Włochy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Zobacz też: inne znaczenia. Na tę stronę wskazuje także przekierowanie „Italia”. Zobacz też: Italia (ujednoznacznienie)
Repubblica Italiana
Republika Włoska
Flaga Włoch
Godło Włoch
Flaga Włoch Godło Włoch
Hymn: Fratelli d’Italia
(Bracia Włosi)
Położenie Włoch
Konstytucja Konstytucja Włoch
Język urzędowy włoski[a]
Stolica Rzym
Ustrój polityczny republika parlamentarna
Typ państwa demokracja
Głowa państwa prezydent Giorgio Napolitano
Szef rządu premier Matteo Renzi
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
72. na świecie
301 230 km²
2,36%
Liczba ludności (2014)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
23. na świecie
61 680 122[1]
199 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

2071,9 mld[2] USD
34 714[2] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

2035,4 mld[2] USD
34 103[2] USD
Jednostka monetarna 1 euro = 100 eurocentów (EUR, €)
Zjednoczenie zjednoczenie Włoch
17 marca 1861
Wstąpienie do UE 25 marca 1957
Religia dominująca katolicyzm
Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Kod ISO 3166 IT
Domena internetowa .it
Kod samochodowy I
Kod samolotowy I
Kod telefoniczny +39
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Włochy w Wikipodróżach

Włochy, Republika Włoska (wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Polityka[edytuj | edytuj kod]

Ustrój[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Ustrój polityczny Włoch.

Ustrój demokratyczny, republika z dwuizbowym parlamentem (kadencja pięcioletnia):

  • Izbą Deputowanych (630 miejsc)
  • Senatem (315 miejsc + senatorowie dożywotni).

Obie izby parlamentu wybierane są w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich, w głosowaniu tajnym. Jest 27 sztucznie wytyczonych okręgów w wyborach do Izby Deputowanych, a w wyborach do Senatu okręgami są regiony.

Głową państwa jest Prezydent Republiki wybierany na 7-letnią kadencję przez Zgromadzenie Narodowe – wspólnie obradujące obie izby parlamentu, wraz z reprezentantami regionów (1 z Valle d’Aosta, z pozostałych 19 regionów po 3).

Ustrój państwa można określić jako odmianę systemu parlamentarnego, w której wzmocniono jednak rolę prezydenta – dysponuje on na przykład swobodnym prawem desygnowania premiera – co jest istotne w systemie wielopartyjnym; w przypadku dymisji rządu może jej nie przyjąć i rozwiązać parlament.

System polityczny panujący we Włoszech powszechnie zaliczany jest do mało stabilnych. Rozwiązany w listopadzie 2011 gabinet Silvio Berlusconiego był 62. rządem po zakończeniu II wojny światowej.

Włoski system partyjny[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Partie polityczne Włoch.

Włoski system należy do wielopartyjnych. Scena polityczna jest mocno rozdrobniona, jednak aktualnie najważniejsze partie skoncentrowane są w dwóch obozach – rządzącej koalicji partii centrolewicowych, w tym m.in. Partii Demokratycznej oraz w pozostającej w opozycji do rządu koalicji centroprawicowej Forza Italia z Ligą Północną. Do głównych ugrupowań włoskiej sceny politycznej zalicza się:

Przywódcy Włoch[edytuj | edytuj kod]

Geografia[edytuj | edytuj kod]

000 Italia harta.PNG

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Włoch.

Państwo leżące w Europie Południowej, posiadające na swoim terytorium dwie enklawy: San Marino na północy i Watykan na terenie stolicy kraju, Rzymu. Włochy cechuje wyżynny i górzysty krajobraz. Praktycznie cały kraj reprezentuje klimat podzwrotnikowy i roślinność śródziemnomorska.

Całkowita granica lądowa Włoch wynosi 1932,2 km. Sąsiadują z Francją – 488 km granicy, Szwajcarią – 740 km, Austrią – 430 km i Słowenią – 232 km. Wewnątrz terytorium Włoch znajdują się ponadto dwa państwa-enklawy: San Marino (39 km granicy) i Watykan (3,2 km).

Linia brzegowa jest dość dobrze rozwinięta, długość wybrzeża wynosi aż 7600 km. Oblewają je wody kilku akwenów Morza Śródziemnego: Morze Liguryjskie, Morze Tyrreńskie, Morze Jońskie i Morze Adriatyckie. Zachodnie wybrzeże półwyspu jest rozczłonkowane wieloma zatokami (Gaecka, Neapolitańska, Salerno) i skalistymi przylądkami. Na północy i południu wybrzeże jest przeważnie górzyste, zaś w części środkowej – nizinne. Wybrzeże wschodnie, adriatyckie jest w większości wyrównane z wąskim pasem nizin nadmorskich, na południowym wschodzie leży szeroka Zatoka Tarencka i nizinny Półwysep Salentyński. Łączna powierzchnia wysp włoskich wynosi około 50 tys. km² (1/6 pow. kraju), największe z nich to Sycylia (25,4 tys. km²) i Sardynia (23,8 tys. km²). Górzysta Sycylia, oddzielona od Półwyspu Apenińskiego wąską Cieśniną Mesyńską, stanowi przedłużenie Apeninów.

