Izrael

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy państwa w Azji. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
מדינת ישראל
دولة إسرائيل
trb. Medinat Jisra’el, Daulat Isra’il

Państwo Izrael
Flaga Izraela
Herb Izraela
Flaga Izraela Herb Izraela
Hymn: Hatikwa
Położenie Izraela
Konstytucja Ustawa Zasadnicza Izraela
Język urzędowy hebrajski, arabski
Stolica Jerozolima[1][2][a]
Ustrój polityczny republika
Typ państwa demokracja parlamentarna
Głowa państwa prezydent Re’uwen Riwlin
Szef rządu premier Beniamin Netanjahu
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
144. na świecie
22 072 km²
2%
Liczba ludności (2010)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
98. na świecie
8 134 100 [3]
351 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

291,5 mld[4] USD
37 035[4] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

273,7 mld[4] USD
34 770[4] USD
Jednostka monetarna nowy szekel izraelski (ILS (NIS))
Niepodległość spod brytyjskiego mandatu Ligi Narodów
14 maja 1948
Religia dominująca judaizm
Strefa czasowa UTC +2 – zima
UTC +3 – lato
Kod ISO 3166 IL
Domena internetowa .il
Kod samochodowy IL
Kod samolotowy 4X
Kod telefoniczny +972
Terytoria zależne Strefa Gazy
Terytoria autonomiczne Autonomia Palestyńska
Mapa Izraela
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Izrael w Wikipodróżach

Izrael (hebr. יִשְרָאֵל, Yisra’el, arab. إسرائيل, Isrā’īl), oficjalnie Państwo Izrael (hebr. מְדִינַת יִשְרָאֵל i, Medinat Yisra’el, arab. دَوْلَةْ إِسْرَائِيل, Dawlat Isrā'īl) – kraj na Bliskim Wschodzie położony w Azji Zachodniej na wschodnim brzegu Morza Śródziemnego. Graniczy na północy z Libanem, na północnym wschodzie z Syrią, na wschodzie z Jordanią i na południowym zachodzie z Egiptem. Przylega do niego również Palestyna, czyli Zachodni Brzeg oraz Strefa Gazy kontrolowane przez tymczasową strukturę administracyjną: Palestyńskie Władze Narodowe zwane potocznie Autonomią Palestyńską. Zewnętrzne granice Palestyny są kontrolowane przez władze izraelskie. Izrael pomimo stosunkowo małej powierzchni jest dość zróżnicowany demograficznie[5]. W populacji liczącej 7,66 miliona większość stanowią Żydzi (75%)[3]. Drugą co do wielkości grupę stanowią Arabowie (20%). Mniejszą grupą etniczną są Samarytanie. Pod względem wyznaniowym w Izraelu występuje duże zróżnicowanie – obok żydów mieszkają również muzułmanie (Arabowie), chrześcijanie i druzowie, jak również inne mniejsze grupy religijne.

Współczesne państwo Izrael ma swoje korzenie w Ziemi Izraela (hebr.ארץ ישראל, Erec Jisrael), która przez 3000 lat zajmowała centralne miejsce w judaizmie[6]. Po I wojnie światowej Liga Narodów zgodziła się na stworzenie Mandatu Palestyny pod brytyjskim protektoratem, z celem utworzenia „żydowskiej siedziby narodowej”[7]. W 1947 Organizacja Narodów Zjednoczonych zgodziła się na podział Palestyny na dwa państwa: żydowskie i arabskie[8]. 14 maja 1948 (5 ijar 5708)[b] zgodnie z decyzją ONZ państwo Izrael proklamowało niepodległość, jednak okoliczne państwa arabskie odmówiły zaakceptowania planu i rozpoczęły wojnę. I wojna izraelsko-arabska potwierdziła niepodległość i poszerzyła granice państwa żydowskiego poza zasięg przewidziany przez plan ONZ. Od tamtej pory do dzisiaj Izrael nieustannie tkwi w konflikcie z wieloma ościennymi państwami arabskimi. Przez ten czas prowadził kilka wojen[9]. Od swego powstania granice Izraela ze wszystkimi sąsiednimi państwami były tematem sporów. Jednakże Izrael podpisał traktaty pokojowe z Egiptem i Jordanią, są także czynione wysiłki, by kontynuować proces pokojowy z Palestyńczykami[10].

Izrael jest republiką demokratyczną parlamentarno-gabinetową[11][12]. Władza wykonawcza spoczywa w rękach premiera, stojącego na czele rządu. Władza ustawodawcza jest podzielona pomiędzy rząd i parlament (Kneset). Pod względem nominalnej wartości PKB gospodarka państwa znajduje się na 44. miejscu wśród największych gospodarek świata[13]. Izrael zajmuje 15. miejsce w rankingu wskaźnika HDI[14], a 96 w rankingu wolności prasy[15]. Jerozolima jest stolicą państwa (proklamowaną w 1950), siedzibą rządu i największym miastem, podczas gdy finansowym centrum Izraela jest Tel Awiw. Jednakże ostateczny status Jerozolimy jest niewyjaśniony i z tego powodu wiele państw (w tym także i Polska) nie uznaje jej za stolicę Izraela[1][2][a].

Etymologia nazwy[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Izrael (hebr. ישׂראל) pochodzi ze Starego Testamentu (por. Księga Rodzaju 32:29) i oznacza: ten, który walczy z Bogiem[16] (שרה – walczyć, bić się, wojować; אֵל – Bóg). Takie imię otrzymał patriarcha Jakub[17].

Niektórzy komentatorzy są odmiennego zdania, jeśli chodzi o sens znaczenia tego słowa. Uważają, że słowo Izrael pochodzi od czasownika śarar i oznacza: Bóg zasad albo Bóg osądzający[18]. Jeszcze inni tłumaczą to słowo jako książę (mocny przed) u Boga lub walczący[19], jak również jako Bóg jest silny, ewentualnie Bóg oświeca lub Bóg leczy[20].

Z potomków Jakuba powstał biblijny naród, nazywany powszechnie Izraelitami lub „Dziećmi Izraela”. Pierwsze historyczne użycia słowa Izrael pochodzi ze Steli Merenptaha, datowanej na okres 1224–1208 p.n.e.[21]

Współczesne państwo Izrael jest powszechnie nazywane „Państwem Izrael” (hebr. Medinat Israel). Inne proponowane nazwy, takie jak „Ziemia Izraela” (hebr. Eretz Israel), Syjon i Judea zostały odrzucone[22]. W pierwszych dniach niepodległości rząd używał słowa „Izrael” w odniesieniu do mieszkańców nowego państwa. Formalnie nazwy państwa po raz pierwszy użył minister spraw zagranicznych Mosze Szaret[23].

Deklaracja i symbole niepodległego państwa[edytuj | edytuj kod]

Proklamacja niepodległości Izraela odbyła się 14 maja 1948. Flaga państwowa nawiązuje do tradycyjnej żydowskiej chusty modlitewnej Talit i ma kształt białego prostokąta z dwoma poziomymi niebieskimi pasami. Pośrodku flagi jest umieszczona Gwiazda Dawida, która od setek lat pozostawała symbolem żydowskiej tożsamości narodowej. Oficjalnym herbem państwowym jest złoty świecznik menora[24].

Deklaracja Niepodległości Izraela mówi między innymi[25]:

(...) Państwo Izrael otwarte będzie dla żydowskiej imigracji z Diaspory i będzie wspierać rozwój kraju dla pożytku wszystkich jego mieszkańców. Zbudowane będzie na podstawach wolności, sprawiedliwości i pokoju – tak jak je widzieli prorocy Izraela. Państwo żydowskie zapewni wszystkim swoim mieszkańcom równość społeczną i polityczne prawa niezależnie od wyznania, rasy i płci. Gwarantować będzie wolność wyznania, sumienia, słowa, edukacji i kultury. Chronić będzie miejsca święte wszystkich religii (...) Wyciągamy przyjazną dłoń do wszystkich sąsiadujących z nami państw i ich narodów, oferując pokój i zgodne sąsiedztwo. Zwracamy się z wezwaniem do ustanowienia więzów współpracy z niezależnym narodem żydowskim zamieszkałym na swojej ziemi. Państwo Izrael gotowe jest wziąć udział we wspólnym wysiłku rozwoju całego Bliskiego Wschodu (...)

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pozostałości rzymskiego obozu u stóp Masady
Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Izraela.

Wczesne korzenie[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Starożytny Izrael.

Ziemia Izraela była święta dla Żydów od czasów biblijnych patriarchów: Abrahama, Izaaka i Jakuba. Historycy umieścili ten okres na początku XX wieku p.n.e.[26] Według Tory Ziemia Izraela została obiecana Żydom przez Boga jako ich ojczyzna[27]. Znajdują się tutaj najświętsze miejsca judaizmu. Zgodnie z tradycyjną chronologią, około XI wieku p.n.e. pierwszy z wielu izraelskich królów rozpoczął panować nad Ziemią Izraela. Królestwo Izraela i następne państwa żydowskie istniały przez tysiąc lat[28].

Zanim Ziemia Izraela – obszar królestwa izraelskiego – została podbita przez muzułmanów w VII wieku, przechodziła kolejno pod panowanie Asyrii, Babilonii, Persji, Grecji, Rzymu i Bizancjum[29]. Żydowska obecność w regionie osłabła po klęsce powstania Bar-Kochby przeciwko cesarstwu rzymskiemu w 135. Skutkiem tego było wygnanie większości Żydów z Ziemi Izraela. Masakry Żydów były kontynuowane przez bizantyńskiego cesarza Herakliusza, który w latach 628–629 nakazał mordować wszystkich złapanych Żydów i zabronił im wstępu do Jerozolimy. Prawdopodobnie wówczas Żydzi osiągnęli najniższą liczebność w Ziemi Izraela. Jednakże wciąż pozostawali obecni w regionie, chociaż wyraźnie przemieścili się z Judei do Galilei. W tym okresie powstały najważniejsze religijne teksty Judaizmu: Talmud Jerozolimski i Miszna[30]. Ziemia Izraela została około 636 podbita przez muzułmanów. Następnie przechodziła kolejno pod panowanie Ummajjadów, Abbasydów, Fatymidów, Seldżuków, krzyżowców, Sułtanatu Egiptu i mameluków. W 1517 Ziemia Izraela stała się częścią imperium osmańskiego, które rządziło regionem do XX wieku[31].

Syjonizm i Brytyjski Mandat[edytuj | edytuj kod]

Żydzi żyjący w diasporze mieli odwieczną ambicję powrotu do Syjonu i Ziemi Izraela[32]. Ta nadzieja i pragnienie zostały wyrażone w Biblii[33] i są głównym tematem żydowskiego modlitewnika. Począwszy od XII wieku, katolickie prześladowania Żydów zachęcały ich do opuszczania Europy i osiedlania się w Ziemi Świętej[potrzebne źródło]. Ważnym punktem przełomowym był rok 1492, kiedy po wygnaniu Żydów z katolickiej Hiszpanii nastąpił znaczący wzrost ich liczebności w Palestynie[34]. W XVI wieku rozwinęły się duże żydowskie społeczności w czterech świętych miastach Judaizmu: Jerozolimie, Hebronie, Tyberiadzie i Safed. W drugiej połowie XVIII wieku duża część chasydzkiej społeczności z Europy Wschodniej osiedliła się w Ziemi Świętej[35].

Theodor Herzl, twórca i główny ideolog syjonizmu, w 1901

Pierwsza duża fala nowoczesnej imigracji, znana jako pierwsza alija, zaczęła się w 1881, gdy Żydzi zaczęli uciekać przed pogromami w Rosji[36]. Do istniejącego już wcześniej teoretycznego ruchu syjonistycznego austro-węgierski dziennikarz Theodor Herzl dodał nurt polityczny[37], który poprzez postawienie społeczności międzynarodowej pytania o dalsze losy „kwestii żydowskiej” dążył do stworzenia żydowskiego państwa w Ziemi Izraela[38]. W 1896 Herzl wydał „Der Judenstaat” (pol. Państwo żydowskie), w którym przedstawił wizję przyszłego państwa. W następnym roku otworzył I Kongres Syjonistyczny[39].

Druga alija (1904–1913) zaczęła się po pogromie w Kiszyniowie. Około 40 000 Żydów osiedliło się wówczas w Palestynie. W obu tych falach imigracji wzięli udział w większości Żydzi ortodoksyjni[40], ale w drugiej aliji uczestniczyli także pionierzy syjonizmu socjalistycznego, którzy założyli ruch kibucowy[41]. Podczas I wojny światowej, brytyjski minister spraw zagranicznych Arthur Balfour wydał w 1917 tzw. deklarację Balfoura, która stwierdzała, że rząd Jego Królewskiej Mości przychylnie zapatruje się na ustanowienie w Palestynie domu dla narodu żydowskiego[42]. Grupa pięciu żydowskich batalionów wchodzących w skład Legionu Żydowskiego wzięła udział w zajęciu Palestyny przez wojska brytyjskie. Arabski sprzeciw wobec brytyjskiego planu okazał się w zamieszkach 1921, na które Żydzi odpowiedzieli utworzeniem organizacji militarnych Hagana, Irgun i Lehi[43].

W 1922 Liga Narodów przyjęła projekt utworzenia Brytyjskiego Mandatu Palestyny z następującym komentarzem: Odbudowa Żydowskiej Siedziby Narodowej ma się dokonać bez żadnego uszczerbku dla praw ludności arabskiej w Palestynie[44]. W owym czasie większość mieszkańców Palestyny stanowili muzułmańscy Arabowie, a jedynie w Jerozolimie mieszkało większe skupisko Żydów[45].

Żydowska imigracja była kontynuowana w trzeciej aliji (1919–1923) i czwartej aliji (1924–1931), podczas których do Palestyny przybyło około 100 000 Żydów[36]. Gdy w 1921 doszło do krwawych arabskich rozruchów w Jaffie, brytyjskie władze mandatowe wprowadziły ograniczenia żydowskiej imigracji i oderwały od Mandatu Palestyny wschodnie terytoria, na których utworzono arabskie państwo Emirat Transjordanii[46].

Dojście do władzy Hitlera i wzrost nazizmu w latach 30. przyczyniły się do piątej aliji (1931–1940), podczas której około 250 000 Żydów przybyło do Palestyny. Wywołało to wybuch arabskiej rewolty w 1936 i doprowadziło Brytyjczyków do ogłoszenia w 1939 trzeciej „Białej Księgi”. Przeciwdziałając ostrym restrykcjom ograniczającym wielkość żydowskiej imigracji, pojawił się tajny ruch wspierający Żydów uciekających z Europy przed Holocaustem. Ruch ten jest nazywany alija bet. W ten sposób liczba Żydów w Palestynie wzrosła z 11% ogółu mieszkańców w 1922 do 33% w 1945[47].

Pierwsze lata niepodległości[edytuj | edytuj kod]

Po 1945 Wielka Brytania została wmieszana w coraz bardziej agresywny konflikt z Żydami, walczącymi o swobodny dostęp żydowskiej imigracji do Palestyny. Równolegle toczące się starcia żydowsko-arabskie przekształciły się w 1947 w otwartą wojnę domową. W 1947 brytyjski rząd wycofał się ze swoich zobowiązań w Mandacie Palestyny i oświadczył, że nie jest w stanie rozwiązać konfliktu izraelsko-arabskiego[48]. Nowo powstała Organizacja Narodów Zjednoczonych przyjęła 29 listopada 1947 Rezolucję nr 181 o podziale Palestyny na dwa państwa: żydowskie i arabskie. Jerozolima miała zostać międzynarodowym miastem (corpus separatum) pod nadzorem ONZ[49]. Społeczność żydowska zaakceptowała ten plan[50], ale Liga Państw Arabskich i społeczność arabska w Palestynie go odrzuciły[51].

Dawid Ben Gurion, pierwszy premier Izraela, uważany za jednego z twórców państwa i „Ojca Narodu”

Mimo wszystko na dzień przed końcem brytyjskiego pełnomocnictwa w Palestynie, 14 maja 1948, ogłoszono powstanie niepodległego państwa Izrael[52]. Wkrótce potem pięć arabskich państw (Egipt, Syria, Jordania, Liban i Irak) zaatakowało Izrael, rozpoczynając wojnę o niepodległość[52]. Po roku walk ogłoszono zawieszenie broni i ustalono przebieg tymczasowych granic, tzw. zielonej linii. Zachodni Brzeg Jordanu i Wschodnią Jerozolimę zajęła Jordania, natomiast Strefę Gazy zajął Egipt. ONZ oszacowała, że podczas wojny 711 000 Arabów, stanowiących około 80% przedwojennej arabskiej populacji, uciekło za granicę[53]. Los palestyńskich uchodźców jest obecnie główną kwestią sporną w konflikcie izraelsko-arabskim[54]. 11 maja 1949 Izrael został przyjęty do Organizacji Narodów Zjednoczonych[55].

