Tykwa pospolita

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tykwa pospolita
Lagenaria flower fruit.jpg
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad różowych
Rząd dyniowce
Rodzina dyniowate
Rodzaj tykwa
Gatunek tykwa pospolita
Nazwa systematyczna
Lagenaria siceraria (Molina) Standl
Publ. Field Mus. Nat. Hist., Bot. Ser. 3: 435 1930[2]
"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Balafon – instrument zachodnioafrykański
Naczynia z tykwy (kalebasy)

Tykwa pospolita, kalebasa (Lagenaria siceraria (Molina) Standl.) – gatunek jednorocznych, pnących roślin tropikalnych z rodziny dyniowatych (Cucurbitaceae).

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Pochodzi z Afryki, z Zimbabwe, ale rozprzestrzenił się szeroko na obszarach o klimacie tropikalnym, w tropikach jest też powszechnie uprawiany[3]. Obecnie występuje nie tylko w Afryce, ale również w Azji i obydwu Amerykach. Do Ameryki zawędrowały jego owoce niesione przez prądy morskie, jego nasiona nie tracą one bowiem w morskiej wodzie zdolności kiełkowania przez wiele miesięcy. Być może przeniesienie tykwy do Ameryk nastąpiło jednak przez zasiedlających ją ludzi. Ocenia się, że miało to miejsce ok. 10 tysięcy lat temu[4].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Łodyga
Pędy rośliny dochodzą do 5 m długości, są grube, kruche, podłużnie bruzdowate i miękko owłosione. Na pędach występują podwójne wąsy czepne[4].
Liście
Okrągławe lub nerkowate, o długości i szerokości do 40 cm, krótko i miękko owłosione. Brzegi drobno ząbkowane, niekiedy 3-7-klapowane, o zaokrąglonych płatach[4].
Kwiaty
Rozdzielnopłciowe, korona lejkowata, biała, pomarszczona i owłosiona. Płatki korony kremowe lub jasnożółte, owalne, o długości do 45 mm[4].
Owoce
Zdrewniałe jasnozielone jagody osiągające długość do 80 cm i szerokość do 20 cm. Są jajowate lub cylindryczne z przewężeniem w środku, lub mają kształt kolby. Za młodu są zielone i gęsto owłosione, dojrzałe stają się żółte lub brązowe i nagie. Miąższ zawiera liczne spłaszczone nasiona osadzone w gąbczastej masie. Po wysuszeniu owoc składa się z grubej skorupy i nasion, jego wnętrze jest puste. Nasiona są płaskie, mają długość 7-20 mm[4].

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Roślina jednoroczna, pnącze. Liście i pędy po roztarciu wydzielają charakterystyczny aromat, wydzielany przez dwa małe gruczoły występujące u nasady liści. Kwiaty otwierają się dopiero wieczorem i szybko więdną. Owoce mogą miesiącami dryfować po morzu, nie tracąc zdolności do kiełkowania[4].

W Afryce tykwa pospolita rośnie głównie na glebie piaszczystej i na czerwonych glinach, na terenach płaskich i na umiarkowanych stokach, na skalistych grzbietach, na brzegach rzek oraz w suchych miejscach koryt rzecznych, na siedliskach ruderalnych, w pobliżu dróg, często w cieniu. Jest powszechna w nadrzecznych zaroślach, ale także w lasach i sawannach z takimi gatunkami roślin, jak: Acacia, Colophospermum mopane, Faidherbia albida i Phragmites. Można ją również znaleźć na polach uprawnych sorga i kukurydzy[4].

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

  • Jedna z najstarszych roślin uprawnych. Według M. Nowińskiego w Indiach i Afryce uprawiana była już 12 tys. lat temu[5]. Znana była w Egipcie 3000 lat p.n.e.[6].
  • Miąższ młodych owoców jest jadalny, spożywany jako warzywo[7]. Niektóre okazy mają jednak miąższ gorzki – te uważane są za trujące[4].
  • M. Zohary, jeden z badaczy roślin biblijnych uważa, że podana w Księdze Jozuego (15,37-38) nazwa miasta Dilan pochodzi od hebrajskiego słowa dela'aţ oznaczajacego kalebasę[5].
  • Skorupa dojrzałych owoców drewnieje i po wysuszeniu staje się nieprzepuszczalna dla płynów. Z wydrążonych dojrzałych owoców sporządza się naczynia do gospodarstwa domowego zwane kalebasami. Czasami na wewnętrznej stronie skorupy, przed jej stwardnięciem odciskano ozdobnymi formami wzorki, zdobiące później kalebasy[5].
  • Z owoców tykwy wykonuje się do dzisiaj wiele rodzajów instrumentów muzycznych[4].
  • Aż do roku 1980 w RPA uprawiano na plantacjach tykwy, z których sporządzano ruryeksportowane za granicę. Były one szczególnie popularne w czasie wojny anglo-burskiej[4].
  • W medycynie ludowej liście, owoce i nasiona były w różnych krajach używane jako środek przeciwko robakom, środek przeczyszczający, a nawet jako lekarstwo na ból głowy[4]
  • Na Nowej Gwinei wykonuje się z owoców koteki, zdobione osłony na penisa[6].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2012-12-20].
  2. Lagenaria siceraria (ang.). The Plant List. [dostęp 2012-12-21].
  3. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2014-12-20].
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 PlantZAfrica. [dostęp 2014-12-17].
  5. 5,0 5,1 5,2 Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
  6. 6,0 6,1 Jolanta i Karol Węglarscy: Użyteczne rośliny tropików. Szkice etnobotaniczne. Poznań: Bogucki Wydawnictwo naukowe, 2008, s. 491. ISBN 978-83-61320-17-3.
  7. Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.