Krytyk sztuki Hilton Kramer dostrzega w portretach Whistlera urok i połączenie rzemiosła i zmysłu obserwacyjnego, których nie posiadają jego bardziej radykalne pejzaże[23].

Choć sam Whistler czuł się urażony, gdy próbowano analizować jego sztukę, nie odstraszało to późniejszych krytyków od podejmowania takich prób. XIX-wieczny francuski krytyk sztuki Jules-Antoine Castagnary widział w obrazie Whistlera symbole utraconego dziewictwa, temat podjęty przez późniejszych krytyków[20]. Historyk sztuki Wayne Craven również postrzega obraz jako coś więcej, niż formalne ćwiczenie i znajduje w nim "zagadkowe, ekspresyjne a nawet erotyczne wątki". Podkreśla kontrast pomiędzy wizerunkiem kobiety z białą lilią symbolizującą niewinność i dziewiczość, a dziką głową zwierzęcia, symbolizującą utratę dziewictwa[11]. Beryl Schlossman, wychodząc z perspektywy krytyki literackiej, dostrzega w aluzjach do Najświętszej Marii Panny religijny aspekt dzieła – skóra zwierzęcia pod stopami kobiety to według niego obłok, na którym Matka Boska jest często przedstawiana, a niedźwiedź to biblijny wąż, któremu miażdży ona głowę[21].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Margaret F. MacDonald: Whistler, James (Abbott) McNeill.
  2. 2,0 2,1 Robin Spencer: Whistler, James Abbott McNeill (1834–1903).
  3. Stanley Weintraub: Whistler: A biography. s. 71.
  4. Robin Spencer. Whistler's 'The White Girl': Painting, Poetry and Meaning. . s. 306. 
  5. Robin Spencer. Whistler's 'The White Girl': Painting, Poetry and Meaning. . s. 309. 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Robin Spencer. Whistler's 'The White Girl': Painting, Poetry and Meaning. . s. 300. 
  7. 7,0 7,1 7,2 Hilary Taylor: James McNeill Whistler. s. 27.
  8. Michelle Facos – An Introduction to Nineteenth Century Art: Symphony in White No. 1: The White Girl (ang.). [dostęp 2011-10-07].
  9. Robin Spencer. Whistler's 'The White Girl': Painting, Poetry and Meaning. . s. 310. 
  10. Ronald Anderson, Anne Koval: James McNeill Whistler: Beyond the Myth. s. 129-130.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 Wayne Craven: American Art: History and Culture. New York: McGraw-Hill, 2003, s. 342-343. ISBN 0071415246. (ang.)
  12. Stanley Weintraub: Whistler: A biography. s. 84.
  13. Joy Newton, Margaret F. MacDonald. Whistler: Search for a European Reputation. „Zeitschrift für Kunstgeschichte”. 41. 
  14. Robin Spencer. Whistler's 'The White Girl': Painting, Poetry and Meaning. . s. 308. 
  15. National Gallery of Art, Washington, DC: The Collection: Symphony in White No. 1: The White Girl, 1862 (ang.). [dostęp 2011-10-07].
  16. Bob Batchelor: The 1900s. s. 219.
  17. Robin Spencer. Whistler's 'The White Girl': Painting, Poetry and Meaning. . s. 302. 
  18. Stanley Weintraub: Whistler: A biography. s. 76-77.
  19. Stanley Weintraub: Whistler: A biography. s. 72.
  20. 20,0 20,1 Hilary Taylor: James McNeill Whistler. s. 29.
  21. 21,0 21,1 Beryl Schlossman: Objects of Desire: The Madonnas of Modernism. s. 195.
  22. Robin Spencer. Whistler's 'The White Girl': Painting, Poetry and Meaning. . s. 307. 
  23. Hilton Kramer, Roger Kimball: The Age of the Avant-Garde: An Art Chronicle of 1956-1972. s. 72-73.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]