W pierwszych latach istnienia państwa ruch syjonizmu socjalistycznego prowadzony przez Dawida Ben Guriona zdominował izraelską politykę[56]. Te lata charakteryzowały się masową imigracją Żydów ocalałych z Holocaustu i uciekających przed prześladowaniami z państw arabskich. W latach 1948–1958 populacja Izraela wzrosła z 800 tys. do 2 mln[57]. Większość imigrantów było uchodźcami bez jakiejkolwiek własności. Byli oni zakwaterowywani w tymczasowych obozach dla uchodźców zwanych ma’abarot. Przed 1952 ponad 200 tys. imigrantów mieszkało w namiotach w obozach uchodźców. Potrzeba rozwiązania kryzysu doprowadziła Dawida Ben Guriona do podpisania z Niemcami umowy o odszkodowaniach dla ofiar hitleryzmu, co wywołało masowe protesty Żydów oburzonych z powodu postawy premiera Izraela „prowadzącego interesy” z Niemcami[58].

Podczas lat 50. Izrael był wielokrotnie atakowany przez palestyńskich fedajnów działających głównie z okupowanej przez Egipt Strefy Gazy[59]. W 1956 Izrael zawarł tajne przymierze z Wielką Brytanią i Francją, dążąc do odbicia znacjonalizowanego przez Egipt Kanału Sueskiego. Podczas kryzysu sueskiego Izraelczycy zdobyli Półwysep Synaj, jednak pod naciskiem Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego wycofali się w zamian za gwarancje swobodnej żeglugi w Zatoce Akaba i Kanale Sueskim[60].

Na początku następnej dekady Izrael uprowadził z Argentyny Adolfa Eichmana, który był architektem nazistowskiego projektu ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej[61]. Jego rozprawa sądowa miała znaczny wpływ na społeczną świadomość o Holocauście[62]. Do chwili obecnej Eichmann pozostaje jedyną osobą skazaną na karę śmierci przez izraelskie sądy[63].

Konflikty i proces pokojowy[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Konflikt izraelsko-arabski.

Arabskie państwa przez lata odmawiały prawa do istnienia państwa Izrael, a arabski nacjonalizm kierowany przez Nasera żądał zniszczenia tego państwa[64]. W 1967 Egipt, Syria i Jordania skoncentrowały swoje wojska przy izraelskich granicach, usunęły międzynarodowe siły pokojowe UNEF i zablokowały Izraelowi dostęp do Morza Czerwonego. Izrael uznał to za casus belli dla rozpoczęcia prewencyjnej wojny sześciodniowej, w której osiągnął zdecydowane zwycięstwo, zdobywając Zachodni Brzeg Jordanu, Strefę Gazy, Półwysep Synaj oraz Wzgórza Golan[65]. Zielona linia z 1949 stała się granicą administracyjną pomiędzy Izraelem a terytoriami okupowanymi. Granice Jerozolimy zostały poszerzone, poprzez włączenie Wschodniej Jerozolimy. Przyjęte 30 lipca 1980 prawo Jerozolimy określiło ją jako całą i zjednoczoną stolicę Izraela, będącą siedzibą prezydenta, Knesetu, rządu i Sądu Najwyższego[66]. Wywołało to międzynarodowe kontrowersje nad statusem Jerozolimy.

Premier Golda Meir, która ustąpiła ze stanowiska po wojnie Jom Kippur

Klęska arabskich państw w wojnie 1967 doprowadziła do wzrostu znaczenia niepaństwowych arabskich organizacji zbrojnych takich jak Organizacja Wyzwolenia Palestyny (OWP), która wzywała do walki zbrojnej jako jedynego sposobu wyzwolenia ojczyzny[67][68]. Na przełomie lat 60. i 70. palestyńskie organizacje rozpoczęły serię ataków terrorystycznych w Izraelu[69] i na cele izraelskie na świecie[70]. Jedną z największych tragedii była masakra izraelskich sportowców podczas Letnich Igrzysk Olimpijskich w Monachium w 1972. Izrael odpowiedział operacją Gniew Boży, zabijając osoby odpowiedzialne za monachijską masakrę[71].

Podczas ważnego żydowskiego święta religijnego Jom Kippur 6 października 1973 wojska egipskie i syryjskie niespodziewanie zaatakowały Izrael, rozpoczynając wojnę Jom Kippur. Wojna zakończyła się 26 października zwycięstwem Izraela. Egipcjanie i Syryjczycy zostali odparci kosztem wielkich strat własnych[72]. Komisja Agranata oczyściła rząd z zarzutów odpowiedzialności za wojnę, ale niezadowolenie społeczeństwa zmusiło premier Goldę Meir do rezygnacji z urzędu.

Wybory parlamentarne w 1977 były ważnym punktem zwrotnym w historii izraelskiej polityki. Po 29 latach rządzenia lewica musiała oddać władzę w ręce prawicowo-centrowego bloku partyjnego Likud, na czele którego stał Menachem Begin[73]. W tym samym roku egipski prezydent Anwar Sadat przyjechał do Izraela i przemówił w Knesecie, co było pierwszym uznaniem faktu istnienia żydowskiego państwa przez arabskiego polityka[74]. Rok później Anwar Sadat i Menachem Begin podpisali porozumienie Camp David i w następnym roku traktat pokojowy izraelsko-egipski. Izrael wycofał się z Półwyspu Synaj i zgodził się na rozpoczęcie negocjacji nad autonomią terytoriów okupowanych. Równocześnie rząd Begina zachęcał do rozbudowy osiedli żydowskich na Zachodnim Brzegu, co było przyczyną wzrostu napięć z Palestyńczykami.

7 czerwca 1981 izraelskie siły powietrzne zbombardowały i zniszczyły iracki reaktor atomowy w Osirak. Izraelski wywiad podejrzewał, że Irak przygotowywał się do zbudowania własnej bomby atomowej. W 1982 Izrael zaangażował się w libańską wojnę domową, którą wykorzystywała Organizacja Wyzwolenia Palestyny, by z terytorium Libanu atakować i ostrzeliwać północny Izrael. Interwencja przekształciła się w wojnę libańską[75]. W 1986 Izraelczycy wycofali się z większości terytorium Libanu, ale do 2000 utrzymywali przygraniczną strefę bezpieczeństwa, w której bezpieczeństwa strzegła Armia Południowego Libanu. W międzyczasie 1 października 1985 roku Izrael przeprowadził na terenie Tunezji operację „Drewniana Noga”. W 1987 wybuchła pierwsza intifada, masowe powstanie Palestyńczyków przeciwko izraelskiej okupacji Strefy Gazy i Zachodniego Brzegu Jordanu[76]. W ciągu następnych sześciu lat w fali przemocy, która zalała terytoria okupowane, zginęło ponad tysiąc ludzi (wielu z nich było ofiarami wewnętrznego palestyńskiego terroru)[77]. Przeciągające się starcia mocno osłabiały izraelską gospodarkę. Dopiero uwikłanie się Arafata w I wojnie w Zatoce Perskiej po stronie Iraku, osłabiło jego pozycję i doprowadziło do wygaśnięcia siły powstania w 1991[78].

Icchak Rabin i Jaser Arafat ściskają sobie dłonie przy prezydencie Billu Clintonie, przy podpisaniu Deklaracji Pokojowych Intencji – 13 września 1993

Wybory parlamentarne 1992 wygrała lewicowa Izraelska Partia Pracy, na której czele stał Icchak Rabin, propagujący zawarcie kompromisu z arabskimi sąsiadami Izraela[79]. W następnym roku Szymon Peres w imieniu Izraela i Jaser Arafat w imieniu Organizacji Wyzwolenia Palestyny, podpisali porozumienia z Oslo, które otworzyły drogę do utworzenia Autonomii Palestyńskiej na Zachodnim Brzegu i w Strefie Gazy. Deklaracja Pokojowych Intencji była przyznaniem przez OWP prawa do istnienia państwa żydowskiego i deklaracją wyrzeczenia się terroryzmu. W 1994 doszło do podpisania traktatu pokojowego izraelsko-jordańskiego, czyniąc z Jordanii drugie arabskie państwo, które znormalizowało swoje stosunki z Izraelem[80].

Arabskie poparcie społeczne dla porozumienia zostało zniweczone przez masakrę w Grobowcu Patriarchów w Hebronie[81], kontynuowanie żydowskiego osadnictwa, budowę kolejnych punktów kontrolnych (checkpoints) oraz pogarszającą się sytuację gospodarczą. Izraelskie poparcie społeczne również zmalało w wyniku serii samobójczych zamachów terrorystycznych przeprowadzonych przez Hamas. Dokonane w listopadzie 1995 zabójstwo premiera Icchaka Rabina przez prawicowego Żyda, wstrząsnęło całym krajem.

Pod koniec lat 90. premier Beniamin Netanjahu zgodził się na wycofanie Izraela z Hebronu i podpisał Wye River Memorandum, przekazując większe uprawnienia Autonomii Palestyńskiej[82]. Wybrany w 1999 premier Ehud Barak wycofał w 2000 izraelskie wojska z południowego Libanu i wznowił negocjacje pokojowe z Palestyńczykami. Podczas rozmów w Camp David złożył Jaserowi Arafatowi propozycję uregulowania konfliktu palestyńsko-izraelskiego, idąc na największe ustępstwa w historii (m.in. uznając podział Jerozolimy na części żydowską i arabską, która zostałaby stolicą państwa palestyńskiego). Jednak Arafat odrzucił ten plan[83]. Po załamaniu się rozmów wybuchła intifada Al-Aksa.

W wyniku wyborów parlamentarnych 2003 nowym premierem został Ariel Szaron, który początkowo usiłował siłą zdławić palestyńskie powstanie, a następnie od 2004 wbrew opinii swojej partii Likud rozpoczął promocję planu jednostronnego wycofania żydowskich osiedli ze Strefy Gazy[84]. Równocześnie rozpoczął budowę muru bezpieczeństwa, który oddzielił terytorium Autonomii Palestyńskiej od Izraela[85]. W styczniu 2006 Ariel Szaron doznał udaru mózgu[86] i został zastąpiony przez Ehuda Olmerta.

W lipcu 2006 libańska organizacja Hezbollah uprowadziła dwóch izraelskich żołnierzy i ostrzelała północ Izraela, co doprowadziło do wybuchu drugiej wojny libańskiej. Wojna zakończyła się zawieszeniem i broni i utworzeniem w południowym Libanie strefy buforowej, w której bezpieczeństwa pilnują powiększone międzynarodowe siły pokojowe UNIFIL[87].

6 września 2007 izraelskie siły powietrzne zbombardowały i zniszczyły syryjskie instalacje nuklearne w rejonie Dajr az-Zaur. Izraelski wywiad podejrzewał, że Syria przygotowuje się do uruchomienia własnego programu nuklearnego[88]. 27 listopada 2007 izraelski premier Ehud Barak i palestyński prezydent Mahmud Abbas zgodzili się na wznowienie negocjacji, dążąc do osiągnięcia porozumienia do końca 2008. W połowie 2008 rozpoczęły się także tajne rozmowy pokojowe izraelsko-syryjskie, prowadzone przy pośrednictwie Turcji[89].

Pod koniec 2008 zakończyło się zawieszenie broni z Hamasem, który wznowił ostrzał rakietowy Izraela prowadzony z terytorium Strefy Gazy. Izrael zareagował rozpoczęciem operacji Płynny Ołów[90][91]. 17 stycznia 2009 Izrael ogłosił jednostronne zawieszenie broni i wycofał swoje wojska ze Strefy Gazy, stawiając warunek wstrzymania ostrzału rakietowego i przemytu broni do Strefy[92]. Po kilku dniach Hamas zgodził się na zawieszenie broni, stawiając warunek zniesienia blokady Strefy Gazy i otworzenia przejść granicznych. Od tamtej pory dochodzi do sporadycznych naruszeń zawieszenia broni przez pojedyncze przypadki ostrzału Izraela oraz ataki na patrole izraelskiej straży granicznej.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Izraela.

000 Israel harta.PNG

Izrael jest położony na kontynencie azjatyckim, na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego 32°00′41″N 34°53′12″E/32,011389 34,886667. Graniczy od północy z Libanem, od północnego wschodu z Syrią, od wschodu z Jordanią i od południowego zachodu z Egiptem. Zaledwie 7 km odcinek wybrzeża Morza Czerwonego zapewnia Izraelowi dostęp do niego.

Niezawisły obszar Izraela (łącznie z zajętą w 1967 Wschodnią Jerozolimą i przyłączonymi w 1982 Wzgórzami Golan) wynosi 22 072 km² (w tym 21 643 km² lądu i 429 km² wód)[24]. Razem z terytoriami Autonomii Palestyńskiej (z wyłączeniem Strefy Gazy) wynosi 27 799 km²[93]. Jednakże Wschodnia Jerozolima stanowi obszar terytorium spornego, którego ostateczny status nie został jeszcze rozstrzygnięty, Wzgórza Golan są terytorium okupowanym przez Izrael. Z tego powodu źródła nieuznające aneksji podają powierzchnię Izraela z wyłączeniem tych terytoriów spornych. Na przykład CIA podaje w „The World Factbook” powierzchnię Izraela: 20 770 km² (w tym 20 330 km² lądu i 440 km² wód)[94].

Łączna długość granic Izraela wynosi 1017 km, z czego z Egiptem 266 km, Jordanią 238 km, Libanem 79 km, Syrią 76 km, Strefą Gazy 51 km i Autonomią Palestyńską 307 km. Długość granic morskich wynosi 273 km[94].

Rosh HaNikra na północy Izraela

Pomimo swojej małej powierzchni Izrael charakteryzuje się dużą różnorodnością geograficzną, od pustyni Negew na południu do łańcuchów górskich Galilei, Karmelu i Wzgórz Golan na północy. Nadmorska równina Szaron jest domem dla 70% populacji państwa.

Na ukształtowanie geograficzne kraju wpływa przede wszystkim Rów Jordanu, który stanowi część wielkiego Rowu Abisyńskiego. Ta wielka synklina jest położona na wschód od centralnego masywu Gór Judzkich i przebiega na całej długości wschodniej części Izraela[95]. Doliną Jordanu płynie najdłuższa izraelska rzeka Jordan (długość 250 km). Źródła Jordanu znajdują się na północy, na zboczach najwyższego szczytu Izraela, góry Hermon (2814 m n.p.m.). Następnie rzeka przepływa przez dolinę Hula, wpada do Jeziora Tyberiadzkiego, z którego wypływa na południe i kończy swój bieg w Morzu Martwym. Lustro wody znajduje się w najniższym punkcie Ziemi – 408 m p.p.m. (i ciągle się obniża)[96]. Na południe od Morza Martwego znajduje się Zatoka Akaba i Morze Czerwone.

Innymi izraelskimi rzekami są: Aleksander, Besor, Hadera, Jarkon, Jarmuk, Kiszon, Lachisz, Sa’ar i Soreq.

Wyjątkową formą geologiczną Izraela i półwyspu Synaj są powstałe w wyniku erozji ziemi kratery, zwane makhteshim[97]. Największym makhteshim na świecie jest krater Ramon na pustyni Negew[98] (jego długość wynosi 40 km, a szerokość od 2 do 10 km). Raport w sprawie środowiska naturalnego basenu Morza Śródziemnego informuje, że ze wszystkich państw położonych w basenie Izrael ma najwyższą liczbę gatunków roślin na metr kwadratowy[99].

Bogactwami naturalnymi wykorzystywanymi w budownictwie są: żwir, skały, piasek, glina, wapień i gips. W przemyśle wykorzystuje się: potas, brom, magnez, sól i fosforany[24].

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Izrael jest krajem trzech zasadniczych klimatów, rozciągniętych południkowo. Klimat śródziemnomorski (oliwki, winogrona itp.) występuje w pasmie nizin (równin) położonych na wybrzeżu Morza Śródziemnego. Znajdują się tutaj między innymi takie nadbrzeżne miasta jak Tel Awiw i Hajfa. Klimat śródziemnomorski charakteryzuje się chłodnymi i deszczowymi zimami oraz długimi i gorącymi latami. W paśmie wzgórz centralnych występuje klimat umiarkowany. Klimat ten charakteryzuje się ciepłą i wilgotną wiosną, gorącym i suchym latem, oraz chłodną i wilgotną jesienią. Podczas zimy niewykluczone opady śniegu. Jerozolima ma co najmniej jeden dzień opadów śniegu w roku. Regiony górzyste są wystawione na działanie zimnego wiatru i śnieżyc; szczyt góry Hermon jest najbardziej zaśnieżonym miejscem[100]. Natomiast w Dolinie Jordanu występuje klimat tropikalny, charakteryzujący się niewielką roczną amplitudą temperatur.

Najwyższa temperatura na kontynencie azjatyckim (53,9 °C, 129,0 °F) została zarejestrowana 22 czerwca 1942 w kibucu Tirat Zvi w północnej części Doliny Jordanu[101]. Natomiast najniższa temperatura w Izraelu została zarejestrowana 7 lutego 1950 w Dolinie Bet Netofa i wynosiła – 13,7 °C[24]. W okresie od maja do września deszcze w Izraelu są rzadkością[102][103].

