Tätort
Tätort (ze szw. dosłownie „gęsto (zabudowana) miejscowość”; fiń. taajama; duń. byområde; norw.: bokmål tettsted, nynorsk tettstad; tłumaczenie ang. urban area lub locality) – termin używany w Szwecji, Finlandii, Danii i Norwegii na określenie miejscowości o liczbie mieszkańców 200 lub więcej, gdzie odległość między zabudowaniami mieszkalnymi nie przekracza 200 m oraz gdzie odsetek domów letniskowych nie jest większy niż 50%.
Definicja ta została wypracowana i przyjęta w 1960 na spotkaniu szefów urzędów statystycznych państw nordyckich jako wspólna i obowiązująca w tych krajach[1].
Spis treści |
Szwecja [edytuj]
Tätort jest jedną z dwóch typów jednostek osadniczych w Szwecji (drugą jest småort). Ponieważ liczba mieszkańców i gęstość zabudowania ciągle się zmieniają, tak też zmieniają się grupy tätorter i småorter. W Szwecji nowy podział przeprowadza co 5 lat Centralne Biuro Statystyczne (Statistiska centralbyrån – SCB). Podział ten jest całkowicie niezależny od istniejącego i obowiązującego podziału administracyjnego i przeprowadza się go według powyższej definicji. Tätort może z tego powodu znajdować się w granicach kilku gmin (np. tätort Sztokholm, obejmujący obecnie 12 gmin). Dzielnica miasta może także stanowić własny, odrębny tätort (np. Sävja – Uppsala). Obszar, który nie jest zaliczony do tätortu, SCB określa jako obszar „poza tätortem” (utanför tätort) i są to mniejsze skupiska zabudowań takie jak småort, kolonie domków letniskowych (fritidhusområde), obszary przemysłowe oraz tereny rolnicze.
Większy obszar, na którym znajduje się kilka związanych ze sobą i od siebie zależnych tätortów stanowi tätortsregion lub region miejski (stadsregion). Jest to miejscowość centralna (centralort lub huvudort) oraz otaczające ją przedmieścia (förorter). Poszczególne przedmieścia mogą posiadać własne centrum handlowo-usługowe czy administracyjne, ale są jednocześnie silnie zależne od miejscowości głównej (rynek pracy, placówki kulturalne, edukacja itp.) [2].
Nazwy dla nowo wydzielonych tätortów zatwierdza urząd geodezyjny (Lantmäteriet) w porozumieniu z zarządami regionów (Länstyrelse) i innymi urzędami. Każdy tätort, poza swoją nazwą, ma przydzielony 4-cyfrowy kod (tätortskod), np. Sztokholm – 0336.
Historia [edytuj]
Do 2 poł. XIX w. pojęcie tätort odnosiło się tylko do miast (szw. stad, l.mn. städer), a więc do miejscowości posiadających prawa miejskie. Rzeczywisty obszar osadnictwa pokrywał się wówczas w znacznej mierze z jednostkami podziału administracyjnego. Od 2 poł. XIX w. industrializacja Szwecji i budowa sieci linii kolejowych przyczyniły się do powstania nowych typów osad i miejscowości, z reguły bez administracyjnego statusu miasta. Części z nich nadano rangę miejscowości municypalnych (municipalsamhälle) lub köping, inne zaś pozostały w ujęciu administracyjnym obszarami rolniczymi (landsbygd). Występowały jeszcze tzw. osady poza granicami miasta (utomgränsbebygelse), ściśle jednak, przede wszystkim ekonomicznie, z miastem związane. Z czasem zostały one przekształcone w miejscowości municypalne i następnie wchłonięte w granice miasta (np. Sofielund – Malmö).
Konieczne stało się stworzenie nowego pojęcia na określenie gęsto zabudowanych obszarów bez względu na obowiązujące wtedy granice administracyjne. W 1900 po raz pierwszy przedstawiono dane o „miejscowościach podobnych do köping” (köpingsliknande samhällen). W l. 1920-1945 mieszkańców tzw. tätortów administracyjnych (administrativ tätort), tj. miast, köping, köping municypalnych i miejscowości municypalnych, zaliczano do ludności tätortu. Samo pojęcie tätort, jako określenie obszaru zabudowanego, wprowadzono w celach statystycznych w 1930.
Od reformy administracyjnej z 1971 i wprowadzenia jednolitego typu gmin, posiadanie przez miasto praw miejskich, poza walorami prestiżowymi i historycznymi, straciło praktyczne znaczenie. Miejscowości posiadające prawa miejskie przed 1971 (podobnie jak i pozostałe miejscowości spełniające warunki definicji) klasyfikowane są jako tätorty. W praktyce jednak używa się dla nich określenia miasto (nie tätort), np. Stockholms stad, Solna stad.
Statistiska centralbyrån (SCB) i ustalanie granic tätortów [edytuj]
SCB ustala granice tätortów i wylicza ich zaludnienie co 5 lat. Rezultaty z 2010 zostały opublikowane 16 czerwca 2011. SCB posługuje się, z pewnymi wyjątkami, wspólną, ustaloną w 1960, skandynawską definicją tätortu.
Według spisu z 2010 w Szwecji znajdowało się 1956 tätortów. W okresie 2005-2010 pojawiło się 59 nowych tätortów. Jednocześnie 42 miejscowości przestały być tätortami, co oznacza, że albo liczba ich mieszkańców spadła poniżej 200 (w 29 przypadkach), albo na skutek „zrośnięcia się” z innym tätortem (12 przypadków). W jednym przypadku także ze względu na to, że liczba domów letniskowych przekroczyła 50% wszystkich zabudowań[3].
Powierzchnia tätortu może się zmienić w okresach pomiędzy kolejnymi spisami, o czym należy pamiętać analizując poszczególne dane. Pojedyncze småort lub zabudowania na obszarach rzadko zaludnionych (glesbygd) mogą „zrosnąć się” ze sobą, np. poprzez wybudowanie budynku mieszkalnego w ten sposób, że odległość między zabudowaniami będzie mniejsza niż 200 m lub odwrotnie, gdy położone pomiędzy zabudowanie zostanie wyburzone.
W 2010 roku w 1956 tätortach mieszkało łącznie 8 016 000 osób, tj. 85% ludności Szwecji. Według danych z 2005 liczba ta wynosiła 7 633 000 osób w 1940 tätortach[4].
Przypisy
- ↑ Statistiska centralbyrån: Tätorter 1960-2005. Statistiska meddelanden MI 38 SM 0703 s.83 (szw.). [dostęp 2013-05-10].
- ↑ Lars Nilsson: Folkmängden i tätortsregioner 1900-1950 (szw.). [dostęp 2013-05-10].
- ↑ Statistiska centralbyrån: Fortsatt stor ökning av befolkning i tätorter (szw.). [dostęp 2013-05-10].
- ↑ Statistiska centralbyrån: Fortsatt stor ökning av befolkning i tätorter (szw.). [dostęp 2013-05-10].
Zobacz też [edytuj]
Bibliografia [edytuj]
Statiska centralbyrån (SCB): Tätorter 2010 (szw.). [dostęp 2013-05-10].
