Teoria przejęcia władzy

Hierarchia mocarstw w formie piramidy

Teoria przejęcia władzy lub teoria tranzycji potęgi czy też teoria zmiany siły (ang. power transition theory) – jest to teoria opisująca cykliczną naturę wojny, w powiązaniu z rolą mocarstw w polityce międzynarodowej. Jej twórcy to AFK Orgański i Jacek Kugler.

Teoria zmiany siły opisuje politykę międzynarodową jako hierarchię mocarstw. Celem teorii jest zbadanie cyklicznej natury wojen hegemonicznych i tego jak zmiana mocarstw wpływa na występowanie tych wojen.

Prawdopodobieństwo wojny i stabilność sojuszy

Wojna jest bardziej prawdopodobna kiedy główny rywal państwa dominującego zbliża się w systemie międzynarodowym do pozycji równorzędnej z państwem dominującym i kontestuje aktualny system. Zazwyczaj sojusze są bardziej stabilne kiedy strony sojuszu są zadowolone ze struktury systemu. Prowadzi to do następującego wniosku: im bardziej równowaga sił jest niestabilna (1 lub 2 państwa zdobyły rolę dominująca w systemie międzynarodowym), tym bardziej prawdopodobieństwo wojny jest mniejsze. Według Orgańskiego dystrybucja politycznych, ekonomicznych i militarnych możliwości między walczącymi ze sobą grupami państw zwiększa prawdopodobieństwo wojny; zaś pokój jest lepiej zabezpieczony kiedy nie ma równowagi potencjalnych możliwości między państwami przeważającymi a słabszymi. Agresor będzie się wywodził z nielicznej grupy wielkich mocarstw i osiągnąwszy pozycję równorzędną mocarstwu światowemu rzuci mu wyzwanie. Są również inne aspekty tej teorii: podstawy potęgi mocarstw są bardzo zmienne, zwłaszcza liczba ludności i polityczna zdolność (zdefiniowana jako możliwość rządu kontrolowania wewnętrznych zasobów).

Posługując się metaforą “piramidy”, Orgański pokazuje że istnieje wiele słabych i kilka silnych państw. Najsilniejsze państwo zostało określone jako „mocarstwo dominujące”. Ma ono stosunkowo największy potencjał. Składają się nań: ludność, terytorium , zasoby naturalne, siły militarne, ekonomia i stabilność polityczna. Jest to pierwszy typ państwa. Ogółem Orgański opisał 4 typy państw. Zmiana statusu mocarstwowego następowała między państwem dominującym a wielkim mocarstwem (w większości przypadków) i prowadziła do wojny.

• mocarstwo dominujące − czyli światowe mocarstwo posiadające znaczne wpływy globalne i przewagę nad innymi wielkimi mocarstwami. Od 1945 r. określano ten typ mocarstw pojęciem "supermocarstwo" którym określano 3 państwa: USA, ZSRR i Wielka Brytania, po 1945 r. już tylko 2: USA i ZSRR. Obecnie zaś jedynym supermocarstwem pozostały USA przez co mogą też być określone jako hipermocarstwo.

• wielkie mocarstwa − grupa prawdopodobnych rywali mocarstwa dominującego, państwa mające znaczne wpływy polityczne poza własnym regionem i możliwości rozciągnięcia ich na cały świat (ambicje globalne). Są to mocarstwa które w danym momencie nie są jeszcze w stanie rzucić wyzwania dominującemu mocarstwu lecz mają potencjał by uczynić to w przyszłości. Obecnie uważa się iż taka rolę spełniają: Chiny, Rosja, Unia Europejska, Japonia i Indie. W ich gronie znajduje się przyszły potencjalny rywal mocarstwa dominującego (ang. challenger), przy czym największe szanse przypisuje się Chinom.

