Prawa miejskie

Prawa miejskie – zbiór praw dotyczący mieszkańców miasta, szczególnie istotny w średniowieczu, gdyż wyjmował mieszczan spod jurysdykcji prawa ziemskiego (tzw. prawo dworskie).

Prawa miejskie raz udzielone zazwyczaj nie są cofane, choć zdarzają się przypadki ich odebrania. Najczęstszą przyczyną degradacji miasta bywa znaczne zmniejszenie się liczby mieszkańców.

Historia

Prawa miejskie nadawane były przez władcę na wniosek pana i obejmowały między innymi prawo targowe (pozwolenie na urządzanie targów), pozwolenie na swobodne uprawianie rzemiosła, prawo składu (zmuszające przejeżdżających kupców do wystawiania swoich towarów na sprzedaż) i prawo mili (ograniczające konkurencję w handlu i rzemiośle), prawo sądowe (spory rozstrzygał sąd) i związane z nim prawo miecza, czyli prawo do zasądzania wyroków śmierci i określające jakie rodzaje kar za jakie przestępstwa można wykonywać (wiązało się to między innymi z powołaniem instytucji kata), prawo do wznoszenia fortyfikacji (które władca przekazywał miastu). Mieszkańcy miast mieli też niekiedy przyznawany przywilej zwalniający ich od płacenia ceł na obszarze całego kraju.

Jedną z najważniejszych cech przywileju lokacyjnego miasta była zasada zbiorowego władania nadaną ziemią. Prowadziło to do ukształtowania specyficznego charakteru samorządu miejskiego.

Początki nadawania praw miejskich są związane z kolonizacją nowych terenów w XIII w., czyli tak zwanymi lokacjami, gdy możnowładca ściągał na swój teren osadników, którzy karczowali lasy i budowali nową osadę (zobacz zasadźca). Aby zachęcić osadników do zmiany miejsca, przyznawano im nowe prawa. Pierwotnie kolonia przybyszów uzyskiwała immunitet sądowy, a wójt lub sołtys reprezentujący księcia był powoływany z grona jej członków, następnie w miejsce immunitetów wprowadzano prawa miejskie.

W Polsce pojawienie się praw miejskich przyniosło pierwsze elementy prawa rzymskiego, ponieważ wcześniejsze prawa ziemskie czy prawo lenne nie miały z nim większego związku.

Niejednokrotnie uzyskanie praw miejskich nie zmieniło faktu, że w dalszym ciągu miasto takie było jedynie z nazwy, herbu i przywileju. Osada pozbawiona możliwości rozwoju mogła dalej prowadzić życie typowo wiejskie, a główną działalnością jej mieszkańców była uprawa łanów ziemi przydzielonych przez właściciela.

Typy praw miejskich w Polsce

Prawa miejskie różniły się między sobą. Jeśli chodzi o prawa dotyczące miast polskich należy wspomnieć o:

• prawo magdeburskie (ius municipale magdeburgense), znane też jako prawo niemieckie - prawo stworzone w Magdeburgu, jedno z najczęściej używanych przez polskie miasta (pierwszym miastem na terenie dzisiejszej Polski, które przyjęło prawa magdeburskie była Złotoryja), rządziło się nim także wiele miast w Brandenburgii, Saksonii i na Śląsku.
  Podstawą kodyfikacją prawa magdeburskiego był tzw. Weichbild magdeburski (Ius municipale), który był przeróbką Zwierciadła Saskiego. W Polsce najczęściej korzystano z tzw. Wulgaty, czyli oryginału niemieckiego, lub wersji Konrada z Opola powstałej dla mieszczan krakowskich w XIV w.
  Użycie praw magdeburskich przez inne miasta przyczyniło się do wzrostu znaczenia Magdeburga, bo inne miasta traktowały go jako wyższą instancję w trudnych przypadkach. Zbiór tak zwanych pytań brandenburskich zawiera około 1400 zapytań.
  Prawa magdeburskie były przetłumaczone na łacinę w 1506 przez kanclerza Jana Łaskiego natomiast na język polski w 1581 przez syndyka lwowskiego P. Szczerbica.

• prawo lubeckie - niemieckie prawo lokacyjne, obok prawa magdeburskiego najbardziej rozpowszechnione, wzorowane na prawie Lubeki, stanowiło wzór prawno-organizacyjny dla ponad 140 miast, od Hamburga po Rygę, położonych wzdłuż południowego wybrzeża Bałtyku i na przyległych terenach, przyjmowały je głównie miasta związane ze Związkiem Hanzeatyckim, m.in. Szczecin, Stargard Szczeciński, Gdańsk, Elbląg, Braniewo oraz Frombork.