Na obszarze Włoch znajdują się dwa systemy górskie, są to Alpy na północy i Apeniny ciągnące się niemal całej długości Półwyspu Apenińskiego, którego nazwa wzięła się od tychże gór. Alpy stanowią wygięty ku północy łuk ciągnący się wzdłuż północnej granicy Włoch. Góry i wyżyny stanowią około 77% powierzchni kraju. Najwyższym punktem Włoch jest Monte Bianco di Courmayeur (4748 m n.p.m.), położony w najwyższym masywie EuropyMont Blanc.

Duża rozciągłość południkowa kraju, równoleżnikowy (Alpy) i południkowy (Apeniny) przebieg łańcuchów górskich, stanowiących bariery klimatyczne oraz bliskość Afryki powodują znaczne zróżnicowanie klimatu. Włochy niemal w całości leżą w strefie klimatu podzwrotnikowego o jego śródziemnomorskiej odmianie, wyjątek tu stanowi centralna część Niziny Padańskiej, gdzie większy wpływ ma kontynentalizm. Klimat umiarkowany występuje w pasie Alp, gdzie charakterystyczną cechą jest występowanie piętrowości klimatycznej. Wysoko w Alpach panuje klimat górski, w najwyższych partiach typowy klimat alpejski o cechach zbliżonych do subpolarnego.

Terytorium Włoch należy do zlewiska Morza Adriatyckiego, Tyrreńskiego oraz Liguryjskiego i Jońskiego. Sieć rzeczna Włoch jest gęsta, zwłaszcza w części północnej, odwadnianej przez Pad – najdłuższą rzekę Włoch (652 km). Pad na długości około 600 km płynie przez Nizinę Padańską, gdzie jest zasilany zasobnymi w wodę dopływami alpejskimi (Ticino, Adda, Oglio i inne) oraz apenińskimi (najdłuższy Tanaro). Z Alp do Morza Adriatyckiego spływa także Adyga (długość 410 km) i Piawa. Na Półwyspie Apenińskim i wyspach rzeki są krótkie o wysokich jesienno-zimowych stanach wód i bardzo niskich w okresie letnim. Podczas lata część z nich całkowicie wysycha. Najdłuższe rzeki Półwyspu Apenińskiego to: Tyber (405 km), Arno, Reno, Ombrone i Volturno, Sycylii – Salso, Sardynii – Tirso.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Regiony Włoch.

Włochy podzielone są na 20 regionów (5 z nich na prawach szczególnych), 109 prowincji (z których 2 są autonomiczne) i 8092 gminy. Regiony:

Nazwa polska Nazwa włoska Stolica Ludność (2005) Powierzchnia (km²)
Włochy-mapa administracyjna.png
Italy.geohive.gif
Flag of Abruzzo.svg Abruzja Abruzzo L'Aquila 1299 272 10 793
Flag of Apulia.svg Apulia Puglia Bari 4068 167 19 364
Flag of Basilicata.svg Basilicata Basilicata Potenza 596 546 9992
Emilia-Romagna-Bandiera.png Emilia-Romania Emilia-Romagna Bolonia 4151 369 22 122
Friuli-Venezia Giulia-Flag.png Friuli-Wenecja Julijska Friuli-Venezia Giulia Triest 1204 718 7712
Flag of Calabria.svg Kalabria Calabria Catanzaro 2009 268 15 083
Flag of Campania.svg Kampania Campania Neapol 5788 986 13 592
Flag of Lazio.svg Lacjum Lazio Rzym 5269 972 17 210
Flag of Liguria.svg Liguria Liguria Genua 1592 309 5421
Flag of Lombardy.svg Lombardia¹ Lombardia Mediolan 9473 084 23 861
Coat of arms of Marche.svg Marche Marche Ankona 1518 780 9695
Flag of Molise.svg Molise Molise Campobasso 321 953 4438
Flag of Piedmont.svg Piemont Piemonte Turyn 4330 172 25 398
Flag of the Italian region Sardinia.svg Sardynia Sardegna Cagliari 1650 052 24 090
Flag of Sicily.svg Sycylia Sicilia Palermo 5013 081 25 701
Flag of Tuscany.svg Toskania Toscana Florencja 3598 269 22 990
Flag of Trentino-South Tyrol.svg Trydent-Górna Adyga Trentino-Alto Adige/Südtirol Trydent 974 613 13 599
Regione-Umbria-Stemma.svg Umbria Umbria Perugia 858 938 8454
Flag of Valle d'Aosta.svg Dolina Aosty Valle d’Aosta/Vallée d’Aoste Aosta 122 868 3266
Flag of Veneto.svg Wenecja Euganejska Veneto Wenecja 4699 950 18 390

¹ Do regionu Lombardia należy także włoska eksklawa w Szwajcarii o nazwie Campione d'Italia.