Fauna i flora[edytuj | edytuj kod]

Izrael cechuje ogromne bogactwo różnorodnych form życia roślinnego i zwierzęcego. Północne tereny Galilei charakteryzują się wilgotnymi i górzystymi obszarami porośniętymi dużymi kompleksami leśnymi. W tutejszych górskich strumieniach żyją wydry, a nad lasami krążą orły. W marcu i kwietniu na zboczach górskich kwitną dzikie tulipany, irysy, lilie i hiacynty. Na południu, na pustynnych obszarach Negewu żyją koziorożce nubijskie. W lutym pustynia rozkwita mleczami, a w korytach wyschniętych rzek rosną palmy daktylowe[95].

Obszar Izraela znajduje się na drodze wędrówek rozmaitych ptaków, które zatrzymują się tutaj na odpoczynek. Takie ptaki jak łyski i kaczki tutaj zimują, natomiast afrykańskie turkawki lubią spędzać tutaj lato[95].

Rząd i polityka[edytuj | edytuj kod]

Kneset – budynek izraelskiego parlamentu w Jerozolimie
Biuro Prezydenta Izraela w 2007

Izrael jest demokratycznym państwem, ma system parlamentarny z powszechnym prawem wyborczym[94]. Prezydent Izraela wybierany przez parlament na okres 7 lat jest głową państwa, ale jego obowiązki są jedynie ceremonialne[104]. Prezydent desygnuje na premiera członka parlamentu, będącego zazwyczaj liderem partii lub koalicji wyborczej, która wygrała wybory. Premier jest szefem rządu i najsilniejszym ogniwem władzy wykonawczej[104][105]. Władzę ustawodawczą tworzy 120-osobowy parlament, nazywany Knesetem. Posłowie są wybierani według ordynacji proporcjonalnej, która przewiduje dwuprocentowy próg wyborczy[106]. Długość kadencji wynosi cztery lata. Kneset może w każdej chwili rozwiązać rząd poprzez przegłosowanie wotum nieufności. Ustawa Zasadnicza Izraela spełnia rolę niespisanej konstytucji. W 2003 Kneset rozpoczął prace nad projektem oficjalnej konstytucji, opartej na Ustawie Zasadniczej[94][107].

Izrael ma trójpoziomowy system sądowniczy. Na najniższym poziomie są sądy magistrackie (374 sądy), usytuowane w większości miast w całym kraju. Nad nimi są sądy okręgowe (138 sądy), służące do apelacji i jako sądy pierwszej instancji. Są one usytuowane w pięciu z sześciu dystryktów. Trzecim i najwyższym poziomem jest położony w Jerozolimie Sąd Najwyższy. Spełnia on podwójną rolę: jest to najwyższy sąd apelacyjny oraz umożliwia obywatelom i osobom nie mającym obywatelstwa wnoszenie skarg przeciwko decyzjom władz państwowych[108].

Izrael nie jest członkiem Międzynarodowego Trybunału Karnego, ponieważ obawia się, że sąd mógłby ulegać politycznym naciskom[109]. Izraelski system prawny wzoruje się na wielu rozwiązaniach brytyjskiego systemu prawnego, które dostosowano do wymogów i potrzeb prawa żydowskiego[94]. Opiera się on na zasadzie stare decisis, która w systemie prawa common law oznacza, że wcześniejsze decyzje sądów muszą być uznawane za precedensy, stanowiące prawo. Sprawy rozsądzają zawodowi sędziowie, a nie rady przysięgłych[108]. Małżeństwa i rozwody podlegają pod jurysdykcję odpowiednich sądów religijnych: żydowskich (88 sądów), muzułmańskich, druzyjskich lub chrześcijańskich. Prawem pracy zajmują się sądy pracy (53 sądy). W 2007 w Izraelu czynnych zawodowo było 38 017 prawników[24]. Wybór sędziów spoczywa w rękach członków parlamentarnej komisji sprawiedliwości, Sądu Najwyższego i członków Izraelskiej Izby Adwokackiej[108].

Ustawa Zasadnicza: Godność Ludzka i Wolność stara się bronić wolności i praw człowieka w Izraelu. Izrael jest jedynym państwem regionu, które zostało umieszczone w rankingu „Wolny[110] przez organizację Freedom House (terytoria okupowane otrzymały status „Nie Wolny”). Ranking ten ocenia poziom praw cywilnych i politycznych w danym kraju[111]. Podobnie organizacja Reporterzy bez Granic umieściła Izrael na 50. miejscu w rankingu 168 państw ocenianych pod względem wolności prasy (najwyższe miejsce w Południowo-Zachodniej Azji)[112]. Jednakże takie organizacje jak Amnesty International[113] i Human Rights Watch[114] często stawiają Izraelowi zarzuty naruszania praw człowieka odnośnie trwającego konfliktu izraelsko-palestyńskiego. Izraelskie organizacje, takie jak np. B'tselem, również stawiają podobne zarzuty[115].

W 2007 izraelska policja dysponowała 28 526 funkcjonariuszami, do których trzeba dodać 6584 funkcjonariuszy służb więziennych. W 2007 otworzyli oni ogółem 442 908 akt spraw[24].

Stosunki międzynarodowe[edytuj | edytuj kod]

     kraje utrzymujące stosunki dyplomatyczne z Izraelem

     kraje, z którymi stosunki dyplomatyczne są zawieszone

     kraje, które zerwały stosunki dyplomatyczne z Izraelem

     kraje nie utrzymujące stosunków dyplomatycznych z Izraelem

     kraje utrzymujące z Izraelem jedynie kontakty handlowe

Izrael utrzymuje stosunki dyplomatyczne ze 160 państwami i ma 93 misje dyplomatyczne na całym świecie[116]. Jedynie trzech członków Ligi Państw Arabskich znormalizowało swoje stosunki z Izraelem: Egipt podpisał traktat pokojowy w 1979, Jordania podpisała traktat pokojowy w 1994, a Mauretania nawiązała pełne stosunki dyplomatyczne w 1999. Trzech innych członków Ligi Arabskiej: Maroko, Tunezja i Oman zerwało stosunki dyplomatyczne podczas Intifady w 2000[116]. Niger, który nawiązał stosunki w listopadzie 1996, zerwał je w kwietniu 2002. Wenezuela i Boliwia zerwały stosunki dyplomatyczne w styczniu 2009[116]. Izraelskie prawo nazywa Liban, Syrię, Iran, Arabię Saudyjską, Irak i Jemen krajami wrogimi[117] i obywatele Izraela nie mogą ich odwiedzać bez uzyskania pozwolenia Ministerstwa Spraw Wewnętrznych[118]. Od 1994 Izrael jest członkiem forum Dialog Śródziemnomorski, w którym przy pomocy NATO współpracuje ze sobą siedem państw basenu Morza Śródziemnego, dążąc do nawiązania lepszych kontaktów i utrzymania stabilizacji oraz bezpieczeństwa regionu[119].

Stany Zjednoczone, Niemcy, Wielka Brytania i Indie znajdują się wśród najbliższych sojuszników Izraela. Pierwszym krajem, który uznał istnienie państwa żydowskiego był Związek Radziecki (14 maja 1948). Stany Zjednoczone uważają Izrael za swojego głównego sojusznika w południowo-zachodniej Azji[120]. Pomimo że Turcja i Izrael nawiązały normalne stosunki dyplomatyczne w 1991, to Turcja współpracowała z Izraelem już od 1949. Jednakże Turcja jest drugim pod względem wielkości muzułmańskim państwem regionu i rząd turecki podlega silnym naciskom ze strony społeczeństwa oraz innych państw muzułmańskich[121]. Silne więzi łączące Izrael z Niemcami obejmują współpracę naukową, edukacyjną, gospodarczą i wojskową[122]. Indie ustanowiły pełne stosunki dyplomatyczne z Izraelem w 1992 i od tej pory mocno współpracują kulturalnie i wojskowo[123]. Wielka Brytania uznała państwo żydowskie 29 stycznia 1949 i od tej pory brytyjscy przywódcy dwukrotnie odwiedzili Izrael, który zajmuje 23. miejsce wśród największych partnerów handlowych Brytanii. Brytyjczycy traktują kontakty z Izraelem jako naturalne, ponieważ jest to ich dawne terytorium mandatowe[124]. Iran utrzymywał stosunki dyplomatyczne z Izraelem za czasów panowania dynastii Pahlawi, zostały one jednak zerwane podczas rewolucji irańskiej w 1979[125].

Izrael jest członkiem następujących międzynarodowych organizacji: Bank Rozrachunków Międzynarodowych, Bank Światowy, Europejska Organizacja Badań Jądrowych (obserwator), Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju, Interpol, Konferencja Narodów Zjednoczonych ds. Handlu i Rozwoju, Międzyamerykański Bank Rozwoju, Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej, Międzynarodowa Izba Handlowa (sygnatariusz), Międzynarodowa Konfederacja Związków Zawodowych, Międzynarodowa Korporacja Finansowa, Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji, Międzynarodowa Organizacja Morska, Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna, Międzynarodowa Organizacja Pracy, Międzynarodowy Fundusz Rozwoju Rolnictwa, Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Międzynarodowy Komitet Olimpijski, Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca, Międzynarodowy Trybunał Karny, Międzynarodowy Związek Telekomunikacyjny, Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (partner), Organizacja Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego, Organizacja Narodów Zjednoczonych, Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury, Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Rozwoju Przemysłowego, Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa, Międzynarodowa Organizacja ds. Zakazu Broni Chemicznej (sygnatariusz), Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, Organizacja Współpracy Gospodarczej Państw Morza Czarnego (obserwator), Powszechny Związek Pocztowy, WCO, Światowa Organizacja Handlu, Światowa Organizacja Meteorologiczna, Światowa Organizacja Turystyki, Światowa Organizacja Własności Intelektualnej, Światowa Organizacja Zdrowia i inne[94].

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Dystrykty Izraela:
(1) Północny, (2) Hajfa, (3) Centralny, (4) Tel Awiw, (5) Jerozolima, (6) Południowy
Terytoria okupowane:
(A)  Wzgórza Golan, (B)  Judea i Samaria i Autonomia Palestyńska
Terytoria opuszczone przez Izrael:
(C)  Strefa Gazy
Information icon.svg Osobne artykuły: Dystrykty IzraelaMiasta Izraela.

Państwo Izrael jest podzielone na sześć głównych dystryktów, nazywanych mehozot (hebr. מחוזות, mahoz): Północny, Hajfa, Centralny, Tel Awiw, Jerozolima i Południowy. Dodatkowo dystrykty są podzielone na piętnaście poddystryktów, nazywanych nafot (hebr. נפות, nafa), które dalej dzielą się na pięćdziesiąt naturalnych regionów[126].

Władze samorządowe[edytuj | edytuj kod]

Izraelski system samorządowy posiada osobowość prawną i odpowiada za takie zadania jak dostarczanie wody pitnej, pomoc w nagłych wypadkach, edukację i kulturę. Samorząd dzieli się na trzy szczeble administracji: (1) Rady Miejskie, (2) Samorządy lokalne i (3) Samorządy regionów.

Osoby stojące na czele samorządów oraz burmistrzów miast wybiera się na drodze demokratycznych wyborów samorządowych. Samorządy dysponują funduszami przyznawanymi przez rząd.

Terytoria okupowane[edytuj | edytuj kod]

Izrael okupuje następujące tereny: Zachodni Brzeg Jordanu, Wschodnia Jerozolima i Wzgórza Golan. Są to obszary zdobyte na Syrii i Jordanii podczas wojny sześciodniowej w 1967. Przez pewien czas okupowany był półwysep Synaj, który na mocy traktatu pokojowego w 1979 powrócił do Egiptu.

Strefa Gazy była okupowana przez Izrael od 1967 do 2005, kiedy ewakuowano ze Strefy wszystkie żydowskie osiedla z ich mieszkańcami, jako część planu jednostronnego wycofania się. Izrael przez cały czas kontroluje przestrzeń powietrzną i granicę morską Strefy Gazy. Izraelskiej kontroli podlegają także przejścia graniczne i przepływ towarów. Natomiast odpowiedzialność za sytuację wewnętrzną spoczywa na Hamasie[127].

Po zajęciu tych terytoriów przez Izrael w 1967 na każdym z nich zaczęto tworzenie osiedli żydowskich. W stosunku do Wschodniej Jerozolimy i Wzgórz Golan, tereny te podporządkowano izraelskiej jurysdykcji, przyłączając je do Izraela i ofiarując mieszkańcom izraelskie obywatelstwo. Natomiast Zachodni Brzeg pozostał pod wojskową okupacją. Tereny te obecnie są powszechnie uznawane za miejsce powstania przyszłego państwa palestyńskiego. Większość negocjacji dotyczących tych terenów opierała się nad Rezolucji ONZ nr 242, która wzywała Izrael do wycofania się z zajętych terenów w zamian za normalizację stosunków z arabskimi państwami. Zasada ta jest nazywana: „ziemia za pokój”[128][129][130].

Zachodni Brzeg jest zamieszkany przez pierwotną ludność arabską Palestyny, wliczając w to historycznych mieszkańców tych terenów oraz uchodźców z wojny 1948[131]. Po klęsce w wojnie 1967 Palestyńczycy znaleźli się pod izraelską administracją wojskową. Po 1993 większa część miast i populacji arabskiej zamieszkującej te tereny znalazła się pod wewnętrzną jurysdykcją Autonomii Palestyńskiej. Izrael zachowuje prawo do częściowej wojskowej kontroli, chociaż w okresach arabskich niepokojów izraelska armia kilkakrotnie wkraczała i przywracała całkowitą wojskową kontrolę. Podczas Intifady Al-Aksa, w odpowiedzi na serię samobójczych zamachów terrorystycznych, izraelski rząd rozpoczął budowę muru bezpieczeństwa[132], który pomimo licznych sprzeciwów powstaje częściowo na terenach arabskich[133].

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

F-15I Ra’am z 69 Dywizjonu IDF/AF

Siły Obronne Izraela (hebr. צבא הגנה לישראל, Cwa Hagana L-Israel, w skrócie CaHaL) składają się z wojsk lądowych, sił powietrznych i marynarki wojennej. Zostały powołane do życia podczas wojny o niepodległość w 1948, z połączenia żydowskich organizacji paramilitarnych (głównie Hagany)[134]. Siły zbrojne mają także w swoich szeregach wywiad wojskowy Aman, który współpracuje z Mossadem, Szin Bet i tajną agencją wywiadowczą Lakam[135]. Uczestnictwo w licznych wojnach i konfliktach zbrojnych spowodowało, że Siły Obronne Izraela są jednymi z najlepiej wyćwiczonych na polu walki sił zbrojnych na świecie[136].

Według rankingu Global Firepower (2014) izraelskie siły zbrojne stanowią 11. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 15 mld dolarów (USD)[137].

Większość Izraelczyków podlega poborowi wojskowemu w wieku osiemnastu lat. Mężczyźni służą przez trzy, a kobiety przez dwa lata[138]. Po ukończeniu służby zasadniczej następuje przeniesienie do sił rezerwowych, które każdego roku przeprowadzają kilkutygodniowe ćwiczenia obejmujące rezerwistów do lat czterdziestu. Większość kobiet jest zwolniona z ćwiczeń sił rezerwowych. Większości arabskich obywateli Izraela (poza druzami) oraz osobom zaangażowanym w studia religijne przysługuje zwolnienie ze służby wojskowej, i to pomimo faktu, że zwalnianie studentów jesziw jest od wielu lat źródłem niezadowolenia izraelskiego społeczeństwa[139][140]. Alternatywą jest odbycie obowiązkowej służby wojskowej w służbach pomocniczych, takich jak szpitale, szkoły i inne instytucje opieki społecznej[141]. W efekcie takiego działania poboru, Siły Obronne Izraela utrzymują około 168 000 żołnierzy w służbie czynnej i dodatkowych 408 000 w siłach rezerwowych[142].

Główny izraelski czołg pola walki Merkawa

Siły zbrojne korzystają w większości z nowoczesnych systemów uzbrojenia, które zostały zaprojektowane i wyprodukowane w Izraelu, pozostała część pochodzi z importu. Największym zagranicznym dostawcą uzbrojenia są Stany Zjednoczone. Oczekuje się, że amerykańska pomoc wojskowa w latach 2008–2017 wyniesie 30 miliardów dolarów[143]. Rozwijany przez Stany Zjednoczone i Izrael system obrony anty-rakietowej Arrow jest jednym z najsprawniejszych na świecie[144]. Państwo rozwinęło także swój własny program czołgu podstawowego Merkawa. Po wojnie Jom Kippur Izrael stworzył własną sieć satelitów szpiegowskich[145]. Po wystrzeleniu satelity Ofeq Izrael dołączył do grona siedmiu państw mających zdolność wystrzeliwania takich satelitów[146]. Od początku swego istnienia państwo wydaje znaczną część swojego produktu krajowego brutto na obronność. Na przykład w 1984 wydatki na obronność wynosiły 24% PKB. Obecnie wydatki stanowią 9,4% PKB[94].