• prawo średzkie - odmiana prawa magdeburskiego powstała około 1210 w Środzie Śląskiej zatwierdzona przez Henryka I Brodatego. Była to kompilacja elementów prawa magdeburskiego i flamandzkiego dostosowująca je do śląskich realiów. Do głównych różnic należało sprawowanie władzy w mieście przez sołtysa lub wójta z ławnikami, przy czym stanowisko wójta i sołtysa było dziedziczne. Nie mogli oni sądzić niektórych rodzajów przestępstw, które były zarezerwowane dla sędziów państwowych.
  Znaczenie prawa średzkiego zmalało po powołaniu przez Kazimierza Wielkiego Sądu Wyższego Prawa Niemieckiego na zamku krakowskim na Wawelu.

• prawo chełmińskie - odmiana prawa magdeburskiego powstała około 1233 w Chełmnie, używana głównie na Pomorzu, Prusach, Mazowszu, Warmii, i Podlasiu. Na skutek zarządzenia Kazimierza Jagiellończyka od 1476 obowiązywało wszystkich mieszkańców Prus Królewskich (także szlachtę). Nigdy nie uzgodniono oficjalnej kodyfikacji, posługiwano się za to licznymi projektami kodyfikacji wydanymi drukiem. Od 1459 r. rolę sądu wyższego dla miast na prawie chełmińskim pełniła Rada Torunia.

• prawo kaliskie (ius Calisiense) – lokalna odmiana prawa średzkiego wzorowana na przywileju lokacyjnym Kalisza i stosowana we wschodniej Wielkopolsce.

• prawo poznańskie (ius Posnaniense) - lokalna odmiana prawa magdeburskiego wzorowana na przywileju lokacyjnym Poznania z 1253 i stosowana w zachodniej Wielkopolsce.

• miejskie prawo prywatne Jana Cervusa Tucholczyka - opracowane w 1531, było oparte na Statucie Łaskiego. Była to próba spolonizowania praw miejskich podjęta przez profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego. W późniejszych wydaniach znalazły się dodatki na temat prawa rzymskiego i kanonicznego.

• prawo flamandzkie - wzorowane na prawie niemieckim, nadawane kolonistom flamandzkim, holenderskim oraz frankońskim, lokowane na nim były Racibórz, Nysa oraz sporadycznie inne miasta na Śląsku.

Obywatelstwo miejskie

Do korzystania z pełni praw wynikających z przyjętego prawa miejskiego mieli od średniowiecza do XVIII w. tylko wolni obywatele (łac. cives).

Ponieważ życiem społeczności miejskiej kierowały jasno określone prawa, by spełnić postawione prawem warunki przyjęcia należało najpierw nabyć obywatelstwo miejskie. Obywatelstwo miejskie nadawano pod określonymi w przepisach zasadami ujętymi w wilkierzach (kodeksach prawa miejskiego), ordynacjach Rady Miasta oraz edyktach, niekiedy bardzo surowych.

Jako warunki przyjęcia stawiano m.in. urodzenie z legalnego związku, przedstawienie władzom miejskim dwóch zamożnych miejscowych protegowanych oraz złożenie uroczystego zobowiązania do przestrzegania obowiązujących praw i stosowania się do rozporządzeń władz miejskich. Przepisy miejskie w zależności od tradycji nakazywały również w określonym terminie nabycie w mieście nieruchomości oraz uiszczenie stosownych opłat do kasy miejskiej. Od końca XVI wieku w Polsce warunkiem uzyskania przyjęcia do prawa miejskiego było również wyznawanie religii rzymskokatolickiej przez osobę starającą się o takie przyjęcie (z wyjątkiem Prus Królewskich, gdzie największe miasta były luterańskie.)

Osoba, która uzyskała akceptację władz miejskich, składała przysięgę i była następnie odnotowywana w księdze przyjęć do prawa miejskiego (łac. album civile).

Uzyskanie przyjęcia do prawa miejskiego dawało obywatelowi wiele korzyści; umożliwiało wolne prowadzenie działalności gospodarczej, dawało czynne i bierne prawo wyborcze do władz miejskich, umożliwiało członkostwo w bractwach kupieckich i cechach rzemieślniczych.

Z prawa tego najczęściej wyłączano rządzących się odrębnymi prawami i niepodlegających władzy rad miejskich Żydów, a także duchownych. Również nie był zaliczany do pocztu obywateli miasta mieszkający w nich, ale nieposiadający praw plebs. W Polsce ludność pochodzenia ruskiego mogła się starać o przyjęcie do prawa miejskiego dopiero po roku 1724.