Miasta[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Miasta Włoch.
Koloseum w Rzymie
Mediolan
Rzym Mediolan
Neapol
Turyn
Neapol Turyn
Palermo
Genua
Palermo Genua
Cagliari
Wenecja
Cagliari Wenecja

Do najludniejszych miast włoskich należy Rzym, Mediolan oraz Neapol.

Lp. Miasto Ludność Region
1990 2001 2004
1. Coat of arms of Rome.svg Rzym 2775 250 2546 804 2553 873 Flag of Lazio.svg Lacjum
2. CoA Città di Milano.svg Mediolan 1369 231 1256 211 1299 439 Flag of Lombardy.svg Lombardia
3. CoA Città di Napoli.svg Neapol 1067 365 1004 500 995 171 Campania-Bandiera.png Kampania
4. Turin coat of arms.svg Turyn 962 507 865 263 902 255 Flag of Piedmont.svg Piemont
5. Palermo 698 556 686 722 675 277 Flag of Sicily.svg Sycylia
6. CoA civ ITA milano.png Genua 678 771 610 307 605 084 Liguria-Bandiera.png Liguria
7. Coat of arms of bolonia italy.png Bolonia 404 378 371 217 374 425 Emilia-Romagna-Flag.png Emilia-Romania
8. Firenze-Stemma.png Florencja 403 294 356 118 368 059 Toscana-Bandiera2.png Toskania
9. Bari-Stemma.png Bari 342 309 316 532 314 166 Flag of Apulia.svg Apulia
10. Flag of Catania.svg Katania 333 075 313 110 305 773 Flag of Sicily.svg Sycylia

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Gospodarka Włoch.
Wiki letter w.svg Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Włochy zajmują pierwsze miejsce w produkcji win na świecie (zaraz po nich jest Francja) duży udział mają też w zbiorze winogron. Kraj jest wysoko rozwinięty. Górnictwo odgrywa coraz mniejszą rolę z powodu wyczerpania złóż. Największe znaczenie ma przemysł środków transportu. Istotny jest przemysł motoryzacyjny – Włosi produkują między innymi samochody marki Fiat, Ferrari, Maserati, Iveco, Lancia, Alfa Romeo, Pagani i Lamborghini, jak również wysokiej klasy motocykle Ducati.

Mapa lokalizacyjna Włoch
Alghero
Alghero
Ankona
Ankona
Aosta
Aosta
Bari
Bari
Mediolan-Bergamo
Mediolan-Bergamo
Bolonia
Bolonia
Brescia
Brescia
Bolzano
Bolzano
Brindisi
Brindisi
Cagliari
Cagliari
Comiso
Comiso
Crotone
Crotone
Cuneo
Cuneo
Florencja
Florencja
Foggia
Foggia
Forlì
Forlì
Genua
Genua
Katania
Katania
Lamezia Terme
Lamezia Terme
Lampedusa
Lampedusa
Mediolan-Linate
Mediolan-Linate
Mediolan-Malpensa
Mediolan-Malpensa
Neapol
Neapol
Olbia
Olbia
Palermo
Palermo
Pantelleria
Pantelleria
Parma
Parma
Perugia
Perugia
Pescara
Pescara
Piza
Piza
Reggio
Reggio
Rimini
Rimini
Rzym-Ciampino
Rzym-Ciampino
Rzym-Fiumicino
Rzym-Fiumicino
Trapani
Trapani
Treviso
Treviso
Triest
Triest
Turyn
Turyn
Wenecja
Wenecja
Werona
Werona
Geographylogo.svg
Porty lotnicze we Włoszech

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Od lat Włochy znajdują się na 2 miejscu pod względem liczby przyjeżdżających turystów zagranicznych i wpływów z turystyki, które w roku 2010 osiągnęły 53 351 mln €, tj. 3,44% PKB[3]. W 2003 roku liczba osób odwiedzających Włochy osiągnęła 39,6 mln. W 2012 roku kraj ten odwiedziło 46,360 mln. turystów (0,5% więcej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 41,185 mld dolarów. Tym samym Włochy są na 5 miejscu na świecie pod względem ilości przybywających turystów i na 6 miejscu pod względem przychodów[4]. Na potrzeby obsługi ruchu turystycznego zbudowano ogromną liczbę obiektów noclegowych, restauracji i barów, a coroczne wydatki promocyjne i reklamowe wynoszą ponad 230 mln euro. Baza noclegowa osiągnęła 2 mln łóżek w obiektach o rozmaitym standardzie[potrzebne źródło].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

(XII 2007)
Liczba ludności 59 619 290
kobiety 30 669 543
mężczyźni 28 949 747
Ludność według wieku (I 2008)
0 – 14 lat 14,1%
15 – 64 lat 65,9%
ponad 64 lata 20,0%
w tym: ponad 80 lat 5,5%
Społeczeństwo
Przyrost naturalny -0,12‰
Współczynnik urodzeń 9,5 urodzeń na 1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 9,6 zgonów na 1000 mieszkańców

