Republika Zjednoczonych Prowincji

Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden Republika Zjednoczonych Prowincji/Republika Siedmiu Zjednoczonych Prowincji Niderlandzkich
← 1581-1795 →
Flaga Republiki Zjednoczonych Prowincji Herb Republiki Zjednoczonych Prowincji
Dewiza: (niderl.) Eendracht maakt macht (Z jedności siła)
Język urzędowy	niderlandzki
Stolica	de facto Haga
Ustrój polityczny	republika
Ostatnia głowa państwa	stadhouder Wilhelm V Orański
Jednostka monetarna	gulden
Niepodległość • ogłoszenie • proklamowanie republiki • uznanie	od Hiszpanii 26 lipca 1581 1588 30 stycznia 1648
Proklamowanie Republiki Batawskiej	przez Francję 19 stycznia 1795
Religia dominująca	de facto kalwinizm

Republika Zjednoczonych Prowincji (rzadziej: Republika Siedmiu Zjednoczonych Prowincji Niderlandzkich, niderl. - De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden) – republika założona przez 7 protestanckich prowincji północnych Niderlandów (Holandia, Zelandia, Utrecht, Groningen, Geldria, Overijssel, Fryzja), które po zawarciu unii utrechckiej zdetronizowały w 1581 króla Hiszpanii Filipa II.

Nowe państwo (republika została oficjalnie proklamowana w 1588 roku) przybrało charakter protestancki (kalwiński). Po zamordowaniu Wilhelma Orańskiego (1584) tytuł namiestnika oraz naczelne dowództwo otrzymał jego syn Maurycy z Nassau, który kontynuował wojnę z Hiszpanią.

W 1609 r. nastał dwunastoletni rozejm, po którym rozpoczęła się kolejna wojna. W pokoju westfalskim 1648 Hiszpania uznała niepodległość Zjednoczonych Prowincji.

Od końca XVI w. Prowincje przeżywały rozkwit - do miast holenderskich przeniósł się handel zamorski, powstały nowe kompanie handlowe między innymi takie jak: Holenderska Kompania Wschodnioindyjska, Holenderska Kompania Zachodnioindyjska. Republika Zjednoczonych Prowincji wzięła udział, wraz z takimi potęgami ówczesnej Europy, jak Anglia czy Francja, w kolonizacji Ameryki Północnej. Holandia posiadała także sławy nauki i sztuki, np. Rembrandta, Grotiusa, Huygensa.

Obszar północnych protestanckich Niderlandów stanowi obecnie terytorium Holandii, europejskiej części Królestwa Niderlandów. Głową państwa jest królowa z dynastii orańskiej (Oranje-Nassau), potomek Wilhelma Orańskiego.

Kres Republiki poprzedził w Holandii wybuch wojny domowej (1785-1787) pomiędzy frakcją "patriotów" a oranżystami. Interweniowały wówczas Prusy, które przywróciły Orańczykom dziedziczny tron. Republika Zjednoczonych Prowincji ostatecznie upadła, kiedy Holandia została zajęta przez rewolucyjne wojska francuskie, podczas walk z koalicją antyfrancuską. Wówczas, 19 stycznia 1795 roku - dzień po opuszczeniu kraju przez namiestnika Wilhelma V Orańskiego, została proklamowana Republika Batawska. Dopiero po kongresie wiedeńskim ród Oranje-Nassau mógł odzyskać zagarnięty tron.

Struktura państwa

Holandia była konfederacją siedmiu prowincji (Holandia, Zelandia, Utrecht, Geldria, Overijssel, Fryzja oraz Groningen) posiadających swoje Stany Prowincjonalne. W skład kraju wchodziły także uzyskane w pokoju westfalskim Prowincje Generalne: Brabancja, Flandria Północna, Limburg oraz przyłączona na podstawie pokoju utrechckiego Geldria Północna.

Każde większe miasto w kraju posiadało własną radę miejską, w której zasiadali najbogatsi i najbardziej znani mieszkańcy miast. W Holandii i Zelandii byli to przeważnie kupcy i rentierzy. Każda rada miejska wysyłała deputację do Stanów Prowincjonalnych, podejmujących decyzje na szczeblu prowincjonalnym, zaś każde Stany Prowincjonalne wyznaczały deputację do Stanów Generalnych (rezydujących w Hadze), będących w praktyce jedynym urzędem centralnym Republiki. Każda deputacja miała zawsze jeden głos. W Stanach Generalnych obowiązywała zasada aklamacji, co często doprowadzało do rozłamów politycznych wewnątrz kraju. Obok Stanów Generalnych istniała również Rada Stanu (nid. Raad van Staate), pełniąca nominalną funkcję organu wykonawczego, w praktyce była jednak pozbawiona znaczenia.

