Teoria systemów-światów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Państwa świata w 2000 r. podzielone na trzy grupy: państwa rdzenia (core) - (niebieski), półperyferyjne (fiolet) i peryferyjne (czerwień).

Teoria systemów-światów[1] perspektywa badawcza w naukach społecznych rozwijana przez szereg autorów m.in. Immanuela Wallersteina, Andre Gunder Franka, Samira Amina czy Giovanniego Arrighi. Cechuje ją historyzm, podejście systemowe oraz silne związki z myślą marksistowską.

Dla teorii systemów-światów właściwą jednostką analizy nie są państwa czy społeczeństwa, lecz systemy historyczne, które dzielą się na:

  • minisystemy;
  • systemy-światy, będące
    • imperiami-światami, albo
    • gospodarkami-światami.

Minisystemy były dominujące w społeczeństwach zbieracko-myśliwskich i charakteryzowały się samowystarczalnością ekonomiczną i kulturową homogenicznością, były również oparte na wzajemności.

System-świat natomiast jest to pewna całość przestrzenna i czasowa (rozwijająca się w czasie), obejmująca różne jednostki polityczne i kulturowe, działająca na pewnych określonych zasadach. Imperia-światy cechowały się występowaniem pojedynczej władzy politycznej dla całego systemu-świata (przykładem może być starożytny Rzym). Gospodarka-świat jest to natomiast struktura, w ramach której istnieje znacząca wymiana dóbr oraz przepływ kapitału i pracy, nie występuje w niej jednak jednolita struktura polityczna, ale wiele jednostek politycznych, powiązanych ze sobą w ramach systemu międzypaństwowego.

Istniejąca obecnie gospodarka-świat jest kapitalistyczną gospodarką-światem. Zdaniem Wallersteina cechuje się głównie:

Występowanie trendów długookresowych sprawia, że systemy historyczne odchodzą coraz bardziej od stanu równowagi, aż ostatecznie wchodzą w okres kryzysu, nazywany przez Wallersteina okresem "bifurkacji" (rozwidlenia), w którym ludzie żyjący w danym systemie stają przed alternatywnymi wyborami dotyczącymi przyszłego systemu lub systemów. Wynik tych wyborów, w odróżnieniu od nieuchronności kryzysu, jest niepewny i nieprzewidywalny. Przyszły system-świat może być zarówno lepszy, jak i gorszy od poprzedniego. Okres istnienia danego systemu historycznego to ok. 500 lat. Dodatkowo Wallerstein twierdzi, że "przedwczesne" próby przejścia do innego systemu historycznego nie mogą się powieść, czego przykładem jest próba uwolnienia się państw socjalistycznych od kapitalistycznej gospodarki-świata, podobnie jak próby uniezależniania się poprzez tworzenie autarkicznych układów gospodarczych. W wyniku tej próby kraje socjalistyczne stały się peryferiami lub półperyferiami.

Wallerstein twierdzi jednak, że kryzys obecnego systemu-świata zaczął się w latach 70. XX w. i potrwa jeszcze 25-50 lat, po których nastąpi przejście do innego systemu historycznego.

Teoria systemów-światów wyrosła na bazie teorii zależności, a także szkoły "Annales".

Systemy światowe na przestrzeni dziejów[2].

wojna hegemoniczna Dojrzała hegemonia Zmierzch hegemoni[3]
1618-1648
wojna trzydziestoletnia
1625-1672
Niderlandy
1672-1688
Anglia, Francja
1792-1815
wojny rewolucyjne i napoleońskie
1815-1873
Wielka Brytania
1872-1896
Stany Zjednoczone, Niemcy
1914-1945
I wojna światowa i
II wojna światowa[4]
1945-1967
USA
1967-
EWG i Japonia

Przypisy

  1. Termin world-system jest neologizmem i bywa różnie tłumaczony. Rozpowszechniony jest w jęz. polskim jego przekład jako "system światowy"; pojawiła się też propozycja "świato-system" ("Na rozstaju dziejów. Rozmowa z prof. Immanuelem Wallersteinem" w: J. Żakowski Koniec, Warszawa 2006, s. 17-37). Niemniej jednak, jak wyjaśniają autorzy wstępu do książki I. Wallerstein Analiza systemów-światów. Wprowadzenie, Warszawa 2007, termin world-system został wprowadzony celowo dla odróżnienia tej klasyfikacji systemów historycznych od innych i "systemu-świata" od "systemu światowego" jako określenia globalnego kapitalizmu. System-świat nie musi być systemem światowym (obejmującym całą planetę), a chodzi o to, iż jest światem, pewnym uniwersum, integralnym, jeśli chodzi o strukturę. Por. M. Starnawski, P. Wielgosz "Kapitalizm nad przepaścią, społeczeństwa wobec wyboru" – wstęp do I. Wallerstein Analiza systemów-światów. Wprowadzenie, dz. cyt., s. IV-VI
  2. Andrzej Gałganek: Zmiana w globalnym systemie międzynarodowym. supercykle i wojna hegemoniczna, Poznań 1992, s. 20, 50
  3. główni rywale
  4. obie wojny światowe łącznie jako jedna II wojna trzydziestoletnia

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • M. Starnawski, P. Wielgosz "Kapitalizm nad przepaścią, społeczeństwa wobec wyboru" – wstęp do I. Wallerstein Analiza systemów-światów. Wprowadzenie, Warszawa 2007

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]