Włochy należą do najludniejszych państw Europy (czwarte miejsce na kontynencie) o wysokiej, lecz zróżnicowanej gęstości zaludnienia. Na 1 km² przypada średnio prawie 200 osób, ale w niektórych regionach wskaźnik ten jest znacznie wyższy, np. w Lombardii wynosi on ok. 388 mieszk./km², w Ligurii – 291, w Lacjum – 303, a w Kampanii – nawet 425. Wyraźnie słabiej zaludnione są obszary na południu: Basilicata – tylko 60 mieszk./km², a Moliza – 73; wysoką gęstość zaludnienia ma zaś Apulia – 209 osób na km². Najrzadziej zaludniona jest wysokogórska Dolina Aosty – 38. Z dwóch głównych wysp Sycylię zasiedla 195 mieszk./km², a Sardynię zaledwie 68 mieszk./km².

Zdjęcie satelitarne Włoch

Włochy mające niegdyś jeden z wyższych wskaźników przyrostu naturalnego w Europie od piętnastu lat borykają się z przewagą zgonów nad urodzeniami. W 2003 wskaźnik urodzeń na 1000 mieszkańców wyniósł 9,4, zaś zgonów 9,8, co dało naturalny ubytek ludności na poziomie 0,4 promila. Obecnie dzięki imigrantom przybywającym z różnych stron świata pragnących zalegalizować swój pobyt, liczba ludności kraju ciągle wzrasta; przewiduje się, że wkrótce przekroczy 60 mln. Dzięki znacznemu postępowi medycyny oraz opieki zdrowotnej Włochy szczycą się jednym z najniższych wskaźników śmiertelności niemowląt, który spadł poniżej 5 na 1000 urodzeń żywych oraz najdłuższym – po Szwecji przeciętnym trwaniem życia spośród wszystkich krajów UE; mężczyźni żyją średnio 78,5 lat, zaś kobiety 82,7 lat (dane z 2003 roku).

Struktura wiekowa ludności wykazuje szybki wzrost udziału ludności starszej niż 65 lat (poprodukcyjnej) i jednocześnie spadek udziału dzieci i młodzieży w ogólnym zaludnieniu kraju. W 2003 roku osoby mające 19 lat i mniej stanowiły 18,9% ogółu mieszkańców, od 20 do 39 lat – 29,7%, w wieku od 40 do 64 lat – 32,4% i w wieku 65 lat i powyżej aż 19,0%.

53,4% włoskich rodzin nie posiada dzieci, 22% ma jedno dziecko, 20% dwoje dzieci, 4,5% rodzin posiada trójkę dzieci,1% posiada czwórkę dzieci[5].

Aktywność zawodowa jest znacząco niższa od średniej unijnej, albowiem w 2003 roku tylko 24,4 mln osób pracowało w gospodarce (43%) wobec średniej unijnej ponad 51%. Od lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku szybko spada zatrudnienie w rolnictwie oraz nieco wolniej w przemyśle, wzrasta natomiast liczba pracujących w usługach.

Struktura zatrudnienia była następująca (w procentach; dane za lata 2003/1990): przemysł 24,6/26,8, budownictwo 6,9/7,3, handel 15,4/14,8, transport i łączność 6,2/5,9, rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo 4,8/8,3, inne działy gospodarki 42,1/36,9.

Włochy należą do krajów o najwyższym w świecie poziomie edukacji, czego przejawem jest bardzo duża liczba studentów wynosząca w 2003 roku 1,86 mln, czyli 32,6 na tysiąc mieszkańców; w największych ośrodkach akademickich jak Rzym, Mediolan, Turyn, Neapol, Padwa czy Bolonia z najstarszym uniwersytetem na świecie studiuje po kilkadziesiąt tysięcy osób. W tym samym roku użytkownikami komputerów było 15,7 mln osób.

Wskaźnik urbanizacji rośnie powoli ze względu na ostre tempo wyludniania się największych miast i przenoszeniem się ludności na przedmieścia – formalnie wiejskie. Statystyka włoska ponadto nie publikuje oficjalnych danych o zespołach miejskich, tylko o gminach w ich ścisłych granicach administracyjnych, niezależnie od statusu prawnego. W 2003 roku w miastach mieszkało prawie 68% ludności, przy czym wskaźnik koncentracji ludności w największych miastach jest wyraźnie mniejszy niż w innych podobnej wielkości krajach Unii. Od połowy lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku Włochy notują znaczny napływ imigrantów, głównie z Albanii (Apulia), krajów arabskich północnej Afryki oraz Ameryki Południowej, którzy zasiedlili zwłaszcza Rzym i jego peryferia oraz okolice Mediolanu i Turynu, a także inne miasta na północy kraju. Liczba imigrantów w 2003 roku wyniosła 1,126 mln., czyli 2% ludności, z czego około 32 tysiące stanowili Polacy. Wspomniana migracja ludności większych miast jest bardzo ciekawym zjawiskiem powodującym – niekiedy drastyczny – spadek zaludnienia głównych miast na rzecz osiedli podmiejskich.