Prawa miejskie w Polsce współcześnie

Aby uzyskać lub odzyskać status miasta (określany tradycyjnie jako prawa miejskie), aktualna miejscowość musi spełnić kilka warunków. Za pozytywnym rozpatrzeniem wniosku o nadaniu praw miejskich przemawia szereg argumentów i uwarunkowań:

Przestrzenno-urbanistyczne:

• posiadanie odpowiedniej infrastruktury techniczno-komunalnej (cała miejscowość musi być zgazyfikowana, zwodociągowana i skanalizowana, posiadać m.in. centralne ogrzewanie, oczyszczalnię i selektywną zbiórkę odpadów)
• posiadanie uchwalonego planu zagospodarowania przestrzennego przewidującego rozbudowę przyszłego miasta
• posiadanie miejskich cech funkcjonalno-przestrzennych (układ urbanistyczny z rynkiem, zwarta zabudowa typu miejskiego, asfaltowa nawierzchnia ulic, kanalizacja burzowa, chodniki, oświetlenie ulic, itp.)
• posiadanie jednoznacznie wykształconego centrum
• w obszarze zwartej zabudowy nie powinna być widoczna zabudowa typu zagrodowego
• określenie granic projektowanego miasta nie może być zbyt szerokie, czyli zawierać elementy funkcjonalno-przestrzenne niewłaściwe dla miast (niezwarta zabudowa, rozłogi wiejskie itp.)

Historyczno-administracyjne:

• posiadanie w przeszłości praw miejskich (m.in. herbu) lub stanowienie ważnego większego lokalnego ośrodka administracyjnego (zaleta lecz nie warunek)
• posiadanie dostatecznej liczby instytucji pełniących ponadlokalne funkcje o charakterze miastotwórczym
• miejscowości nie stanowiące siedzib gmin lub stanowiące integralną część innego miasta mają mniejszą szansę na pozytywne rozpatrzenie, np. Bnin

Funkcjonalno-demograficzne:

• posiadanie odpowiedniej liczby ludności (przyjęte kryterium to minimum 2.000 mieszkańców, w praktyce ten warunek jest coraz mniej rygorystycznie przestrzegany, np. w przypadku Zakliczyna i Kołaczyc)
• przynajmniej 2/3 ludności musi być zatrudniona poza rolnictwem

Społeczne:

• poparcie lokalne (we wstępnych konsultacjach przeważająca liczba mieszkańców projektowanego miasta oraz otaczającej je gminy musi opowiedzieć się za nadaniem statusu miejskiego)
• pozytywna opinia wojewody

Miejscowości pragnące uzyskać lub odzyskać prawa miejskie

• Baranów - 1.915 mieszk. (2009)
• Bircza - 1.039 mieszk.(2009)
• Biskupiec - 1.913 mieszk. (2009)
• Bnin - 2.380 mieszk.(2009) (część Kórnika)
• Bralin - 2.760 mieszk. (2009)
• Budzyń - 4.299 mieszk. (2009)
• Chełmsko Śląskie - 2.205 mieszk. (2009)
• Choceń - 1.274 mieszk. (2009)
• Dębowiec - 1.986 mieszk. (2009)
• Długołęka - 2.749 mieszk. (2009)
• Dobre - 1.662 mieszk. (2009)
• Dobrzyca - 3.276 mieszk. (2009)
• Domaradz - 3.042 mieszk. (2009)
• Dubiecko - 855 mieszk. (2009)
• Frysztak - 1.168 mieszk. (2009)
• Gardeja - 2.326 mieszk. (2009)
• Gąsawa - 1.469 mieszk. (2009)
• Goraj - 1.014 mieszk. (2009)
• Jawornik Polski - 1.166 mieszk. (2009)
• Jedlińsk - 1.694 mieszk. (2009)
• Kaźmierz - 3.143 mieszk. (2009)
• Klimontów - 2.046 mieszk. (2009)
• Komorów - 3.816 mieszk. (2009)
• Końskowola - 2.210 mieszk. (2009)
• Korczyna - 6.047 mieszk. (2009)
• Koszyce - 833 mieszk. (2009)
• Krościenko nad Dunajcem - 3.611 mieszk. (2009)
• Kurów - 2.753 mieszk. (2009)
• Lipnica Murowana - 720 mieszk. (2009)
• Łagów - 1.588 mieszk. (2009)
• Magnuszew - 976 mieszk.(2009)
• Majdan Królewski - 2.631 mieszk. (2009)
• Markuszów - 1.273 mieszk. (2009)
• Miasteczko Krajeńskie - 1.150 mieszk. (2009)
• Modliborzyce - 1.382 mieszk. (2009)
• Mrozy - 3.446 mieszk. (2009)
• Mstów - 1.758 mieszk. (2009)
• Nowy Żmigród - 1.429 mieszk. (2009)
• Olsztyn - 2.687 mieszk. (2009)
• Opatówek - 4.077 mieszk. (2009)
• Osiek Jasielski - 716 mieszk. (2009)
• Otyń - 1.474 mieszk. (2011)
• Parzęczew - 914 mieszk. (2009)
• Piaski - 3.175 mieszk. (2009)
• Pomiechówek - 959 mieszk. (2009)
• Pszczew - 1.866 mieszk. (2009)
• Rozprza - 1.638 mieszk. (2009)
• Srebrna Góra - 1.063 mieszk. (2009)
• Stanisławów - 1.602 mieszk. (2009)
• Stepnica - 2.462 mieszk. (2009)
• Stopnica - 1.545 mieszk. (2010)
• Strzeleczki - 1.603 mieszk. (2009)
• Szczerców - 2.932 mieszk. (2009)
• Szerzyny - 2.270 mieszk. (2009)
• Szydłów - 1.093 mieszk. (2009)
• Tarnów Opolski - 3.759 mieszk. (2009)
• Turobin - 1.037 mieszk. (2009)
• Urzędów - 1.083 mieszk. (2009)
• Wąwolnica - 1.120 mieszk. (2009)
• Wielbark - 2.923 mieszk. (2009)
• Władysławów - 1.707 mieszk. (2009)
• Wodzisław - 1.224 mieszk. (2009)
• Zaklików 3.043 mieszk. (2009)