• średnie mocarstwa − mające znaczenie dominujące w regionie, lecz nie mające szans na rzucenie wyzwania mocarstwu dominującemu. Na tej zasadzie klasyfikuje się do tej grupy państwa takie jak: Indie (w Azji Południowej), Brazylia (w Ameryce Południowej), Włochy ( w południowej Europie i basenie Morza śródziemnego), Wielka Brytania (północna Europa), RPA (w Afryce południowej), Izrael (na Bliskim Wschodzie), Indonezja (w Azji południowo-wschodniej), Francja (Europa Zachodnia), Niemcy (Europa Zachodnia), Japonia (Azja Wschodnia).

• małe mocarstwa − państwa nie spełniające znaczącej roli w regionie, często rywale aktualnych mocarstw regionalnych. Wymienia się tu często takie państwa jak: Australia, Kanada, Hiszpania, Polska, Meksyk, Korea Południowa

Państwa dominujące - lub hegemoniczne - osiągnąwszy już swą pozycję dążą do zachowania „status quo” w systemie międzynarodowym. Takie państwa określają „reguły gry” i czerpią z nich korzyści. Przewodzą one grupie państw "usatysfakcjonowanych" aktualnym ładem międzynarodowym. W opozycji do nich są państwa "nieusatysfakcjonowane" ("rewizjonistyczne") z powodu zbyt niskiej pozycji w systemie międzynarodowym. Zalicza się do nich niektóre wielkie ("wschodzące") mocarstwa, chcące uzyskać (lub odzyskać) nowe miejsce w społeczności międzynarodowej. Jeżeli międzynarodowe status quo jest bronione przez mocarstwo dominujące, jedynie najsilniejsze z rewizjonistycznych państw z grupy wielkich mocarstw - takie którego potencjał wynosi co najmniej 80% potencjału którym dysponuje dominujące mocarstwo - może podjąć próbę zmiany status quo i rzucić mu wyzwanie jako potencjalny główny rywal (challenger). Zatem wojna hegemoniczna jest możliwa kiedy któreś z wielkich mocarstw osiąga status mocarstwa światowego – taki jaki ma mocarstwo dominujące. Najpoważniejszą konsekwencją takiej wojny jest zmiana systemu zgodnie z nowym międzynarodowym porządkiem mocarstw. Wojna ta ustala nową hierarchię i określa to kto będzie zarządzał systemem międzynarodowym, i czyim interesom nowy ład międzynarodowy będzie podporządkowany.

W przeciwieństwie do tradycyjnej teorii “równowagi sił” („Balance of power”), która uznaje że równość sił jest warunkiem pokoju – teoria zmiany siły dochodzi do przeciwnego wniosku, twierdząc że prawdopodobieństwo wojny między rosnącym w siłę mocarstwem (rywalem) a państwem dominującym może doprowadzić do przejęcia statusu mocarstwowego. Prawdopodobieństwo konfliktu między rywalem a hegemonem kiedy stosunek sił miedzy nimi kształtuje się odpowiednio jak 4:5 i 6:5.Układ sił staje się wtedy dwubiegunowy. Potem jedna strona - nowa lub stara - wygrywa, układ sił wraca do jednobiegunowości, a cykl zaczyna się od nowa.

Jednakże zmiana w układzie sił nie zawsze musi odbywać się na drodze wojny. W sytuacji w której oba mocarstwa: "stare" - dominujące; jak i "nowe" - wschodzące są usatysfakcjonowane, ryzyko wojny między nimi jest minimalne, a przejście do nowej dominacji odbywa się w sposób pokojowy, bez istotnej zmiany struktury systemu. Tak było kiedy USA przystępując do dwóch wojen światowych (w latach 1917 i 1941), przejęły od Wielkiej Brytanii rolę przywódcy w walce przeciw Niemcom a zatem i rolę dominującego mocarstwa.

Zobacz też

Teoria cykli hegemonicznych

Bibliografia

• Organski, AFK (1958). World Politics. New York.
• J.Kugler, A.F.K. Organski: The Power Transition A Retrospective and Prospective Evaluation
• Power transitions: Strategies for 21th century
• Grzegorz Kostrzewa-Zorbas: Świat po pekińsku. Newsweek 21 grudnia 2008