Imigranci[edytuj | edytuj kod]

Włochy dopiero w latach 80. XX wieku stały się krajem będącym celem wielu imigrantów. Obecnie nielegalna imigracja stanowi duży problem dla rządu włoskiego, bowiem kraj ten posiada linię brzegową o długości 7600 km, którą trudno jest zupełnie uszczelnić. Każdego roku przybywają tutaj tysiące imigrantów z Afryki, Chin, Indii, Turcji, Filipin, Albanii i innych. Dziesiątki ludzi ginie podczas ciężkiej morskiej przeprawy. W samym roku 2005 do Włoch przybyło około 1 miliona nielegalnych imigrantów. W sumie na wyżej wymienione państwa przypada 38% spośród ogółu przyznanych pozwoleń na stały pobyt.

Duży wpływ na liczbę imigrantów przybywających do Włoch mają uchodźcy; takie wydarzenia jak konflikty na Bałkanach czy w basenie Morza Śródziemnego nie pozostają bez wpływu na ruchy imigracyjne. W 2005 roku zanotowano 95 500 wniosków o azyl. W obecnych czasach coraz większy napływ ludności napływa tutaj z takich krajów jak: Afganistan, Iran czy Irak. Oczywistym wydaje się fakt, iż sprawa imigracji legalnej i nielegalnej będzie ciągle powracać, ponieważ mimo że obecnie imigranci stanowią około 2,5% społeczeństwa włoskiego, ich liczba ciągle rośnie. W 2007 włoski rząd oszacował, że w kraju żyje już ponad 1 milion muzułmanów. Innymi licznymi grupami imigrantów mieszkających we Włoszech są: obywatele dawnej Jugosławii (800 tys.), Albańczycy (~500 tys.), Azjaci (360 tys.), Rumuni (320 tys.), ludność z Europy Wschodniej (300 tys.), ludność z Ameryki Południowej (280 tys.), Afrykanie (220 tys.), Francuzi (180 tys.), Chińczycy (140 tys.), Ukraińcy (107 tys.), Niemcy (100 tys.), Polacy (60 tys.) oraz pozostałe grupy ludzi, których liczba ogółem szacowana jest na około 270 tys.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Religia we Włoszech.

Prawie całą ludność stanowią katolicy – 87,6% (licząc wszystkich ochrzczonych), z których niewielu regularnie praktykuje. Przez długi czas o stanie praktyk religijnych obowiązywały dane, że około 30% Włochów uczestniczy w niedzielnych nabożeństwach przynajmniej raz w tygodniu, a kolejne 20% przynajmniej raz w miesiącu. Dane te pochodziły z ośrodków sondażowych, w których respondenci sami określali własne zaangażowanie religijne. Jednakże badania przeprowadzone przez Patriarchat Wenecji w 619 kościołach wykazały, że jedynie 15% wiernych każdej niedzieli uczestniczy we mszach, a 8% przynajmniej raz w miesiącu, co daje razem 23%[6]. W północnej części kraju (włoski Tyrol) żyje kilkadziesiąt tysięcy protestantów, a w całym kraju około 650 tysięcy (1,1%), głównie zielonoświątkowców. Pozostałymi największymi wspólnotami chrześcijańskimi są prawosławni (2,3%) i Świadkowie Jehowy (0,7%). Napływ imigrantów z Albanii i krajów arabskich spowodował wzrost liczby muzułmanów do 1,5 miliona (2,4%), a ich skupiskami są Apulia, Basilicata, Rzym, Genua i Mediolan. Coraz liczniejsi stają się także wyznawcy religii wschodnich, głównie sikhizmu, hinduizmu i buddyzmu (łącznie 0,7%). Ponadto w Rzymie i Mediolanie mieszkają znaczniejsze grupy wyznawców judaizmu – w sumie w całych Włoszech 44 tysięce[7]. 3,4 miliona Włochów (5,8%) formalnie nie należy do żadnej wspólnoty religijnej.

Grupy etniczne i języki[edytuj | edytuj kod]

Prawie całą ludność rodzimą stanowią Włosi, mówiący licznymi dialektami i odmianami języka włoskiego. Ponadto państwo włoskie uznaje istnienie następujących rodzimych mniejszości językowych:

Grupa etniczna Liczebność Język ojczysty Region
Italy - Forms of Dialect.jpg
Languages spoken in Italy.svg
Sardyńczycy 1 269 000 sardyński Sardynia
Friulowie 526 000 friulski Friuli-Wenecja Julijska
Tyrolczycy 290 000 niemiecki Trydent-Górna Adyga
Oksytańczycy 178 000 oksytański Piemont, Liguria, Kalabria
Romowie 130 000 cygański całe Włochy
Albańczycy 98 000 albański południowe Włochy
Frankoprowansalczycy 90 000 franko-prowansalski Piemont, Valle d’Aosta
Słoweńcy 70 000 słoweński Friuli-Wenecja Julijska
Ladynowie 55 000 ladyński Trydent-Górna Adyga, Wenecja Euganejska
Francuzi 20 000 francuski Valle d’Aosta
Grecy 20 000 grecki Kalabria, Apulia
Katalończycy 18 000 kataloński Sardynia (miejscowość Alghero)
Chorwaci 2600 molizańskochorwacki Molise
Karyntczycy 2000 niemiecki, friulski Friuli-Wenecja Julijska
Karnijczycy 3500 friulski Friuli-Wenecja Julijska

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Włoskie Siły Zbrojne.