Izrael nie podpisał układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej i celowo utrzymuje dwuznaczną politykę dezinformacji o swoim własnym potencjale jądrowym, chociaż jest powszechnie uznawany za kraj mający do dyspozycji broń jądrową[147]. Podczas I wojny w Zatoce Perskiej w 1991 nałożono obowiązek wyposażenia wszystkich domów i mieszkań w Izraelu w specjalnie wzmocnione pomieszczenia, które przystosowano do ochrony przed użyciem broni chemicznej i biologicznej[148].Izrael podpisał, lecz nie ratyfikował Konwencji o zakazie broni chemicznej.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Gospodarka Izraela.
Diamond Exchange Compound w Ramat Gan
Centralny Bank Izraela
Uprawy pszenicy w Izraelu

Izrael jest uznawany za najbardziej rozwinięty gospodarczo i przemysłowo kraj Bliskiego Wschodu. Został umieszczony na 30. miejscu w rankingu Banku Światowego Wskaźnika Łatwości Prowadzenia Interesów[149] oraz na 23. miejscu w rankingu Światowego Forum Ekonomicznego Indeksu Konkurencyjności Wzrostu[150]. Znajduje się na drugim miejscu na świecie (za Stanami Zjednoczonymi) pod względem liczby firm rozpoczynających działalność gospodarczą. Ma największą liczbę przedsiębiorstw (poza Ameryką Północną) notowanych na giełdzie NASDAQ[151]. W 2007 Izrael zajął 44. miejsce na świecie pod względem wysokości produktu krajowego brutto (232,7 mld dolarów) i 22. miejsce w parytecie siły nabywczej (33 299 dolarów)[152]. W 2007 Izrael zaproszono do przystąpienia do Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju[153], która propaguje współpracę między państwami przestrzegającymi zasad demokracji i wolnego rynku[154].

Środkiem płatniczym Izraela są nowe izraelskie szekle (ILS). Zostały one wprowadzone do obiegu 1 kwietnia 1985 zastępując „starego” szekla (1 NIS = 1000 „starych” szekli), który wcześniej wyparł w 1980 lirę, inaczej nazywaną szterlingiem izraelskim (nomenklatura zapożyczona z czasów brytyjskiego Mandatu Palestyny; 1 „stary” szekel = 10 lir izraelskich). Nowa szekla dzieli się na 100 agorot. W obiegu funkcjonują monety o nominałach 10 i 50 agorot, 1, 5 i 10 szekli oraz banknoty o nominałach 20, 50, 100 i 200 szekli.

Wzrost PKB w 2007 w porównaniu do roku poprzedniego wyniósł 5,4%. Parytet siły nabywczej wyniósł 188,3 mld dolarów. Produkt krajowy brutto na głowę wyniósł 26 226 dolarów[24].

Pomimo ograniczonych bogactw naturalnych intensywny rozwój sektorów rolnictwa i przemysłu uczynił z Izraela państwo samowystarczalne pod względem produkcji żywności (poza zbożami i wołowiną). Ważnymi towarami importowanymi są paliwa kopalne i uzbrojenie. Wartość importu w 2007 wyniosła 73,6 mld dolarów[24]. Eksport obejmuje owoce, warzywa, leki, oprogramowanie, produkty chemiczne, uzbrojenie i diamenty. Wartość eksportu w 2007 wyniosła 70,9 mld dolarów. Deficyt w handlu zagranicznym wyniósł 2,7 mld dolarów[24].

Większość energii elektrycznej produkuje się ze spalania węgla, gazu ziemnego i ropy naftowej. W 2007 zużycie energii elektrycznej wyniosło 15,268 MWh[24]. Korzystne położenie geograficzne Izraela powoduje, że występują tam idealne warunki do rozwoju technologii wykorzystujących energię słoneczną[155][156][157]. Izraelscy inżynierowie wdrażają innowacyjne technologie do życia codziennego, a korporacje technologii energetyki słonecznej realizują projekty na całym świecie[156][157]. Ponad 90% izraelskich domów używa energii słonecznej do ogrzewania wody – jest to najwyższy wskaźnik na świecie[158][159][160].

Mając niewielkie zasoby wody pitnej, Izrael udoskonalił różnorodne technologie oszczędzania wody, w tym kropelkowe nawadnianie[161]. Rolnictwo jest ważną gałęzią izraelskiej gospodarki. Areał upraw rolniczych w 2007 wynosił 285 100 hektarów[24].

Izrael jest światowym liderem w technologiach odsalania i oczyszczania wody, wykorzystania energii geotermalnej[162], rozwoju technologii hi-tech i telekomunikacji. Powstała izraelska Silicon Wadi, która jest porównywana z amerykańską Doliną Krzemową[163][164]. Intel Corporation[165] i Microsoft Corporation[166] wybudowały w Izraelu swoje pierwsze zagraniczne działy badań i rozwoju. Swoje siedziby otworzyły tutaj także korporacje IBM, Cisco i Motorola. W lipcu 2007 amerykański miliarder Warren Buffett, będący właścicielem holdingu Berkshire Hathaway, kupił za 4 mld dolarów swoją pierwszą nieamerykańską spółkę, izraelską Iscar Metalworking[167]. Od lat 70. Izrael otrzymuje pomoc ekonomiczną od Stanów Zjednoczonych. Dzięki tym pożyczkom finansowana jest większość długu zagranicznego Izraela[94]. W 2007 Stany Zjednoczone zgodziły się przyznać 30 mld dolarów pomocy dla Izraela[143].

Transport[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Drogi w Izraelu.

Izrael posiada dobrze rozwiniętą sieć autostrad i dróg ekspresowych. Są one nieustannie rozbudowywane. Ogółem w 2008 było 17 870 km dróg, w tym 146 km autostrad[94]. W 2007 w Izraelu było 1 779 301 zarejestrowanych prywatnych samochodów, 358 317 ciężarówek i samochodów służbowych, oraz 12 902 autobusów. W całym 2007 doszło do 16 tys. wypadków drogowych, w których zginęło 398 osób, a 32,8 tys. osób zostało rannych[24].

Pociąg Bombardier

Linie kolejowe mają długość 853 km (standard szerokości 1,435 metra). Izraelskie linie kolejowe Israel Railways przewiozły w 2007 31,8 mln pasażerów oraz 7,9 mln ton towarów[24].

Wszystkich lotnisk i pasów do lądowania w Izraelu jest 53, z czego z utwardzonymi pasami jest 30. Z pasami do lądowania o długości ponad 3047 metra są 2 lotniska. Z pasami o długości od 2438 m do 3047 m jest 5 lotnisk. Z pasami o długości od 1524 m do 2437 m jest 7 lotnisk. Z pasami o długości od 914 m do 1523 m jest 10 lotnisk. I z pasami o długości do 914 m jest 6 lotnisk (dane z 2007)[94]. Linie lotnicze przewiozły 10,15 mln pasażerów. Ogółem w 2007 w izraelskich portach lotniczych wylądowało 34,5 tys. samolotów[24].

Izraelski Boeing 747 w barwach El Al na lotnisku w Warszawie

Porty morskie znajdują się w: Aszdod, Aszkelonie, Ejlacie, Haderze i Hajfie. Flota handlowa w 2008 składała się z 11 statków: 9 kontenerowców i 2 drobnicowców. Dodatkowo 60 statków jest zarejestrowanych w innych państwach: 3 na Bermudach, 4 na Cyprze, 2 w Gruzji, 1 w Hondurasie, 23 w Liberii, 18 na Malcie, 3 w Panamie, 2 w Saint Vincent i Grenadynie oraz 4 na Słowacji[94].

Izraelskie przedsiębiorstwa telekomunikacyjne dostarczają usługi telefoniczne dla 3,1 mln osób opłacających abonament. Dodatkowo jest 12 tys. telefonów publicznych. Liczba dostarczonych w 2007 przesyłek pocztowych wyniosła 735 mln listów i 1,6 mln paczek[24].

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Międzynarodowy Ogród Botaniczny w kibucu Ein Gedi

Inną ważną gałęzią gospodarki Izraela jest turystyka, szczególnie religijna, ale turystów przyciągają także nadmorskie plaże, archeologiczne i historyczne miejsca oraz bardzo urozmaicone środowisko geograficzne. Turystyka musi ponosić wysokie koszty związane z koniecznością zapewnienia bezpieczeństwa turystom, jednak liczba przyjeżdżających i zyski rosną z każdym rokiem[168]. W 2012 roku kraj ten odwiedziło 2,886 mln. turystów (2,3% więcej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 5,493 mld dolarów[169]. Do obsługi tego wielkiego ruchu turystycznego w Izraelu jest 331 hoteli, które posiadają 46,9 tys. pokojów hotelowych. Średnie zajęcie pokojów w 2007 wyniosło 61,7%[24].

Ochrona środowiska[edytuj | edytuj kod]

Intensywna działalność człowieka zmieniła naturalne warunki środowiska w Izraelu i spowodowała pojawienie się takich niebezpieczeństw jak skażenie wód, powietrza oraz nagromadzenie się odpadów toksycznych. Głównymi źródłami zanieczyszczeń są: spaliny z pojazdów mechanicznych, procesy przemysłowe oraz składowanie odpadów. W 2007 w Izraelu wyprodukowano i zgromadzono na wysypiskach śmieci 4,3 mln ton odpadów stałych[24]. Te niepożądane zjawiska, połączone z rozrastającymi się terenami miejskimi, spowodowały zmniejszenie się przestrzeni występowania rozmaitych gatunków roślin i zwierząt. Wiele z nich znalazło się w zagrożeniu wymarcia.

Izrael stoi także przed trudnym wyzwaniem zapewnienia wystarczającej ilości wody pitnej, której braki są coraz bardziej odczuwalne w rolnictwie i przemyśle. Największym problemem jest zapewnienie odpowiedniej jakości wody, która musi sprostać wymaganiom zawartości azotanów, mętności i zasolenia (chlorki). W Izraelu przyjęto dopuszczalną normę obecności chlorków w wodzie pitnej na 600 mg/l, podczas gdy Światowa Organizacja Zdrowia dopuszcza 250 mg/l[24].

W 1953 powstało Izraelskie Towarzystwo Ochrony Przyrody (SPNI), którego zadanie polega na ochronie środowiska naturalnego kraju. Izraelczycy dokładają dużych starań, aby po latach zaniedbań przywrócić dawne bogactwo przyrody. Stworzono prawie 300 rezerwatów przyrody, które zajmują niemal 1/5 obszaru kraju. Parki narodowe otoczyły opieką 34 najważniejsze miejsca historyczne i przyrodnicze Izraela. Narodowy Fundusz Żydowski prowadzi zakrojoną na szeroką skalę kampanię sadzenia drzew. Wielkim sukcesem było odtworzenie po wiekach zniszczeń, wielkich kompleksów leśnych w centralnej części kraju[95].

Nauka i edukacja[edytuj | edytuj kod]

Izrael ma najwyższą średnią długość trwania nauki szkolnej w Południowo-Zachodniej Azji i jest razem z Japonią na drugim miejscu w całej Azji (po Korei Południowej). Według danych ONZ Izrael ma także najwyższą w Południowo-Zachodniej Azji średnią umiejętności czytania i pisania[170]. Przyjęte w 1953 Państwowe Prawo Edukacji podzieliło izraelski system edukacji na pięć typów szkół: świeckie, religijne, ultraortodoksyjne, komunalne i arabskie. Najliczniejszą jest grupa szkół publicznych świeckich, do których uczęszcza największa liczba uczniów żydowskich i niearabskich. Większość Arabów wysyła swoje dzieci do arabskich szkół ze względu na wykładowy język arabski[171].

Edukacja w Izraelu jest obowiązkowa dla dzieci i młodzieży w wieku od trzech do osiemnastu lat[172][173]. Nauka jest podzielona na trzy poziomy: szkoła podstawowa (klasy 1–6), szkoła średnia (klasy 7–9) i liceum (klasy 10–12) – zakończone egzaminem maturalnym (hebr. תעודת בגרות, Te’udat Bagrut). Aby otrzymać świadectwo dojrzałości Bargut wymagana jest biegłość w przedmiotach obowiązkowych, takich jak: matematyka, Biblia, język hebrajski i literatura powszechna, język angielski, historia i wiedza o społeczeństwie[174]. W szkołach arabskich, chrześcijańskich i druzyjskich, egzamin z Biblii jest zastąpiony egzaminem o dziedzictwie islamu, chrześcijaństwa lub druzów[175]. W 2003 ponad połowa wszystkich uczniów zdała egzamin i uzyskała świadectwo, umożliwiające kontynuowanie nauki na studiach[176].

Ogólna liczba uczniów i studentów w roku szkolnym 2007/2008 wynosiła 2 187 494, z czego 5,5% uczy się na uniwersytetach. Liczba wszystkich nauczycieli wynosi 128 064, z czego w szkolnictwie podstawowym pracuje 64 549, w liceach 23 358 i wyższym 40 051[24].

Państwo dotuje osiem publicznych uniwersytetów[174][177]. Najstarszy izraelski uniwersytet, Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie, jest także siedzibą największej biblioteki żydowskiej na świecie, Narodowej Biblioteki Izraela[178]. W 2006 Uniwersytet Hebrajski został umieszczony na 60. miejscu w rankingu największych uniwersytetów świata[179]. Innymi najważniejszymi uczelniami Izraela są: Instytut Technologii – Technion, Instytut Nauki Weizmanna, Uniwersytet Tel Awiwu, Uniwersytet Bar-Ilan, Uniwersytet Hajfy i Uniwersytet Ben-Guriona. Siedem izraelskich uniwersytetów (poza Otwartym Uniwersytetem Izraela) zostało umieszczonych w rankingu 500 najlepszych na świecie uczelni wyższych[180]. Izrael zajmuje trzecie miejsce na świecie pod względem liczby obywateli, którzy otrzymali dyplomy uniwersyteckie (20% populacji)[181][182]. Przybycie do Izraela w latach 90. ponad miliona imigrantów z krajów byłego ZSRR (40% z nich było absolwentami wyższych uczelni) pomogło w rozwoju sektora technologii hi-tech[181]. Laureatami Nagrody Nobla było czterech izraelskich naukowców. W 2003 Ilan Ramon został pierwszym izraelskim astronautą. Ramon był specjalistą od ładunku towarowego podczas ostatniej tragicznej misji promu kosmicznego Columbia (STS-107).

Służba zdrowia[edytuj | edytuj kod]

Beilinson Hospital w Petach Tikwa

W styczniu 1995 weszło w życie Prawo o Ubezpieczeniach Zdrowotnych, które nałożyło na państwo obowiązek zapewnienia jednakowej opieki zdrowotnej wszystkim mieszkańcom Izraela. Przepisy ustaliły tzw. koszyk usług, które fundusze chorych są zobowiązane dostarczyć swoim klientom. Koszyk obejmuje także listę leków, do których otrzymywania są uprawnieni mieszkańcy Izraela. Prawo umożliwia każdemu ubezpieczonemu (w tym osobom starszym i chorym przewlekle) przejście do innego funduszu chorych[183].

Obywatele Izraela płacą obowiązkowy podatek na opiekę zdrowotną, którego wysokość jest uzależniona od wysokości dochodów. Odpowiedzialność za dostarczanie usług medycznych jest podzielona pomiędzy fundusze i Ministerstwo Zdrowia. Służba zdrowia obejmuje: publiczne przychodnie i punkty pierwszej pomocy medycznej, szpitale, laboratoria medyczne, poradnie stomatologiczne, prywatne gabinety lekarskie i lecznictwo rządowe[24].

W 2007 budżet państwa wydał na służbę zdrowia 53,5 mld szekli. Wydatki podzielono w następujący sposób: 33,7% fundusze chorych, 51,7% szpitale, 8,1% lecznictwo rządowe oraz 6,5% przychodnie prywatne. W 2007 izraelskie szpitale dysponowały 42 676 łóżkami szpitalnymi, co daje średnią statystyczną 5,9 łóżka na 1000 mieszkańców. Liczba lekarzy aktywnych zawodowo (do 65. roku życia) wynosiła 25 314, co daje średnią statystyczną 3,49 lekarza na 1000 mieszkańców[24].

Głównymi powodami zgonów w 2005 były: 25% złośliwe nowotwory, 19% choroby serca, 7% zaburzenia krążenia, 6% cukrzyca i 5% nagłe wypadki. Pod koniec 2007 w Izraelu było zarejestrowanych 428 pacjentów chorych na AIDS i 4218 zidentyfikowanych nosicieli wirusa HIV[24].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Wzrost populacji Izraela w latach 1949-2010
Information icon.svg Osobny artykuł: Demografia Izraela.