Wnioski o nadanie statusu miasta rozpatrzone pozytywnie przez Radę Ministrów

2010

Herb	Miasto (2010)	Miejska morfologia	Prawa miejskie dawniej	Liczba ludności	Ludność pozarolnicza	Poparcie lokalne
	Kołaczyce		(1354-1919)	(1314)
	Łaszczów		(1549-1870)	(2341)	(70%)
	Przecław		(1471-1919)	(1542)	(95%)
	Radłów			(2793)	(92%)
	Szepietowo			(2335)	(99%)
	Tychowo			(2507)	(90%)

2011

Herb	Miasto (2011)	Miejska morfologia	Prawa miejskie dawniej	Liczba ludności	Ludność pozarolnicza	Poparcie lokalne
	Czyżew		(1476-1870)	(2670)
	Gościno			(2636)	(97,3%)
	Nowe Brzesko		(1279-1870)	(1756)	(90%)
	Pruchnik		(1370-1934)	(3694)	(96%)
	Wolbórz		(1273-1870)	(2594)	(85%)

Wnioski o nadanie statusu miasta rozpatrzone negatywnie przez Radę Ministrów

2005

• Bnin - sytuacja wynikająca z podziału jednego miasta na dwa inne (na terenie tej samej gminy) byłaby precedensem; Bnin jako miasto byłby jednostką pomocniczą gminy Kórnik, i tak reprezentowaną w stosunkach zewnętrznych przez władze Kórnika; proces urbanizacji polega na poszerzaniu granic miast, tak więc dzielenie ich nie jest racjonalne
• Dobre - mała liczba ludności; małe poparcie mieszkańców; mała liczba instytucji pełniących funkcje ponadlokalne o charakterze miastotwórczym; słabo rozwinięta infrastruktura techniczno-komunalna i społeczna; widoczna część zabudowy typu zagrodowej w obszarze zwartej zabudowy Dobrego

2006

• Biskupiec - mała liczba ludności; małe poparcie mieszkańców; mała liczba instytucji pełniących funkcje ponadlokalne o charakterze miastotwórczym; znaczne rozproszenie zabudowy miejscowości; brak jednoznacznie wykształconego centrum
• Bnin - brak nowych argumentów merytorycznych od złożenia wniosku w 2005 roku oraz brak zaangażowania ludności lokalnej

2007

• Końskowola - zbyt szerokie określenie granic, małe poparcie ludności i negatywna opinia wojewody

2008

• Gardeja - mała liczba ludności
• Przecław - mała liczba ludności i zbyt szerokie określenie granic
• Pszczew - mała liczba ludności i małe poparcie ludności

2009

• Wolbórz - zbyt szerokie określenie granic

2010

• brak wniosków rozpatrzonych negatywnie

Podstawy prawne

• Ustawa z 29 sierpnia 2003 r. o urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych
  Dz.U. z 2003 r. nr 166, poz. 1612; ostatnia zmiana Dz.U. z 2005 r. nr 17, poz. 141
• Ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym
  Dz.U. z 2001 r. nr 142, poz. 1591; ostatnia zmiana Dz.U. z 2008 r. nr 180, poz. 1111

Zobacz też

• Miasta w Polsce
• Nadania praw miejskich w Polsce po 1900
• Najstarsze miasta Polski
• Miejscowości w Polsce pozbawione praw miejskich
• Dawne osiedla w Polsce

Bibliografia

• Maria Bogucka, Henryk Samsonowicz. Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Wrocław 1986;