Włoskie Siły Zbrojne składają się z czterech rodzajów wojsk: lądowych (Esercito Italiano), sił powietrznych (Aeronautica Militare), marynarki wojennej (Marina Militare) oraz Korpusu Karabinierów. Według rankingu Global Firepower (2014) włoskie siły zbrojne stanowią 12. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 34 mld dolarów (USD)[8].

Oświata[edytuj | edytuj kod]

W szkolnictwie włoskim dużą wagę przywiązuje się do integracji młodzieży niepełnosprawnej z pełnosprawną, która jest szeroko realizowana na wszystkich szczeblach systemu szkolnego.

Służba zdrowia[edytuj | edytuj kod]

W 1978 roku uruchomiono we Włoszech system publicznej opieki zdrowotnej. W kraju tym przeznacza się 9% PKB na opiekę zdrowotną (średnia OECD to 8,9%). Według raportu WHO z 2000 roku, włoska służba zdrowia zajmuje drugie miejsce na świecie pod względem jakości i 3. pod względem wydajności, jeden lekarz przypada na zaledwie 176 osób[9]. Dane statystyczne dotyczące zachorowań i długości życia należą do najlepszych na świecie. Szacowana długość życia to 82 lata, odpowiednio 79 dla mężczyzn a 85 dla kobiet, wskaźnik umieralności noworodków to 3 na 1000[10]. Według rankingu CIA z 2012 roku, włoska oczekiwana długość życia jest najwyższą w Europie wśród dużych państw (dłuższą oczekiwaną długość życia ma Monako, San Marino i Andora)[11].

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Włochy są krajem prawie jednonarodowościowym. Jedynie pewne wymieszanie kultur można zauważyć na terenach przygranicznych w północnej części kraju, gdzie oprócz włoskiego obowiązują języki niemiecki, słoweński lub francuski (w zależności od graniczącego państwa). Duże zwarte skupiska osób o innej narodowości występują w Południowym Tyrolu, odrębnością odznaczają się zwłaszcza wyspy, a mieszkańcy Sardynii uważani są przez niektórych za odrębny naród. Jednak to właśnie Sardynia była inicjatorką zjednoczenia kraju w XIX wieku.

Rytm życia rodzinnego wyznaczony jest przez zwyczaje i tradycje religijne. Nie ma tu jednak zbyt wielu świąt ogólnonarodowych, za to jest bardzo dużo świąt lokalnych, które obchodzone są niezwykle hucznie. Najczęstszą okazją są dni patronów miejscowości. Podczas wszystkich świąt najbardziej rozpowszechnioną tradycją są procesje. Obnoszone są wtedy relikwie i podobizny świętego. Całości towarzyszy wrzawa, muzyka oraz występy, przypominające spektakl teatralny. Największe uroczystości obchodzone są podczas Wielkanocy, począwszy od Wielkiego Piątku. Wówczas to procesje przemierzają ulice i obnoszą figury ukrzyżowanego Chrystusa. Wśród uczestników wyróżniają się zakapturzone postacie w habitach, śpiewające pokutne pieśni.

Uroczystości te odbywają się głównie na zachodnim wybrzeżu Sycylii oraz w miastach południa, np. w Tarencie, Reggio. Natomiast w Wielką Sobotę przez ulice Nocera Tirinesa w Kalabrii przechodzi procesja biczowników.

Przed Bożym Narodzeniem w Neapolu odbywają się targi szopek. Tradycja żywej szopki pochodzi od św. Franciszka z Asyżu, który jako pierwszy ją zainicjował.

Obchodzi się tu również dzień Wszystkich Świętych. Zwyczaje nakazują, aby w ten dzień dzieci otrzymywały prezenty od rodziców w imieniu zmarłych krewnych.

Słynny jest również karnawał w Wenecji, który trwa przez pięć dni przed Środą Popielcową. Jest to wielka parada kostiumów i ręcznie wykonywanych masek. Na ten tydzień przyjeżdża do Wenecji wielu turystów, których głównym celem jest uczestniczenie w tych uroczystościach.

Pomimo że Włochy są państwem praktycznie jednonarodowościowym, częściej odczuwane jest ich przywiązanie do danego regionu niż do całego kraju. Odmienność poszczególnych regionów przejawia się w lokalnych tradycjach kulturowych, standardzie życia, dialektach, a także w krajobrazie.

Kultura i tradycja artystyczna Włoch wywarła ogromny wpływ na sztukę i kulturę innych krajów Europy. Niemal każdy zna takie nazwiska jak Leonardo da Vinci, Michał Anioł czy Botticelli.