Urząd stadhoudera był tradycyjnie przyznawany przedstawicielowi rodu Oranje-Nassau (lecz nie był dziedziczny). Stadhouder był namiestnikiem jednej lub kilku prowincji oraz wodzem naczelnym sił zbrojnych, co dawało mu poważne środki nacisku na inne organa. Nominalnie był on urzędnikiem zarówno Stanów Prowincjonalnych, jak i Stanów Generalnych, co dawało mu do rąk szerokie spektrum możliwości. Taki stan rzeczy miał uzasadnienie przede wszystkim w czasie wojen, podczas których uprawnienia stadhoudera znacząco rosły, aby usprawnić działanie kraju. Czasami jednak dochodziło na tym tle do konfliktów wewnętrznych, których ukoronowaniem były okresy bez stadhoudera (Eerste Stadhouderloze Tijdperk: 1650–72, Tweede Stadhouderloze Tijdperk: 1702-47), gdy urząd ten został całkowicie zniesiony w obawie przed wprowadzeniem władzy absolutnej.

Prowincje Generalne (nid. Generaliteitslanden) były zarządzane bezpośrednio przez Stany Generalne i pozbawione wpływu na politykę w państwie.

Ustrój ten charakteryzował się dalece posuniętą decentralizacją, bliską systemowi oligarchii. Władza skupiała się w rękach warstwy regentów, wywodzących się zarówno z arystokracji jak i kupców lub bogatego mieszczaństwa. W systemie tym, kształtującym się głównie w drugiej połowie XVII wieku, szybko upowszechnił się nepotyzm, który był jednak akceptowany społecznie i uważany za całkowicie naturalny. Warstwa rządząca została zdominowana przez familie, w których urzędy przechodziły z ojca na syna, co utrudniało przedstawicielom innych stanów wybicie się w polityce.

Rozdział urzędów powodował ospałość w podejmowaniu decyzji i częste rozłamy polityczne wewnątrz kraju. Nierzadko zdarzało się, iż deputowani w Stanach Generalnych musieli zwracać się po instrukcje do Stanów Prowincjonalnych, które z kolei radziły się rad miejskich, co powodowało ogromne rozciągnięcie w czasie procesów administracyjnych. Chaos zwiększała również zasada aklamacji, która często stawała się uciążliwa w przypadku ścierania się rozbieżnych interesów poszczególnych prowincji. W sytuacji takiej impas trwał tak długo, aż jakaś silna jednostka lub ugrupowanie narzucało decyzję siłą autorytetu, nierzadko połączonego z perswazją. W związku z tym w naturalny sposób powstały urzędy stadhoudera oraz wielkich pensjonariuszy, o niesprecyzowanych uprawnieniach formalnych, służące w praktyce przełamywaniu kryzysów politycznych.

Pomiędzy ustrojem dominujących gospodarczo i politycznie prowincji nadmorskich, a ustrojem pozostałych panowały pewne rozbieżności. Przykładowo, jedynie Holandia i Zelandia posiadały urząd wielkiego pensjonariusza. Z kolei w Geldrii z racji rozwiniętego rolnictwa dominującą rolę miał nie patrycjat miejski, a szlachta ziemiańska.

Bibliografia

• Charles Ralph Boxer: Morskie Imperium Holandii. Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1980. ISBN 83-215-3233-0.
• Piotr Napierała: Simon van Slingelandt (1664–1736) – ostatnia szansa Holandii. Kraków: Libron-Filip Lohner, 2012. ISBN 978-83-62196-37-1.

Zobacz też

• Holandia w XVIII wieku
• Stany Prowincjonalne Holandii
• wielki pensjonariusz Holandii
• wielki pensjonariusz Zelandii
• władcy Holandii

Historia Niderlandów
Niderlandy Burgundzkie (1384-1477)		Biskupstwo Liège (985-1795)
Siedemnaście Prowincji (1477-1556)
Niderlandy Hiszpańskie (1556-1581)
Republika Zjednoczonych Prowincji (1581-1795)	Niderlandy Południowe (1581-1713)
	Niderlandy Austriackie (1713-1794)
Republika Batawska (1795-1806)	Pierwsza Republika Francuska (1795-1805)
Królestwo Holandii (1806-1810)
Pierwsze Cesarstwo Francuskie (1805-1815)
Królestwo Zjednoczonych Niderlandów (1815-1830)
Królestwo Niderlandów (od 1830)	Królestwo Belgii (od 1830)	Wielkie Księstwo Luksemburga (od 1835)