Izrael został założony jako ojczyzna dla żydowskiego narodu i często mówi się o nim jako o państwie żydowskim. Wszyscy Żydzi z całego świata mają tzw. prawo powrotu do swojej ojczyzny i gwarancję uzyskania izraelskiego obywatelstwa[184]. 75,5% populacji państwa jest Żydami, z których 68% urodziło się już w Izraelu, 22% to imigranci pochodzący z Europy i Ameryki, a 10% stanowią imigranci z Azji i Afryki (wliczając w to świat arabski)[185]. Według opinii międzynarodowej mieszkający w Izraelu Żydzi uchodzą za społeczność jednorodną – w rzeczywistości jednak w społeczeństwie występują głębokie podziały, a ich głównym źródłem są różnorodnego rodzaju schizmy. Głęboki konflikt istnieje pomiędzy osobami świeckimi a religijnymi, zwolennikami pokojowego rozwiązania konfliktu na Bliskim Wschodzie (tzw. „gołębie”) a zwolennikami wojny („jastrzębie”), Żydami pochodzącymi z Bliskiego Wschodu i Europy[95].

Największą i najbardziej wpływową grupą Żydów są Aszkenazyjczycy – pochodzą oni z Europy Środkowej i Wschodniej, ale są wśród nich także imigranci z Ameryki Północnej, Australii i Afryki Północnej. Niektórzy z członków tej społeczności posługuje się językiem jidysz, opartym na średniowiecznym dialekcie niemieckim z licznymi zapożyczeniami z języków słowiańskich i hebrajskiego, zapisywanym alfabetem hebrajskim. To właśnie Aszkenazyjczycy przyczynili się do powstania państwa żydowskiego, a później zorganizowali masową imigrację Żydów z całego świata. Drugą najliczniejszą grupę stanowią Sefardyjczycy – potomkowie Żydów wygnanych z Hiszpanii i Portugalii w XV wieku. Niektórzy z członków tej społeczności posługują się językiem ladino, który stanowi mieszaninę języka hebrajskiego z hiszpańskim. Mniejszą grupę Żydów stanowią Mizrachim – pochodzą z państw arabskich w Afryce Północnej, Bliskiego Wschodu i Azji Środkowej. Felaszowie to tzw. Czarni Żydzi pochodzący z Etiopii. Władze Izraela przez wiele lat odnosiły się do nich ze sceptycyzmem i odmawiały przyznania im obywatelstwa izraelskiego[95].

(2008)[94]
Liczba ludności 7 645 500
Ludność według wieku
0 – 14 lat 28%
15 – 64 lat 62%
ponad 64 lata 10%
Wiek (mediana)
W całej populacji 28,9 lat
Mężczyzn 28,2 lat
Kobiet 29,7 lat
Przyrost naturalny 1,8%
Współczynnik urodzeń 20,02 urodzin/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 5,41 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji 2,52 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu 1,05 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat 1,05 mężczyzn/kobiet
15 – 64 lat 1,03 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat 0,77 mężczyzn/kobiet
Umieralność noworodków
W całej populacji 4,28 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej 4,43 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 4,12 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
W całej populacji 80,61 lat
Mężczyzn 78,54 lat
Kobiet 82,79 lat
Rozrodczość 2,77 urodzin/kobietę

Obok Żydów w Izraelu żyją Arabowie. Ponad 80% Arabów stanowią sunnici, pozostali to chrześcijanie i druzowie. Sprawa pochodzenia Palestyńczyków wywołuje wiele kontrowersji, stąd bierze się także „problem palestyński”. Powszechnie uważa się, że Palestyńczycy wywodzą się od Arabów, którzy najechali na Palestynę w VII wieku. Dodatkowo, wielu Palestyńczyków to Arabowie, którzy przyjechali do Izraela z sąsiednich krajów w celach zarobkowych[186]. Natomiast sami Palestyńczycy uważają, że są potomkami pierwotnych mieszkańców Kanaanu. Prawie 10% izraelskich Arabów stanowią Beduini – plemiona pasterzy-koczowników, którzy zamieszkują głównie na pustyni Negew. Zupełnie osobnymi grupami są Druzowie, Samarytanie i Czerkiesi[95].

W 2008 populacja Izraela wynosiła 7 356 100[3]. Według danych statystycznych 91,7% populacji zamieszkuje w obszarach miejskich[24]. Gęstość zaludnienia wynosi 351 osób/km². Dla celów statystycznych w Izraelu wydzielono trzy obszary metropolitalne: Tel Awiw i Gusz Dan (populacja 3 150 000), Hajfa i Krayot (populacja 1 039 000) oraz Be’er Szewa (populacja 531 000)[187]. Największym miastem Izraela, pod względem populacji i powierzchni, jest Jerozolima (populacja 756 888 na obszarze 125,2 km²)[188]. Następnymi największymi miastami Izraela są kolejno: Tel Awiw (populacja 392 000), Hajfa (populacja 265 100) i Riszon le-Cijjon (populacja 225 800)[189].

Na terytorium spornym na Zachodnim Brzegu, pod administracją izraelską pozostaje wiele żydowskich osiedli, takich jak Ma'ale Adummim i Ariel (powstały one na terytoriach okupowanych przez Izrael po 1967). W powstałym w ten sposób Dystrykcie Judei i Samarii żyje ponad 260 tys. Izraelczyków[190][191]. Wschodnia Jerozolima jest uznawana przez Izrael za nierozerwalną część aglomeracji miejskiej Jerozolimy i według izraelskiego prawa od 1967 pozostaje pod izraelską jurysdykcją. Jest to jednak terytorium sporne, ponieważ władze palestyńskie planują utworzenie we Wschodniej Jerozolimie stolicy własnego państwa. Obecnie we Wschodniej Jerozolimie żyje około 250 tys. Izraelczyków[192]. Również Wzgórza Golan pozostają terytorium spornym. Izrael od 1982 uznaje je jako terytorium własnego państwa, jednak Syria nieustannie domaga się ich zwrotu. Obecnie na Wzgórzach Golan żyje około 18 tys. Izraelczyków[193]. Do czasu ewakuacji w 2005 w Strefie Gazy żyło 7,8 tys. Izraelczyków[194].

Dane pochodzą z końca 2007[24] Ogółem Żydzi Arabowie Inni
Populacja państwa 7 243 600 5 478 200 1 450 000 315 400
Mężczyźni 3 581 200 2 696 700 737 500 147 000
Kobiety 3 662 500 2 781 500 712 500 168 400
Procent wzrostu populacji [%] 1,8 1,6 2,6 1,6
Procent populacji w wieku 0-18 [%] 34,8 31,9 48,0 31,6
Procent populacji w wieku 19-64 [%] 55,4 56,5 48,6 57,1
Procent populacji w wieku 65+ [%] 9,8 11,6 3,5 11,4
Procent populacji miejskiej [%] 91,7 90,8 94,0 91,1
Procent populacji [%] 100 100 100 100
Dystrykt Jerozolimy 12,3 11,0 18,6 10,7
Dystrykt Północny 16,9 9,7 44,7 9,9
Dystrykt Hajfy 12,0 11,2 14,4 11,4
Dystrykt Centralny 23,9 27,8 9,7 27,4
Dystrykt Tel Awiwu 16,8 20,7 1,2 20,7
Dystrykt Południowy 14,3 14,6 11,3 15,1
Dystrykt Judei i Samarii 3,8 4,9 0,0 4,8
W Izraelu obowiązuje pisownia nazw w języku hebrajskim, arabskim i angielskim

Izrael ma dwa języki urzędowe: hebrajski i arabski[94]. Hebrajski jest głównym językiem państwowym, używanym przez większość populacji. Językiem arabskim posługuje się arabska mniejszość narodowa oraz Żydzi, którzy wyemigrowali z arabskich państw. Większość Izraelczyków płynnie posługuje się językiem angielskim. Znajomość angielskiego jest wymagana przez szkoły, także wiele programów telewizyjnych jest angielskojęzycznych. Izrael jest krajem imigrantów, z tego powodu na jego ulicach można usłyszeć wiele różnych języków z całego świata. Duży napływ imigrantów z dawnego ZSRR i Etiopii uczynił rosyjski i amharski powszechnie używanymi językami w Izraelu. Imigracja rosyjskich Żydów w latach 1990–1994 powiększyła populację Izraela o 12%[195]. W ostatniej dekadzie liczni imigranci napłynęli do Izraela z takich państw jak: Rumunia, Tajlandia, Chiny, kilku państw Afryki i Ameryki Północnej. Natomiast emigracja z Izraela (yerida) kieruje się głównie do Stanów Zjednoczonych i Kanady[196].

Wielkość emigracji jest nieznaczna, jednak izraelski rząd postrzega ją jako główne zagrożenie dla przyszłości państwa[197][198].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Religia w Izraelu.

Izrael jest państwem wyznaniowym, religią państwową jest judaizm[199]. Przestrzega się ściśle biblijnych i talmudycznych praw i przepisów pokarmowych w wojsku i instytucjach państwowych, cywilne prawa osobiste (małżeństwo, rozwód) podlegają wyłącznie jurysdykcji sądów rabinackich i stosują się do żydowskiej tradycji. Nieżydzi podlegają odrębnym sądom religijnym. Nie można zawierać ślubów cywilnych. W szkołach państwowych naucza się religii[200].

Izrael jest kolebką dwóch spośród trzech największych monoteistycznych religii świata. Żaden inny kraj nie odgrywa tak ważnej roli w życiu religijnym tak wielkich mas ludzi na całym świecie. Ziemia Święta jest centrum życia duchowego judaizmu, to tutaj narodziło się chrześcijaństwo, a muzułmanie czczą Jerozolimę jako trzecie ze świętych miejsc islamu. Izrael jest także światowym centrum bahaizmu[95].

Wyznaniem dominującym w Izraelu jest judaizm. Istnieje jednak duże zróżnicowanie religijne izraelskich żydów: 55% przestrzega tradycji, 20% jest świeckich, 17% jest ortodoksyjnych i 8% ultraortodoksyjnych[201]. Judaizm wymienia cztery święte miasta: Jerozolimę ze Ścianą Płaczu i Wzgórzem Świątynnym, Hebron z Grobowcem Patriarchów, Tyberiadę z grobowcami słynnych rabinów oraz Safed, będący centrum żydowskiego mistycyzmu koncentrującego się wokół kabały.

W Izraelu zamieszkuje największa na świecie społeczność Karaimów. Jest to odłam judaizmu, który odrzuca tradycję rabinacką i nie zezwala na małżeństwa mieszane[202]. Odrębną niewielką grupą wyznaniową są Żydzi Mesjanistyczni, którzy uznają Jezusa Chrystusa jako Mesjasza, jednak liczne teksty Pisma Świętego interpretują zgodnie z wykładnią judaistyczną.

Kopuła na Skale w Jerozolimie

Statystyki podają, że 16,2% populacji stanowią muzułmanie. Arabscy obywatele Izraela stanowią 19,8% populacji państwa, i 82,6% izraelskich Arabów jest muzułmanami. Pozostali Arabowie to: w 8,8% chrześcijanie i 8,4% druzowie[203].

Dla muzułmanów tradycyjnie Wzgórze Świątynne w Jerozolimie jest trzecim najświętszym miejscem islamu po Mekce i Medynie. Wynika to z faktu, że muzułmanie wierzą, że Mahomet odbył Miradż – „nocną podróż” na cudownym wierzchowcu Al-Burāq z Mekki do Najdalszego Meczetu znajdującego się w Jerozolimie (Al-Masğid al-Aqsà). W Jerozolimie Mahomet miał dostąpić wniebowstąpienia w towarzystwie archanioła Dżibrila ze skały, na której dziś znajduje się Kopuła na Skale[204]. Obecnie te dwie budowle wznoszące się na Wzgórzu Świątynnym są szczególnie ważnymi miejscami dla wszystkich muzułmanów na całym świecie. Ciekawostką jest jednak fakt, że muzułmanie w Jerozolimie modlą się w kierunku Mekki, która jest dla nich najważniejszym miejscem religijnym[95].

W Izraelu zamieszkuje największa na świecie społeczność Samarytan, którzy mówią po arabsku, ale modlą się po hebrajsku[205]. Dla Samarytan Wzgórze Świątynne w Jerozolimie ustępuje pod względem ważności górze Gerizim położonej w pobliżu miasta Nablus. Wierzą oni, że to właśnie na tej górze Abraham ofiarował swojego syna[95].

Odrębną grupą wyznaniową są Druzowie, którzy są zwyczajowo utożsamiani z religią muzułmańską. Zamieszkują oni w kilku wioskach w Galilei, na wzgórzach Karmelu i Wzgórzach Golan. Druzowie nigdy nie mieli własnej ojczyzny, dlatego zachowują lojalność wobec Izraela[95].

Chrześcijanie stanowią 2,1% populacji Izraela i składają się zarówno z chrześcijańskich Arabów, jak i mesjańskich Żydów[206]. Pozostali to przede wszystkim Ormianie, duchowni z innych krajów, mnisi, zakonnice i osoby pracujące w organizacjach chrześcijańskich[95].

Gwiazda oznaczająca miejsce narodzenia Jezusa Chrystusa w Bazylice Narodzenia Pańskiego w Betlejem

Dla Izraela nie mają żadnego znaczenia relacje występujące na świecie pomiędzy poszczególnymi Kościołami chrześcijańskimi. Największą rolę w Ziemi Świętej odgrywa Patriarchat Jerozolimski, zaliczany do Kościołów prawosławnych tradycji greckiej. Społeczność tej grupy wyznaniowej posługuje się językiem arabskim, jednak duchowieństwo mówi po grecku. Do Kościoła prawosławnego należy ponad połowa Bazyliki Grobu Świętego w Jerozolimie i duża część Bazyliki Narodzenia Pańskiego w Betlejem. Patriarchat prawosławny w Jerozolimie jest jedynym Kościołem autonomicznym w Izraelu, a jego zwierzchnicy, patriarchowie Jerozolimy i całej Palestyny, stoją najwyżej w hierarchii duchowieństwa chrześcijańskiego[95].

Rosyjski Kościół Prawosławny ma dwie swoje placówki w Jerozolimie: jedna reprezentuje Patriarchat Moskiewski, a druga Rosyjską Cerkiew za Granicą (od 2007 część składową Patriarchatu). Posiada ona katedrę w Jerozolimie oraz cerkwie w Jaffie, Nazarecie, Tyberiadzie i Hajfie[95]. Również Rumuński Kościół Prawosławny ma swoją nieliczną reprezentację w Jerozolimie.

Apostolski Kościół Ormiański posiada w Izraelu bardzo mocną pozycję. Ormianie (około 2,5 tys. osób) zamieszkują w Dzielnicy Ormiańskiej w Jerozolimie, a ormiańskiemu patriarsze Jerozolimy podlega część bazyliki Grobu Pańskiego i Narodzenia Pańskiego[95].

Światowe Centrum Bahaizmu w Hajfie

Syryjski Kościół Ortodoksyjny ma swoje biskupstwo w Jerozolimie od 1140, a biskup rezyduje w klasztorze św. Marka. Koptowie posiadają własny klasztor i korzystają z odrębnych kaplic w bazylikach Grobu Pańskiego i Narodzenia Pańskiego. Kościół etiopski posiada niewielki klasztor na dachu bazyliki Grobu Pańskiego oraz klasztor z kościołem w Jerozolimie. Kościół unicki nie ma żadnych praw własności do najważniejszych świętych miejsc[95].

Kościół rzymskokatolicki posiada 17% ogółu świętych miejsc chrześcijaństwa w Jerozolimie. W skład społeczności katolickiej w Izraelu wchodzi ponad 45 zakonów i zgromadzeń zajmujących kilkaset domów klasztornych. Większość praw wykonywania praktyk religijnych spoczywa w rękach franciszkanów[95].

Społeczność protestancka obejmuje około 30 tysięcy wyznawców[207]. Kościół luterański prowadzi w Izraelu kilka instytucji religijnych, w tym Szwedzki Instytut Teologiczny i Fińską Szkołę Misyjną w Jerozolimie, szwedzką szkołę i szpital w Betlejem oraz kościoły skandynawskich marynarzy w Hajfie i Aszdod. Kościół anglikański odprawia czasami nabożeństwa w bazylice Grobu Świętego. Inne grupy protestanckie, takie jak prezbiterianie, baptyści, zielonoświątkowcy, adwentyści i kwakrzy odgrywają mniejszą rolę[95].

Świadkowie Jehowy składają się z ponad 1500 aktywnych członków. Wyznanie to w Izraelu posiada 23 zborów hebrajskojęzycznych, arabskojęzycznych i rosyjskojęzycznych[208].

W Hajfie znajduje się Światowe Centrum Bahaizmu, a w pobliskiej Akce jest pochowany Bahá'u'lláh. Jego grób jest celem licznych pielgrzymek[209][210].