Ich dzieła, często nawet nie kojarzone ze swoimi autorami, weszły na stałe do kanonu sztuki: „Mona Lisa”, Kaplica Sykstyńska lub Pieta. Florencja, Rzym, Wenecja to miasta, do których zdąża wielu Europejczyków chcących poznać swoje kulturowe korzenie.

Język[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Język włoski.

Język włoski jest, pod względem słownictwa, najbliższy łacinie ze wszystkich języków romańskich. Współczesny włoski dużo zawdzięcza takim pisarzom, jak Dante Alighieri i Alessandro Manzoni, którzy za standard obrali język wyedukowanych Toskańczyków. Dzisiaj mówi się, że najlepsza mowa to la lingua toscana in bocca romana (toskański w rzymskich ustach). Aż do niedawna obok oficjalnego języka włoskiego istniało ponad 1,5 tysiąca dialektów. Językiem włoskim na świecie posługuje się ponad 100 milionów ludzi.

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Włochy uważane są za ojczyznę europejskiej muzyki artystycznej i przez wiele stuleci pełniły rolę centrum życia muzycznego w Europie. Tam najefektowniej rozwinęła się muzyka wokalna, we Włoszech powstała opera, ale także liczne gatunki muzyki instrumentalnej początek miały właśnie we Włoszech. W XVII i XVIII wieku najwięcej muzyków zatrudniano – zwłaszcza na bogatych dworach – właśnie z Włoch. Podobnie jak dzisiaj po angielsku, w całej Europie śpiewano najczęściej po włosku.

Siedemnastowieczną Italię – pisze w Historii muzyki Danuta Gwizdalankaszczęśliwie omijała większość nieszczęść, jakie rujnowały północną część Europy, a przede wszystkim wojny religijne. Włoscy książęta znaczną część ambicji politycznych mogli więc angażować w walkę o prestiż, prowadzoną bronią pokojową, acz czasem niemniej kosztowną od armat: spektakularnym mecenatem artystycznym[12].
  • Średniowiecze

Na Półwyspie Apenińskim, a zwłaszcza w Rzymie, powstały zręby liturgii, której podstawą był jednogłosowy śpiew. Pod koniec VI w. uporządkował rozmaite śpiewy liturgiczne papież Grzegorz I i z tego powodu nosi on nazwę chorał gregoriański. W następnych stuleciach powstawały ciągle jednak nowe śpiewy, w tym sekwencje takie jak Dies irae oraz Stabat Mater[13].

  • Renesans i barok

Najbardziej popularnym gatunkiem muzyki w XVI w. był madrygał śpiewany na ogół na 4 lub 5 głosów. Z upływem czasu stawał się coraz bardziej wirtuozowski, zwłaszcza że na najbogatszym dworach madrygały wykonywali zawodowi śpiewacy i śpiewaczki. Inny, znacznie poważniejszy charakter miała muzyka kościelna, której głównym przedstawicielem był Giovanni Pierluigi da Palestrina, kompozytor i śpiewak papieski.

Claudio Monteverdi – najwybitniejszy kompozytor włoski z przełomu renesansu i baroku, twórca opery, mal. B. Strozzi

Ogromnie ważnym ośrodkiem muzycznym stała się w renesansie Wenecja, w której rozkwitała muzyka religijna pisana dla bazyliki św. Marka, ale także świecka – komponowana na potrzeby bogatych i lubiących się bawić wenecjan. Z tego też powodu to właśnie w Wenecji rozpoczęła się efektowna historia europejskiej muzyki instrumentalnej.

Przełom stylistyczny, jaki dokonał się w muzyce eur. ok. 1600, był niemal całkowicie dziełem kompozytorów włoskich[14].

Do przełomu tego przyczyniła grupa filozofów, artystów i miłośników muzyki we Florencji zwana Cameratą, która na wzór antycznego dramatu stworzyć chciała podobny gatunek teatralno-muzyczny. „Wynalazek” ich udoskonalił Claudio Monteverdi w Mantui i tak powstała opera.

Opera rozkwitała przede wszystkim w Wenecji, gdzie powstały pierwsze w Europie publiczne teatry operowe. Ważny był Rzym, gdzie jednak losy sztuki zazwyczaj zależały od upodobań papieży, a wielu z nich sprzeciwiało się „grzesznej rozrywce”. Specjalnie piętnowano obecność kobiet na scenie, co spowodowało upowszechnienie się śpiewu kastratów. U schyłku XVII w. prym w sztuce operowej zdobył Neapol, a przyczynił się do tego swymi dziełami Alessandro Scarlatti. Opery w stylu neapolitańskim pisywano i wystawiano w całej Europie.

Rozkwitała też muzyka instrumentalna. Na instrumenty klawiszowe komponował m.in. Girolamo Frescobaldi. W Wenecji i Bolonii przybywało znakomitych skrzypków. W północnych Włoszech rodziny lutnicze Stradivarich, Amatich, Guarnerich budowały instrumenty uważane do dzisiaj za niedoścignione. Pisywano utwory solowe (sonata da chiesa, sonata da camera), concerti grossi na orkiestry oraz koncerty dla solistów z towarzyszeniem orkiestry (najsławniejsze- Antonio Vivaldi).

Dla włoskiej muzyki barokowej najważniejsza była opera i styl koncertujący. W praktyce instrumentalnej dominowały instrumenty smyczkowe. Ideałem piękna pozostawał jednak głos śpiewaka – sprawny technicznie, lecz nade wszystko obdarzony wielką siłą wyrazu[15].
  • Wiek XIX i XX
Isabella Colbran – znakomita śpiewaczka, dla której komponował opery Rossini

W początkach XIX w. włoscy kompozytorzy operowi nadal byli poszukiwani w całej Europie. O życiu muzycznym w Paryżu decydował Luigi Cherubini, w Niemczech – Giuseppe Spontini. Największą karierę zrobił Gioacchino Rossini, który spopularyzował lżejszą operę buffa, jak popularny do dzisiaj Cyrulik sewilski. Włochem był też najpopularniejszy wirtuoz pierwszej połowy XIX wieku – Niccolo Paganini.

W drugiej połowie XIX wieku muzyka instrumentalna wyraźnie ustępowała przed operą, w której najważniejszym twórcą był Giuseppe Verdi. Do ogromnej popularności jego oper we Włoszech przyczyniały się akcenty patriotyczne w librettach, wspierające walkę narodu włoskiego o niepodległość. Na przełomie XIX i XX wieku włoska opera, nie tracąc światowej już teraz popularności uległa kolejnej zmianie – powstał weryzm, który przestawiał na scenie sceny z życia zwykłych ludzi, a nawet epizody o charakterze kryminalnym. Najpopularniejszym kompozytorem takich oper był Giacomo Puccini.

W pierwszej połowie XX wieku we Włoszech nastąpiło ożywienie zainteresowania muzyką instrumentalną (np. Ottorino Respighi). W drugiej połowie Mediolan, w którym powstało jedno z pierwszych studiów muzyki elektronicznej, stał się ważnym ośrodkiem awangardy, której głównymi reprezentantami byli kompozytorzy (Luigi Nono, Luciano Berio).

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Literatura włoska.

Znaczący pisarze włoscy to między innymi: Petrarca, Boccaccio, Dante, Torquato Tasso, Gabriele D’Annunzio, Grazia Deledda, Salvatore Quasimodo, Dario Fo, Italo Calvino i Umberto Eco.

Film[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kinematografia włoska.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Włosi znani są z miłości do sportu i gier sportowych. Uwielbiają wyścigi Formuły 1 za sprawą włoskiego teamu Ferrari, który jest legendą sportów motorowych. Mają 15 tytułów wśród kierowców oraz 16 wśród konstruktorów. Równie dużą popularnością cieszy się piłka nożna. Włosi zdobyli już Mistrzostwo świata na Mundialu czterokrotnie, ostatnio w 2006 roku. Dodatkowo w Rzymie znajduje się Stadion Olimpijski. Oprócz piłki nożnej dużą popularnością cieszy się koszykówka (2. miejsce drużyny narodowej począwszy od lat 50.), siatkówka (reprezentacja włoska jest jedną z najlepszych drużyn świata), piłka wodna, szermierka, rugby, kolarstwo, hokej na lodzie.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Moc języka urzędowego oprócz włoskiego posiada również francuski w regionie Valle d’Aosta i niemiecki w regionie Trydent-Górna Adyga.

Przypisy

  1. Stan na lipiec 2014 roku. CIA (ang.). [dostęp 16-09-2014].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, October 2014 (ang.). [dostęp 12-10-2014].
  3. ISTAT – National economic accounts. [dostęp 2011-09-19].
  4. UNWTO Tourism Highlights, 2013 Edition (ang.). UNWTO, 06 2013. [dostęp 2014-02-04]. s. 6-8.
  5. Włoski model rodziny: 2+0 fronda.pl [dostęp 18-05-2010].
  6. Italian church attendance lower than thought – Telegraph.
  7. Religions in Italy 2013 (ang.). CENSUR. [dostęp 2013-11-15].
  8. Italy (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-15].
  9. World Desk Reference: Italy Health (ang.). [dostęp 2012-01-08].
  10. euro.who.int: Selected basic statistics (ang.). [dostęp 2012-01-14].
  11. cia.gov: Country Comparison :: Life expectancy at birth (ang.). [dostęp 2012-08-28].
  12. D. Gwizdalanka Historia muzyki 1, Kraków 2005, s. 188.
  13. K. Biegański Włoska muzyka, Encyklopedia muzyczna PWN, Warszawa 1995, s. 961-963.
  14. Biegański, op. cit., s. 962.
  15. D. Gwizdalanka Historia muzyki 2, Kraków 2006, s. 60.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikiatlas Wikimedia Atlas: Włochy – wikiatlas z mapami w Commons