W Izraelu są także obecni członkowie wielu innych grup religijnych, w tym buddyści i hinduiści, jednak w niewielkiej liczbie[211].

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Purimowi przebierańcy na ulicy Jerozolimy
Information icon.svg Osobny artykuł: Kultura Izraela.

Bogactwo kulturowe Izraela wynika z różnorodności populacji: pochodzący z całego świata Żydzi przywieźli z sobą tradycje kultury i religii wielu narodów, tworząc z nimi tygiel żydowskich zwyczajów i wierzeń[212]. Izrael jest jedynym krajem na świecie, w którym życie biegnie według kalendarza żydowskiego. Dniami wolnymi od pracy są święta państwowe, święta religijne oraz tradycyjny szabat (sobota)[213].

Święta państwowe
Data Polska nazwa Oryginalna nazwa
1 tiszri Nowy Rok Rosz ha-Szana
10 tiszri Dzień Pojednania Jom Kippur
15-21 tiszri Święto Szałasów Sukkot
23 tiszri Radość Tory Simchat Tora
12 cheszwan Dzień Pamięci Icchaka Rabina Jom Icchak Rabin
25 kislew-3 tewet Święto Świateł Chanuka
15 szwat Nowy Rok Drzew Tu bi-szwat
14-15 adar Święto Losów Purim
14 nisan Pascha Pesach
15-22 nisan Święto Przaśników Chag Hamacot
27 nisan Dzień Pamięci Holocaustu Jom HaSho’ah
5 ijar Dzień Niepodległości Izraela Jom ha-Acmaut
28 ijar Dzień Jerozolimy Jom Jeruszalaim
6-7 siwan Święto Tygodni Szawuot
17 tamuz Początek trzech tygodni postu Tamurz
9 aw Post po utracie Świątyni Tisza be-Aw
Targi książki hebrajskiej w Jerozolimie – 2005

Literatura jest w Izraelu bardzo popularna – połowa dorosłych mieszkańców czyta przynajmniej jedną książkę miesięcznie[95]. Izraelska literatura składa się w większości z poezji i prozy pisanej w języku hebrajskim, który przeżył swoje odrodzenie w połowie XIX wieku. Mniejsza część literatury jest wydawana w językach arabskim i angielskim. Na mocy przepisów prawnych, dwie kopie każdej wydanej w Izraelu książki muszą być przekazywane do Narodowej Biblioteki Żydowskiej na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie. W 2001 poprawiono przepisy, rozszerzając obowiązek o nagrania audio, video i inne nowoczesne media[214]. W 2006 85% z 8 tys. książek przekazanych do biblioteki było napisanych w języku hebrajskim[215].

Izraelskim laureatem Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 1966 był prozaik Samuel Agnon (1887-1970). Współcześnie najczęściej tłumaczonym pisarzem izraelskim jest Amos Oz, z którym rywalizuje Dawid Grossman.

W czerwcu każdego roku odbywają się targi: Tydzień Książki Hebrajskiej (hebr. שבוע הספר העברי), na których są prezentowane książki i czasopisma żydowskie z całego świata[216]. Podczas targów przyznawane jest najwyższe izraelskie wyróżnienie literackie: Nagroda Sapira[217]. W 1966 Samuel Agnon otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury[218].

Batsheva Dance Company w Tel Awiwie

Izraelska muzyka zawiera w sobie wpływy z całego świata. Na scenie muzycznej można usłyszeć muzykę jemeńską, chasydzką, arabską, grecką, jazz i pop-rock[219][220]. Tradycyjne pieśni pionierów, tworzone i śpiewane podczas budowania państwa, są znane jako „Pieśni Ziemi Izraela”[221]. Znaną na całym świecie jest Izraelska Orkiestra Filharmoniczna (hebr. התזמורת הפילהרמונית הישראלית, ha-Tizmoret ha-Filharmonit ha-Yisre’elit), która działa już od siedemdziesięciu lat i daje ponad dwieście koncertów rocznie[222][223]. Z Izraela wywodzi się także wielu muzyków, którzy osiągnęli międzynarodową popularność. Wśród urodzonych w Izraelu muzyków znajdują się Itzhak Perlman i Pinchas Zukerman. Głównymi salami koncertowymi są Mann Auditorium w Rel Awiwie i Binyanei Ha’Umah w Jerozolimie.

Izraelska muzyka pop zaistniała na scenie międzynarodowej pod koniec lat 80., kiedy to Ofra Haza nagrała utwór „Im Nin' Alu” (album „Yemenite Songs”). Od 1973 Izrael niemal corocznie brał udział w Konkursie Piosenki Eurowizji, trzy razy zwyciężając i dwa razy będąc gospodarzem konkursu[224]. W 1998 zwycięzczynią tego konkursu była Dana International, transseksualna gwiazda disco z Tel Awiwu. Od 1987, każdego roku latem, jest organizowany w Ejlacie międzynarodowy festiwal muzyczny Red Sea Jazz Festival[225].

Podtrzymując silne tradycje sceny teatralnej jidysz w Europie Wschodniej, Izrael utrzymuje w dobrym stanie liczne teatry. Najstarszym izraelskim teatrem jest założony w 1918 w Tel Awiwie Teatr Habima[226].

Jedną z najważniejszych placówek kulturalnych Izraela jest Muzeum Izraela[227], które jest siedzibą Sanktuarium Zwojów[228] oraz dużej kolekcji judaików i europejskiej sztuki[227]. Państwowe muzeum Holocaustu Yad Vashem mieści największe na świecie archiwum o Holocauście[229]. Muzeum Diaspory jest interaktywnym muzeum poświęconym historii gmin żydowskich na całym świecie[230]. Poza głównymi muzeami, w wielu miastach i osiedlach znajdują się galerie sztuki. Mishkan Le’Omanut w kibucu Ein Harod Meuhad jest największą galerią sztuki na północy kraju[231].

Znacząca społeczność arabska odcisnęła swój ślad w izraelskiej architekturze, muzyce[232] i kuchni.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Narodowy stadion Ramat Gan Stadium
Information icon.svg Osobny artykuł: Sport żydowski i izraelski.

Sport i sprawność fizyczna zawsze odgrywały duże znaczenie w żydowskiej kulturze. Sprawność lekkoatletyczna, która była ceniona przez starożytnych Greków, dotarła do Żydów jako jedna z wartości epoki hellenistycznej. Słynny rabin Mojżesz Majmonides, który był również lekarzem, podkreślał znaczenie aktywności fizycznej i utrzymywania dobrej sylwetki. Poglądy te spotkały się w XIX wieku z ideami syjonistycznego lidera Max Nordau, który rozpoczął kampanię propagowania kultury fizycznej. Na początku XX wieku naczelny rabin Palestyny Abraham Kook powiedział, że ciało służy duszy, a jedynie zdrowe ciało może zapewnić zdrową duszę[233].

Olimpiada machabejska jest najważniejszą olimpiadą sportową żydowskich sportowców. Organizowana jest począwszy od 1932 co cztery lata[234]. Najpopularniejszymi sportami widowiskowymi w Izraelu są piłka nożna i koszykówka. W 1964 reprezentacja Izraela w piłce nożnej odniosła zwycięstwo w pucharze Azji.

W latach 70. XX wieku Izrael został wykluczony z igrzysk azjatyckich na skutek nacisków na organizatorów ze strony arabskich państw Środkowego Wschodu. Wykluczenie doprowadziło Izrael do podjęcia decyzji o zaprzestaniu udziału w azjatyckich rozgrywkach i przystąpienia do rozgrywek w Europie[235][236][237]. W 1994 UEFA zgodziła się uznać Izrael i wszystkie izraelskie organizacje sportowe jako biorące udział w rozgrywkach europejskich. Ligat ha'Al jest I ligą izraelskiej piłki nożnej[238], a Ligat HaAl jest I ligą izraelskiej koszykówki[239]. Maccabi Tel Aviv B.C. pięciokrotnie wygrał europejskie mistrzostwa w koszykówce[240].

W Be’er Szewie znajduje się siedziba państwowego ośrodka szachów, z którego wywodzi się wielu szachowych mistrzów pochodzących z dawnego Związku Radzieckiego. Naukę gry w szachy w tym mieście rozpoczyna się już w przedszkolach. W 2007 Boris Gelfand zajął drugie miejsce w mistrzostwach świata w szachach[241].

Do chwili obecnej Izraelczycy zdobyli siedem medali olimpijskich, w tym jeden złoty w windsurfingu na Letnich Igrzyskach Olimpijskich 2004. Izraelczycy zdobyli także 100 złotych medali na igrzyskach paraolimpijskich. W 1968 Izrael był gospodarzem paraolimpiady[242].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg

Uwagi

  1. 1,0 1,1 Kwestia stolicy Izraela jest sprawą kontrowersyjną. Siedzibą władz i konstytucyjną stolicą jest Jerozolima, jednak międzynarodowoprawny status tego miasta nie został dotąd uregulowany, ONZ i większość państw, w tym Polska, nie uznają de iure suwerenności Izraela nad całą Jerozolimą, dlatego większość przedstawicielstw dyplomatycznych mieści się w Tel Awiwie. Zob. listę placówek dyplomatycznych w Izraelu (Israel Science and Technology).
  2. „Dzień niepodległości” obchodzony jest w Izraelu, jak i w diasporze, według kalendarza żydowskiego, 5 dnia miesiąca ijar, a co za tym idzie jest świętem ruchomym według kalendarza gregoriańskiego. (Dla przykładu w roku 2009 obchodzony był dnia 29 kwietnia, a w roku 2010 przypadł na 19 kwietnia.).

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Jerozolima. Encyklopedia PWN. [dostęp 2011-02-11].
  2. 2,0 2,1 The World Factbook: Israel. CIA, 2012-06-12 (ostatnia aktualizacja). [dostęp 2012-07-16].
  3. 3,0 3,1 3,2 Central Bureau of Statistics (ang.). W: Main society indicators [on-line]. 16 listopada 2010. [dostęp 16 novem 2013].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  5. Fred Skolnik: Encyclopedia Judaica. Wyd. 2. T. 9. Macmillian, 2007, s. 132–232. ISBN 0028659287.
  6. Tracey R. Rich: The Land of Israel (ang.). W: Judaism 101 [on-line]. [dostęp 1 lutego 2009].
  7. The Council of the League of Nations: The Palestine Mandate (ang.). W: The Avalon Project [on-line]. [dostęp 1 lutego 2009].
  8. United Nations General Assembly: United Nations General Assembly Resolution 181 (ang.). W: The Avalon Project [on-line]. 29 listopada 1947. [dostęp 1 lutego 2009].
  9. Arab-Israeli wars (ang.). W: Britannica Online Encyclopedia [on-line]. [dostęp 1 lutego 2009].
  10. Martin Asser: Obstacles to peace: Borders and settlements (ang.). W: BBC News [on-line]. 25 maja 2007. [dostęp 1 lutego 2009].
  11. Rudolph J. Rummel: Power Kills: Democracy As a Method of Nonviolence. Transaction Publishers, 1997, s. 257. ISBN 0765805235. Cytat: „Obecna lista liberalnych demokracji obejmuje: Andorę, Argentynę,... Cypr,... Izrael...”. (ang.)
  12. Global Survey 2006: Middle East Progress Amid Global Gains in Freedom (ang.). W: Freedom House [on-line]. 19 grudnia 2005. [dostęp 1 lutego 2009].
  13. Gross domestic product 2007 (ang.). W: The World Bank [on-line]. 10 września 2008. [dostęp 1 lutego 2009].
  14. Human Development Indices: A statistical update 2008 – HDI rankings (ang.). W: United Nations Development Programme [on-line]. 2010. [dostęp 8 maja 2011].
  15. The ranking (ang.). W: Reporters Without Borders [on-line]. [dostęp 1 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-17)].
  16. Za przekładem Biblii Tysiąclecia. Księga Rodzaju 32:25-33 „25 Gdy zaś wrócił i został sam jeden, ktoś zmagał się z nim aż do wschodu jutrzenki 26 a widząc, że nie może go pokonać, dotknął jego stawu biodrowego i wywichnął Jakubowi ten staw podczas zmagania się z nim. 27 A wreszcie rzekł: «Puść mnie, bo już wschodzi zorza!» Jakub odpowiedział: «Nie puszczę cię, dopóki mi nie pobłogosławisz!» 28 Wtedy [tamten] go zapytał: «Jakie masz imię?» On zaś rzekł: «Jakub». 29 Powiedział: «Odtąd nie będziesz się zwał Jakub, lecz Izrael, bo walczyłeś z Bogiem i z ludźmi, i zwyciężyłeś». 30 Potem Jakub rzekł: «Powiedz mi, proszę, jakie jest Twe imię?» Ale on odpowiedział: «Czemu pytasz mnie o imię?» – i pobłogosławił go na owym miejscu. 31 Jakub dał temu miejscu nazwę Penuel, mówiąc: «Mimo że widziałem Boga twarzą w twarz, jednak ocaliłem me życie». 32 Słońce już wschodziło, gdy Jakub przechodził przez Penuel, utykając na nogę.”.
  17. Za przekładem Biblii Tysiąclecia: „Powiedział: Odtąd nie będziesz się zwał Jakub, lecz Izrael, bo walczyłeś z Bogiem i z ludźmi, i zwyciężyłeś” (1 Mojż. 32:29).
  18. Victor P. Hamilton: The Book of Genesis. Wm. B. Eerdmans Publishing Company, 1995, s. 334. ISBN 0-8028-2309-2.
  19. Gordon J. Wenham: Word Biblical Commentary. 1994, s. 296–297. ISBN 0-8499-0201-0.
  20. Przymierze Boga Jahwe z Abrahamem. Obrzezka. Izaak, syn Abrahama. W: Alfred Tschirschnitz: Dzieje ludów biblijnych. Cz. VII: Dzieje starożytnego Izraela. Warszawa: M. Sadren i S-ka, 1994, s. 185. ISBN 83-86340-00-3.
  21. Julie Bowden John Barton: The Original Story: God, Israel and the World. Wm. B. Eerdmans Publishing Company, 2004, s. 126. ISBN 0-8028-2900-7.
  22. Popular Opinion. The Palestine Post, 1947-12-07, s. 1.
  23. On the Move. TIME Magazine, 1948-05-31.
  24. 24,00 24,01 24,02 24,03 24,04 24,05 24,06 24,07 24,08 24,09 24,10 24,11 24,12 24,13 24,14 24,15 24,16 24,17 24,18 24,19 24,20 24,21 24,22 24,23 Israel In Figures 2008 (ang.). W: Central Bureau Of Statistics [on-line]. [dostęp 13 lutego 2009].
  25. The Declaration Of The Establishment Of The State Of Israel, May 14, 1948 (ang.). W: Israel Ministry Of Foreign Affairs [on-line]. [dostęp 13 lutego 2009].
  26. Walking the Bible Timeline (ang.). W: Public Broadcast Television [on-line]. [dostęp 2 lutego 2009].
  27. Za przekładem Biblii Tysiąclecia: „Sprowadzi cię twój Bóg, Jahwe, do ziemi, którą przodkowie twoi otrzymali w posiadanie, abyś ją odzyskał; uczyni cię szczęśliwym i rozmnoży cię bardziej niż twoich przodków” (5 Mojż. 30:5).
  28. Roger Friedland, Richard Hecht: To Rule Jerusalem. University of California Press, 2000, s. 8. ISBN 0520220927. Cytat: „Przez tysiąc lat Jerozolima była siedzibą żydowskiej suwerenności, miejscem panowania królów, siedzibą jego rad legislacyjnych i sądów”. (ang.)
  29. Ancient Palestine (ang.). W: Microsoft – Encyclopedia Encarta [on-line]. [dostęp 2 lutego 2009].
  30. Morçöl Göktuğ: Handbook of Decision Making. CRC Press, 2006, s. 304. ISBN 1574445480. (ang.)
  31. Palestine (ang.). W: Encyclopedia Britannica [on-line]. [dostęp 2 lutego 2009].
  32. Rafael Rosenzweig: The Economic Consequences of Zionism. T Brill Academic Publishers, 1997, s. 1. ISBN 9004091475. Cytat: „Syjonizm, pragnienie żydowskiego narodu powrotu do Palestyny, jest prawie tak stare jak żydowska diaspora. Jakieś Talmudyczne teksty... Prawie tysiąclecie później, poeta i filozof Jehuda Halevi... W XIX wieku...”. (ang.)
  33. Za przekładem Biblii Tysiąclecia: „...Bo Prawo wyjdzie z Syjonu i słowo Jahwe z Jeruzalem” (Księga Izajasza 2:3).
  34. Martin Gilbert: The Routledge Atlas Of The Arab-Israeli Conflict. Routledge, 2005, s. 2. ISBN 0415359007. Cytat: „Żydzi poszukiwali nowej ojczyzny po wygnaniu z Hiszpanii (1492)...”. (ang.)
  35. Natan Ausubel: The Book of Jewish Knowledge. New York: Crown Publishers, 1964. ISBN 051709746X. (ang.)
  36. 36,0 36,1 Immigration (ang.). W: Jewish Virtual Library [on-line]. [dostęp 2 lutego 2009].
  37. Jacques Kornberg: Theodor Herzl: From Assimilation to Zionism. Indiana University Press, 1993. ISBN 0253332036. Cytat: „Jak zrobił to Theodor Herzl, zasymilowany niemiecki dziennikarz lat 80., który nagle w 1890 został twórcą syjonizmu?”. (ang.)
  38. Theodor Herzl: The Jewish State. American Zionist Emergency Council, 1946. ISBN 0486258491. (ang.)
  39. Chapter One: The Heralders of Zionism (ang.). W: Jewish Agency for Israel [on-line]. [dostęp 2 lutego 2009].
  40. Leslie Stein: The Hope Fulfilled: The Rise of Modern Israel. Greenwood Press, 2003, s. 88. ISBN 0275971414. Cytat: „Tak jak w Pierwszej Aliji, tak i w Drugiej Aliji najwięcej imigrantów było niesyjonistycznymi Żydami ortodoksyjnymi...”. (ang.)
  41. Amy Romano: A Historical Atlas of Israel. The Rosen Publishing Group, 2003, s. 30. ISBN 0823939782. (ang.)
  42. Balfour Declaration 1917 (ang.). W: The Avalon Project at Yale Law School [on-line]. [dostęp 2 lutego 2009].
  43. Sol Scharfstein: Understanding Jewish History. KTAV Publishing House, 1996, s. 269. ISBN 0881255459. Cytat: „Podczas Pierwszej i Drugiej Aliji doszło do wielu arabskich ataków na żydowskie osady... W 1920 rozwiązano Ha-Szomer i utworzono Haganę.”. (ang.)
  44. Modern History Sourcebook: League of Nations: The Mandate for Palestine, July 24, 1922 (ang.). W: Fordham University [on-line]. [dostęp 2 lutego 2009].
  45. J. V. W. Shaw: A Survey of Palestine. T. 1: Prepared in December 1945 and January 1946 for the Information of the Anglo-American Committee of Inquiry. Washington: The Institute for Palestine Studies, 1991, s. 148. (ang.)
  46. Fritz Liebreich: Britain’s Naval and Political Reaction to the Illegal Immigration of Jews to Palestine, 1945–1948. Routledge, 2005, s. 34. ISBN 0714656372. (ang.)
  47. The Population of Palestine Prior to 1948 (ang.). W: MidEastWeb [on-line]. [dostęp 2 lutego 2009].
  48. Background Paper No. 47 – Palestine (ang.). W: United Nations [on-line]. [dostęp 2 lutego 2009].
  49. Anthony Best: International History of the Twentieth Century. Routledge, 2003, s. 118. ISBN 0415207398. (ang.)
  50. History: Foreign Domination (ang.). W: Israel Ministry of Foreign Affairs [on-line]. [dostęp 2 lutego 2009].
  51. Ahron Bregman: A History of Israel. Palgrave Macmillan, 2002, s. 40. ISBN 0333676319. (ang.)
  52. 52,0 52,1 The Mideast: A Century of Conflict (ang.). W: National Public Radio [on-line]. [dostęp 2 lutego 2009].
  53. General Progress Report and Supplementary Report of the United Nations Conciliation Commission for Palestine, Covering the Period from December 11, 1949 to October 23, 1950 (ang.). W: The United Nations [on-line]. [dostęp 2 lutego 2009].
  54. Nature of the Flashpoint (ang.). W: Massachusetts Institute of Technology [on-line]. [dostęp 2 lutego 2009].
  55. Two Hundred and Seventh Plenary Meeting (ang.). W: The United Nations [on-line]. [dostęp 2 lutego 2009].
  56. Ian Lustick: For the Land and the Lord: Jewish Fundamentalism in Israel. Council on Foreign Relations Press, 1988, s. 37. ISBN 0876090366. (ang.)
  57. Population, by Religion and Population Group (ang.). W: Israel Central Bureau of Statistics [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  58. Colin Shindler: The Land Beyond Promise: Israel, Likud and the Zionist Dream. I.B.Tauris Publishers, 2002, s. 49. ISBN 186064774X. (ang.)
  59. Martin Gilbert: The Routledge Atlas Of The Arab-Israeli Conflict. Wyd. 8. Routledge, 2005, s. 58. ISBN 0415359007. (ang.)
  60. The Suez Crisis (ang.). W: University of San Diego [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  61. Adolf Eichmann (ang.). W: Jewish Virtual Library [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  62. Tim Cole: Holocaust City: The Making of a Jewish Ghetto. Routledge, 2003, s. 27. ISBN 0415929687. Cytat: „...rozprawa Eichmana bardzo podniosła świadomość społeczną o Holocauście...”. (ang.)
  63. Justice Ministry Reply to Amnesty International Report (ang.). W: Israel Ministry of Foreign Affairs [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  64. Six-Day War (ang.). W: Microsoft – Encyclopedia Encarta [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  65. Derek Smith: Deterring America: Rogue States and the Proliferation of Weapons of Mass Destruction. Cambridge University Press, 2006, s. 126. ISBN 0521864658. Cytat: „Egipski prezydent Nasser polecił masową koncentrację wojsk na Synaju... casus belli przez Izrael.”.
  66. Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel (ang.). W: The Knesset [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  67. The Interregnum (ang.). W: The New York Times [on-line]. 13 marca 2005. [dostęp 3 lutego 2009].
  68. The Palestinian National Covenant, July 1968 (ang.). W: Israel Ministry of Foreign Affairs [on-line]. 17 lipca 1968. [dostęp 3 lutego 2009].
  69. Israel 1967–1991 – Terrorist Attacks 1970s (ang.). W: Palestine Facts [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  70. George Habash, Palestinian Terrorism Tactician, Dies at 82 (ang.). W: The New York Times [on-line]. 27 lutego 2008. [dostęp 3 lutego 2009].
  71. Terry Crowdy: The Enemy Within: A History of Espionage. Osprey Publishing, 2006, s. 333. ISBN 1841769339.
  72. 1973: Arab states attack Israeli forces (ang.). W: BBC On This Day [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  73. Ahron Bregman: A History of Israel. Palgrave Macmillan, 2002, s. 169. ISBN 0333676319. Cytat: „Z dystansu możemy powiedzieć, że 1977 był punktem zwrotnym...”.
  74. Ahron Bregman: A History of Israel. Palgrave Macmillan, 2002, s. 171. ISBN 0333676319.
  75. Ahron Bregman: A History of Israel. Palgrave Macmillan, 2002, s. 199. ISBN 0333676319.
  76. Intifada (ang.). W: Microsoft – Encyclopedia Encarta [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  77. Russell A. Stone, Walter P. Zenner: Critical Essays on Israeli Social Issues and Scholarship. SUNY Press, 1994, s. 246. ISBN 0791419592. Cytat: „Pod koniec 1991... były rezultatem wewnętrznego palestyńskiego terroru.”. (ang.)
  78. Clyde Haberman: After 4 Years, Intifada Still Smolders (ang.). W: The New York Times [on-line]. 9 grudnia 1991. [dostęp 3 lutego 2009].
  79. From the End of the Cold War to 2001 (ang.). W: Boston College [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  80. Robert E. Harkavy, Stephanie G. Neuman: Warfare and the Third World. Palgrave Macmillan, 2001, s. 270. ISBN 0312240120. Cytat: „Jordania w 1994 stała się drugim państwem, które po Egipcie podpisało traktat pokojowy z Izraelem...”. (ang.)
  81. General Yatom Press Conference – 27-Feb-1994 (ang.). W: Israel Ministry Of Foreign Affairs [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  82. The Wye River Memorandum – October 23, 1998 (ang.). W: The Knesset [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  83. James L. Gelvin: The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War. Cambridge University Press, 2005, s. 240. ISBN 0521852897. (ang.)
  84. Demolition of Gaza homes completed (ang.). W: Ynet News [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  85. Questions and Answers (ang.). W: Israel’s Security Fence [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  86. Sharon’s stroke blood 'drained' (ang.). W: BBC News [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  87. Permanent Ceasefire to Be Based on Creation Of Buffer Zone Free of Armed Personnel Other than UN, Lebanese Forces (ang.). W: United Nations Security Council [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  88. Israel, U.S. Shared Data On Suspected Nuclear Site (ang.). W: The Washington Post [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  89. Syria and Israel officially confirm peace talks (ang.). W: The Guardian [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  90. Israeli jets pound Hamas (ang.). W: The Sydney Morning Herald [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  91. Battleground Gaza: Israeli ground forces invade the strip (ang.). W: The Sydney Morning Herald [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  92. IDF begins Gaza troop withdrawal, hours after ending 3-week offensive (ang.). W: Haaretz [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  93. Area of Districts, Sub-Districts, Natural Regions and Lakes (ang.). W: Israel Central Bureau of Statistics [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  94. 94,00 94,01 94,02 94,03 94,04 94,05 94,06 94,07 94,08 94,09 94,10 94,11 94,12 The World Factbook – Israel (ang.). W: Central Intelligence Agency [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  95. 95,00 95,01 95,02 95,03 95,04 95,05 95,06 95,07 95,08 95,09 95,10 95,11 95,12 95,13 95,14 95,15 95,16 95,17 95,18 Andrew Humphreys, Neil Tilbury: Praktyczny przewodnik: Izrael i terytoria palestyńskie. Bielsko-Biała: Optimus Pascal, 2000. ISBN 8387696889. (pol.)
  96. The Living Dead Sea (ang.). W: Israel Ministry of Foreign Affairs [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  97. Makhteshim Country (ang.). W: UNESCO World Heritage [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  98. Daniel Jacobs: Israel and the Palestinian Territories: The Rough Guide. Rough Guides, 1998, s. 284. ISBN 1858282489. Cytat: „Niezwykły Makhtesh Ramon – największy naturalny krater na świecie...”. (ang.)
  99. More endangered than rain forests? (ang.). W: Haaretz [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  100. Yair Goldreich: The Climate of Israel: Observation, Research and Application. Springer, 2003, s. 85. ISBN 030647445X. (ang.)
  101. Global Measured Extremes of Temperature and Precipitation (ang.). W: National Oceanic and Atmospheric Administration [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  102. Average Weather for Tel Aviv-Yafo (ang.). W: The Weather Channel [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  103. Average Weather for Jerusalem (ang.). W: The Weather Channel [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  104. 104,0 104,1 The World Factbook – Field Listing – Executive Branch (ang.). W: Central Intelligence Agency [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  105. W latach 1992–2001 w Izraelu wprowadzono system bezpośredniego wyboru premiera. Stwierdzono jednak, iż taki system nie sprawdza się, ponieważ wygrywająca wybory partia polityczna miała trudności ze sformowaniem koalicji rządowej.
  106. The Electoral System in Israel (ang.). W: The Knesset [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  107. Steven Mazie: Israel’s Higher Law: Religion and Liberal Democracy in the Jewish State. Lexington Books, 2006, s. 34. ISBN 0739114859. (ang.)
  108. 108,0 108,1 108,2 The Judiciary: The Court System (ang.). W: Israel Ministry of Foreign Affairs [on-line]. [dostęp 4 lutego 2009].
  109. Israel and the International Criminal Court (ang.). W: Israel Ministry of Foreign Affairs [on-line]. [dostęp 4 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-06-04)].
  110. Map of Freedom in the World: Israel (ang.). W: Freedom House [on-line]. 2007. [dostęp 1 lutego 2009].
  111. Press Freedom Rankings by Region 2005 (ang.). W: Freedom House [on-line]. [dostęp 4 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-03-25)].
  112. Worldwide Press Freedom Index 2006 (ang.). W: Reporters Without Borders [on-line]. [dostęp 4 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-11-01)].
  113. Israel – Occupied Territories (ang.). W: Amnesty International [on-line]. [dostęp 4 lutego 2009].
  114. Israel and the Occupied Territories (ang.). W: Human Rights Watch [on-line]. [dostęp 4 lutego 2009].
  115. Land Grab: Israel’s Settlement Policy in the West Bank (ang.). W: B’Tselem [on-line]. [dostęp 4 lutego 2009].
  116. 116,0 116,1 116,2 Israel’s Diplomatic Missions Abroad: Status of relations (ang.). W: Israel Ministry of Foreign Affairs [on-line]. 18 stycznia 2009. [dostęp 4 lutego 2009].
  117. Initial Periodic Report of the State of Israel Concerning the Implementation of the Convention of the Rights of the Child (ang.). W: Israel Ministry of Justice [on-line]. 2001. [dostęp 4 lutego 2009].
  118. הוראות הדין הישראלי (hebr.). W: Israeli Ministry of Foreign Affairs [on-line]. 2004. [dostęp 4 lutego 2009].
  119. NATO’s Mediterranean Dialogue (ang.). W: North Atlantic Treaty Organization [on-line]. [dostęp 4 lutego 2009].
  120. Carol Migdalovitz: Israel: Background and Relations with the United States (ang.). W: Congressional Research Service (via the U.S. Mission to Italy) [on-line]. 6 lipca 2007. [dostęp 4 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-09-24)].
  121. Jacob Abadi: Israel’s Quest for Recognition and Acceptance in Asia: Garrison State Diplomacy. Routledge, 2004, s. 4–6. ISBN 0714655767. (ang.)
  122. Roger Boyes: Israel welcomes new Germany to a celebration of its 60th birthday (ang.). W: Times Online [on-line]. 17 marca 2008. [dostęp 4 lutego 2009].
  123. Dinesh Kumar: India and Israel: Dawn of a New Era (ang.). W: Jerusalem Institute for Western Defense [on-line]. [dostęp 4 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2002-02-28)].
  124. Trade and Investment with the UK (ang.). W: Uk Foreign and Commonwealth Office [on-line]. 22 października 2007. [dostęp 4 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-30)].
  125. Jacob Abadi: Israel’s Quest for Recognition and Acceptance in Asia: Garrison State Diplomacy. Routledge, 2004, s. 37-49. ISBN 0714655767. (ang.)
  126. Introduction to the Tables: Geophysical Characteristics (ang.). W: Central Bureau of Statistics [on-line]. [dostęp 4 lutego 2009].
  127. Steven Erlanger: Isolation of Gaza Chokes Off Trade (ang.). W: The New York Times [on-line]. 19 września 2007. [dostęp 4 lutego 2009].
  128. Isolation of Gaza Chokes Off Trade (ang.). W: Ynet News [on-line]. 16 grudnia 2006. [dostęp 4 lutego 2009].
  129. Mark Weiss: Syria ready to discuss land for peace (ang.). W: The Jerusalem Post [on-line]. 12 czerwca 2007. [dostęp 4 lutego 2009].
  130. Egypt: Israel must accept the land-for-peace formula (ang.). W: The Jerusalem Post [on-line]. 15 marca 2007. [dostęp 4 lutego 2009].
  131. UNRWA in Figures: Figures as of December 31, 2004 (ang.). W: United Nations [on-line]. 31 grudnia 2004. [dostęp 4 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2005-04-09)].
  132. Questions and Answers (ang.). W: Israel’s Security Fence [on-line]. [dostęp 4 lutego 2009].
  133. Under the Guise of Security: Routing the Separation Barrier to Enable Israeli Settlement Expansion in the West Bank (ang.). W: B’Tselem [on-line]. 2005. [dostęp 4 lutego 2009].
  134. Roger Boyes: History: 1948 (ang.). W: Israel Defense Forces [on-line]. [dostęp 4 lutego 2009].
  135. Robert D.A. Henderson: Brassey’s International Intelligence Yearbook. Brassey’s Inc., 2003, s. 97. ISBN 1574885502. (ang.)
  136. Israel Defense Forces – Tzvah Haganah L’Yisrael (ang.). W: GlobalSecurity.org [on-line]. [dostęp 4 lutego 2009].
  137. Israel (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-09].
  138. Netanel Lorch: The Israel Defense Forces (ang.). W: Israel Ministry of Foreign Affairs [on-line]. 31 maja 1997. [dostęp 2010-12-28].
  139. Ori Stendel: The Arabs in Israel. Sussex Academic Press, 1997, s. 191. ISBN 1898723230. (ang.)
  140. Nehemia Shtrasler: Cool law, for wrong population (ang.). W: Haaretz [on-line]. 16 maja 2007. [dostęp 4 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-01)].
  141. Sherut Leumi (National Service) (ang.). W: Nefesh B’Nefesh [on-line]. [dostęp 4 lutego 2009].
  142. Israel (ang.). W: The Institute for National Security Studies [on-line]. [dostęp 4 lutego 2009].
  143. 143,0 143,1 Steven Erlanger: Israel to Get $30 Billion in Military Aid From U.S. (ang.). W: The New York Times [on-line]. 17 sierpnia 2007. [dostęp 4 lutego 2009].
  144. Yaakov Katz: Arrow can fully protect against Iran (ang.). W: The Jerusalem Post [on-line]. 30 marca 2007. [dostęp 4 lutego 2009].
  145. E. L. Zorn: Israel’s Quest for Satellite Intelligence (ang.). W: Central Intelligence Agency [on-line]. 8 maja 2007. [dostęp 4 lutego 2009].
  146. Yaakov Katz: Analysis: Eyes in the sky (ang.). W: The Jerusalem Post [on-line]. 11 czerwca 2007. [dostęp 4 lutego 2009].
  147. Mohamed ElBaradei: Transcript of the Director General’s Interview with Al-Ahram News (ang.). W: International Atomic Energy Agency [on-line]. 27 lipca 2004. [dostęp 4 lutego 2009].
  148. Glossary (ang.). W: Israel Homeowner [on-line]. [dostęp 4 lutego 2009].
  149. Economy Rankings (ang.). W: The World Bank Group [on-line]. 2008. [dostęp 4 lutego 2009].
  150. The Global Competitiveness Index rankings and 2007–2008 comparisons (ang.). W: World Economic Forum [on-line]. 2008. [dostęp 1 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-12-06)].
  151. Assaf Kedem: NASDAQ Appoints Asaf Homossany as New Director for Israel (ang.). W: NASDAQ [on-line]. 6 stycznia 2005. [dostęp 4 lutego 2009].
  152. Report for Selected Countries and Subjects (ang.). W: International Monetary Fund [on-line]. [dostęp 4 lutego 2009].
  153. Israel Money: Israel invited to join the OECD (ang.). W: Ynet News [on-line]. 16 maja 2007. [dostęp 4 lutego 2009].
  154. About OECD (ang.). W: Organisation for Economic Co-operation and Development [on-line]. [dostęp 4 lutego 2009].
  155. Linda Gradstein: Israel Pushes Solar Energy Technology (ang.). W: National Public Radio [on-line]. 22 października 2007. [dostęp 5 lutego 2009].
  156. 156,0 156,1 Neal Sandler: At the Zenith of Solar Energy (ang.). W: Business Week [on-line]. 26 marca 2008. [dostęp 5 lutego 2009].
  157. 157,0 157,1 Tom Parry: Looking to the sun (ang.). W: Canadian Broadcasting Corporation [on-line]. 15 sierpnia 2007. [dostęp 5 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-08-19)].
  158. Bernadette Del Chiaro: Solar Water Heating (How California Can Reduce Its Dependence on Natural Gas) (ang.). W: Environment California Research and Policy Center [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-09-26)].
  159. Ehud Zion Waldoks: Bright ideas (ang.). W: The Jerusalem Post [on-line]. 1 października 2008. [dostęp 5 lutego 2009].
  160. Solar energy for the production of heat (ang.). W: Samuel Neaman Institute [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-06-28)].
  161. Development of Limited Water Resources- Historical and Technological Aspects (ang.). W: Israeli Ministry of Foreign Affairs [on-line]. [dostęp 3 lutego 2009].
  162. Mitch Ginsburg: A Hotter Holy Land (ang.). W: The Jerusalem Report [on-line]. 28 maja 2007. [dostęp 4 lutego 2009].
  163. Rishi Kumar: Israel keen on IT tie-ups (ang.). W: The Hindu Business Line [on-line]. 10 stycznia 2001. [dostęp 4 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-03-10)].
  164. The secret of Israel’s success (ang.). W: The Economist [on-line]. 14 listopada 2005. [dostęp 4 lutego 2009].
  165. Avi Krawitz: Intel to expand Jerusalem R&D (ang.). W: The Jerusalem Post [on-line]. 27 lutego 2007. [dostęp 4 lutego 2009].
  166. Israel R&D Center: Leadership Team (ang.). W: Microsoft [on-line]. 2007. [dostęp 4 lutego 2009].
  167. Josh P. Hamilton i Jesse Westbrook: Buffett is ready to buy a 'big business' (ang.). W: Herald Tribune [on-line]. 7 maja 2007. [dostęp 4 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-06-26)].
  168. Tourist visits above pre-war level (ang.). W: The Jerusalem Post [on-line]. 14 sierpnia 2007. [dostęp 4 lutego 2009].
  169. UNWTO Tourism Highlights, 2013 Edition (ang.). UNWTO, 06 2013. [dostęp 2014-02-04]. s. 8.
  170. Comparing Education Statistics Across the World (ang.). W: UNESCO Institute for Statistics [on-line]. 2004. [dostęp 5 lutego 2009].
  171. Franklin Parker: ED250227 Israeli Schools: Religious and Secular Problems (ang.). W: Education Resources Information Center [on-line]. 10 października 2004. [dostęp 5 lutego 2009].
  172. Or Kashti i Shahar Ilan: Knesset raises school dropout age to 18 (ang.). W: Haaretz [on-line]. 19 lipca 2007. [dostęp 5 lutego 2009].
  173. Summary of the Principal Laws Related to Education (ang.). W: Israel Ministry of Foreign Affairs [on-line]. 26 stycznia 2003. [dostęp 5 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-06-28)].
  174. 174,0 174,1 Education (ang.). W: Ministry of Immigrant Absorption [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-08-07)].
  175. The Israeli Matriculation Certificate (ang.). W: United States-Israel Educational Foundation via the University of Szeged University Library [on-line]. styczeń 1996. [dostęp 5 lutego 2009].
  176. Pupils in Grade XII, matriculation examinees and entitled to a certificate (ang.). W: Central Bureau of Statistics [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  177. Higher Education in Israel (ang.). W: Embassy of Israel in Washington, DC [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  178. About the Library (ang.). W: Jewish National and University Library [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  179. Top 500 World Universities (1-100) (ang.). W: Institute of Higher Education, Shanghai Jiao Tong University [on-line]. 2006. [dostęp 5 lutego 2009].
  180. Top 500 World Universities (ang.). W: Institute of Higher Education, Shanghai Jiao Tong University [on-line]. 2006. [dostęp 5 lutego 2009].
  181. 181,0 181,1 Top Ten Reasons to Invest in Israel (ang.). W: Israeli Consulate, New York City [on-line]. 16 lipca 2007. [dostęp 5 lutego 2009].
  182. Israel: IT Workforce (ang.). W: American University [on-line]. 2006. [dostęp 5 lutego 2009].
  183. Public Health in Israel (ang.). W: The Jewish Virtual Library [on-line]. [dostęp 4 lutego 2009].
  184. The Law of Return 5710 (1950) (ang.). W: The Knesset [on-line]. 5 lipca 1950. [dostęp 5 lutego 2009].
  185. Jews and others, by origin, continent of birth and period of immigration (ang.). W: Central Bureau of Statistics [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  186. Palestyńczycy (pol.). W: Izrael.badacz.org [on-line]. [dostęp 7 marca 2009].
  187. Localities, Population, and Density (ang.). W: Central Bureau of Statistics [on-line]. [dostęp 4 lutego 2009].
  188. Press Release: Jerusalem Day (ang.). W: Central Bureau of Statistics [on-line]. [dostęp 4 lutego 2009].
  189. Population of Localities numbering above 1,000 residents and other rural population on 31/12/2006 (ang.). W: Central Bureau of Statistics [on-line]. [dostęp 4 lutego 2009].
  190. Tovah Lazaroff: Report: 12,400 new settlers in 2006 (ang.). W: The Jerusalem Post [on-line]. 10 stycznia 2007. [dostęp 5 lutego 2009].
  191. Settlements in the West Bank (ang.). W: Foundation for Middle East Peace [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  192. Settlements in East Jerusalem (ang.). W: Foundation for Middle East Peace [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  193. Settlements in the Golan Heights (ang.). W: Foundation for Middle East Peace [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  194. Settlements in the Gaza Strip (ang.). W: Foundation for Middle East Peace [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  195. Rachel M. Friedberg: The Impact of Mass Migration on the Israeli Labor Market (ang.). W: The Quarterly Journal of Economics [on-line]. listopad 2001. [dostęp 5 lutego 2009].
  196. Pini Herman. The Myth of the Israeli Expatriate. „Moment Magazine”. 8 (8), s. 62-63, wrzesień 1983. 
  197. Eric Gould i Omer Moav: Brain Drain From Israel (Brichat Mochot M’Yisrael) (ang.). W: Mercaz Shalem – The Shalem Center, The Social-Economic Institute [on-line]. 2006. [dostęp 5 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-07-10)].
  198. Haviv Rettig Gur: Officials to US to bring Israelis home (ang.). W: The Jerusalem Post [on-line]. 6 kwietnia 2008. [dostęp 5 lutego 2009].
  199. Leksykon religioznawczy, Wydawnictwo Współczesne, Warszawa 1988, s. 103.
  200. Zarys dziejów religii, Iskry, Warszawa 1988, ISBN 83-207-1069-3, s. 569.
  201. Daniel J. Elazar: Religion in Israel: A Consensus for Jewish Tradition (ang.). W: Jerusalem Center for Public Affairs [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  202. Joshua Freeman: Laying down the (Oral) law (ang.). W: The Jerusalem Post [on-line]. 22 maja 2007. [dostęp 10 lutego 2009].
  203. Population, by religion and population group (ang.). W: Central Bureau of Statistics [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  204. Francis E. Peters: Muhammad the Prophet of God. Princeton University Press, s. 95-96. ISBN 0691114609.
  205. A. Cowley, Joseph Jacobs, Henry Minor Huxley: Samaritans (ang.). W: Jewish Encyclopedia [on-line]. [dostęp 10 lutego 2009].
  206. Moti Bassok: Israel’s Christian population numbers 148,000 as of Christmas Eve (ang.). W: Haaretz [on-line]. 25 grudnia 2006. [dostęp 5 lutego 2009].
  207. Table: Christian Population in Numbers by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-21].
  208. Rocznik Świadków Jehowy 2014.
  209. The Bahá'í World Centre: Focal Point for a Global Community (ang.). W: The Bahá'í International Community [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  210. Teaching the Faith in Israel (ang.). W: Bahá'í Library Online [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  211. National Population Estimates (ang.). W: Central Bureau of Statistics [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  212. Immigration and Social and Cultural Diversity Among the Jewish Population (ang.). W: International Youth Foundation [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  213. Jewish Festivals and Days of Remembrance in Israel (ang.). W: Israel Ministry of Foreign Affairs [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-06-28)].
  214. Depositing Books to The Jewish National & University Library (ang.). W: Jewish National and University Library [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  215. Israeli Book Statistics for 2006 (ang.). W: Jewish National and University Library [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  216. Karen Chernick: Have an Environmentally and Child Friendly Hebrew Book Week (ang.). W: Green Prophet [on-line]. 22 maja 2008. [dostęp 5 lutego 2009].
  217. About The Prize (ang.). W: Sapir Prize for Literature [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  218. The Nobel Prize in Literature 1966 (ang.). W: Nobel Foundation [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  219. Simon Broughton, Mark Ellingham, Richard Trillo: World Music: The Rough Guide. Rough Guides, 1999, s. 365-369. ISBN 1858286352.
  220. World Music: Israel (ang.). W: National Geographic Society [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  221. Israeli Folk (ang.). W: National Geographic Society [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  222. The Israel Philharmonic Orchestra (ang.). W: The Israel Philharmonic Orchestra [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  223. Barry Davis: Israel Philharmonic Orchestra celebrates 70th anniversary (ang.). W: Israel Ministry of Foreign Affairs [on-line]. 5 lutego 2007. [dostęp 5 lutego 2009].
  224. Eurovision Song Contest: Israel (ang.). W: Eurovision Broadcasting Union [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  225. Red Sea Jazz Festival (ang.). W: Red Sea Jazz Festival [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  226. Habima National Theatre (hebr.). W: Habima National Theatre [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  227. 227,0 227,1 About The Museum (ang.). W: The Israel Museum, Jerusalem [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-08-04)].
  228. Shrine of the Book (ang.). W: The Israel Museum, Jerusalem [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-05-26)].
  229. About Yad Vashem: The Yad Vashem Library (ang.). W: Yad Vashem [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  230. Museum of Jewish diaspora – Beit Hatefusoth (ang.). W: Israel Museums [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  231. Mishkan LeOmanut, Ein Harod (ang.). W: Israel Museums [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  232. David Brinn: Israeli, Palestinian and Jordanian DJs create bridge for peace (ang.). W: Israel21c [on-line]. 23 października 2005. [dostęp 5 lutego 2009].
  233. Simon Griver: Sports in Israel (ang.). W: Jewish Virtual Library [on-line]. 1999. [dostęp 5 lutego 2009].
  234. The Maccabiah Games (ang.). W: International Jewish Sports Hall of Fame [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  235. Israel may return to the Asian Games at 2002 Pusan Asiad (ang.). W: Sadec Group [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  236. The Origin of the Asian Games (ang.). W: Asian Games XII [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  237. James Montague: Time is right for Israel to return to its Asian roots (ang.). W: The Goardian [on-line]. 27 lutego 2008. [dostęp 5 lutego 2009].
  238. Israeli Premier League (ang.). W: Israeli Premier League [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  239. Basketball Super League Profile (ang.). W: Winner Basketball Super League [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].
  240. Daniel Bouskila: Israel Wins More Than Hoop Crown (ang.). W: The Jewish Journal [on-line]. 12 maja 2005. [dostęp 5 lutego 2009].
  241. Marissa Levy: Local grandmaster takes second place at World Chess Championship (ang.). W: The Jerusalem Post [on-line]. 1 października 2007. [dostęp 5 lutego 2009].
  242. Tel Aviv 1968 (ang.). W: International Paralympic Committee [on-line]. [dostęp 5 lutego 2009].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jacob Abadi: Israel’s Quest for Recognition and Acceptance in Asia: Garrison State Diplomacy. Routledge, 2004. ISBN 0714655767. (ang.)
  • Natan Ausubel: The Book of Jewish Knowledge. New York: Crown Publishers, 1964. ISBN 051709746X. (ang.)
  • Ahron Bregman: A History of Israel. Palgrave Macmillan, 2002. ISBN 0333676319. (ang.)
  • Roger Friedland, Richard Hecht: To Rule Jerusalem. University of California Press, 2000. ISBN 0520220927. (ang.)
  • James L. Gelvin: The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War. Cambridge University Press, 2005. ISBN 0521852897. (ang.)
  • Morçöl Göktuğ: Handbook of Decision Making. CRC Press, 2006. ISBN 1574445480. (ang.)
  • Theodor Herzl: The Jewish State. American Zionist Emergency Council, 1946. ISBN 0486258491. (ang.)
  • Andrew Humphreys, Neil Tilbury: Praktyczny przewodnik: Izrael i terytoria palestyńskie. Bielsko-Biała: Optimus Pascal, 2000. ISBN 8387696889. (pol.)
  • Uri Hupper: Izrael na rozdrożu. Warszawa: Res Polonia. ISBN 8370713769. (pol.)
  • Daniel Jacobs: Israel and the Palestinian Territories: The Rough Guide. Rough Guides, 1998. ISBN 1858282489. (ang.)
  • Jacques Kornberg: Theodor Herzl: From Assimilation to Zionism. Indiana University Press, 1993. ISBN 0253332036. (ang.)
  • Fritz Liebreich: Britain’s Naval and Political Reaction to the Illegal Immigration of Jews to Palestine, 1945–1948. Routledge, 2005. ISBN 0714656372. (ang.)
  • Ian Lustick: For the Land and the Lord: Jewish Fundamentalism in Israel. Council on Foreign Relations Press, 1988. ISBN 0876090366. (ang.)
  • Steven Mazie: Israel’s Higher Law: Religion and Liberal Democracy in the Jewish State. Lexington Books, 2006. ISBN 0739114859. (ang.)
  • Amy Romano: A Historical Atlas of Israel. The Rosen Publishing Group, 2003. ISBN 0823939782. (ang.)
  • Andrew Sanger: Explorer Izrael. Warszawa: Grupa Wydawnicza Bertelsmann, 2000. ISBN 8372277478. (pol.)
  • Sol Scharfstein: Understanding Jewish History. KTAV Publishing House, 1996. ISBN 0881255459. (ang.)
  • Colin Shindler, Historia współczesnego Izraela, tłum. Marcin Mścichowski, Książka i Wiedza 2011
  • Colin Shindler: The Land Beyond Promise: Israel, Likud and the Zionist Dream. I.B.Tauris Publishers, 2002. ISBN 186064774X. (ang.)
  • Fred Skolnik: Encyclopedia Judaica. Wyd. 2. Macmillian, 2007. ISBN 0028659287. (ang.)
  • Leslie Stein: The Hope Fulfilled: The Rise of Modern Israel. Greenwood Press, 2003. ISBN 0275971414. (ang.)
  • Ori Stendel: The Arabs in Israel. Sussex Academic Press, 1997. ISBN 1898723230. (ang.)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Rząd
Inne
Wikiatlas Wikimedia Atlas: Izrael – wikiatlas z mapami w Commons