Winda

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Dźwigi panoramiczne
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy dźwigu. Zobacz też: miejscowość o tej nazwie.
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło winda w Wikisłowniku

Winda (dźwig szybowy) – urządzenie podnoszące (dźwignica) zainstalowane na stałe, obudowane szybem (zamkniętym lub częściowo otwartym) w konstrukcji żelbetowej, murowanej lub stalowej przeszklonej lub obudowanej innymi materiałami, obsługujące ustalone poziomy, posiadające kabinę, poruszającą się pomiędzy prowadnicami, których pochylenie w stosunku do pionu wynosi mniej niż 15 stopni, służące do transportu osób lub towarów lub też samochodów.

Składa się z kabiny lub klatki, rzadziej z otwartej platformy, i zwykle porusza się w szybie, wewnątrz budynku lub innej konstrukcji. Kabina podnoszona jest za pomocą cięgnika-wciągarki umieszczonego w maszynowni w górnej części szybu lub przez dźwignik (najczęściej hydrauliczny) umieszczony na dnie szybu.

Historia wind[edytuj | edytuj kod]

Historyczna winda Santa Justa w Lizbonie

Początki rozwiązań technicznych przypominających dźwig sięgają już czasów starożytnych Rzymian. Ze źródeł historycznych wiadomo, że stosowano takie urządzenia w Pałacu Nerona, jak również w Koloseum w roku ok. 50 n.e., gdzie zastosowano ok. 20 takich maszyn. Konstrukcja tych dźwigów posiadała przeciwwagę, która podniesiona na pewną wysokość stanowiła po jej zwolnieniu siłę napędową urządzeń. Dźwigi dodatkowo były poprzez odpowiednie olinowanie połączone w jeden mechanizm dający możliwość jednoczesnego wjazdu na arenę 20 gladiatorów.

Przez wieki stosowano różne rozwiązania urządzeń dźwigowych napędzane siłą ludzkich mięśni lub wykorzystując zwierzęta pociągowe. Z reguły były to rozwiązania bazujące na wykorzystaniu maszyn prostych, głównie wielokrążków. Choć już wtedy wykorzystuje się element przeciwwagi. Prawdziwy przełom przynosi wynalazek silnika parowego. Pojawia się szereg rozwiązań napędzanych pasami transmisyjnymi i wyposażonych w przekładnie zębate.

Sprawnie funkcjonujący dźwig osobowy wynalazł Elisha Otis pochodzący z Nowego Jorku. Do rozreklamowania go wykorzystał Wystawę Światową otwartą w Nowym Jorku w 1853 roku. Pierwszy dźwig osobowy zainstalowano w 1857 r. W 1880 r. Werner von Siemens dołączył do konstrukcji windy silnik elektryczny.
Pierwsze windy towarowe służyły w kopalniach do wydobywania urobku, bądź pracowników na powierzchnię. Jeszcze do niedawna windy można było spotkać tylko w tych budynkach mieszkalnych, które miały co najmniej 5 pięter. Jednak obecnie windy instaluje się również w niższych budynkach (niekiedy nawet dwupiętrowych).

Obecnie stosuje się rozwiązania z napędem elektrycznym oraz hydraulicznym, rzadziej śrubowym. Popularność uzyskują również rozwiązania tzw. dźwigów bez maszynowni, które nie wymagają oddzielnego pomieszczenia maszynowni poza szybem dźwigowym. Są to urządzenia, których wszystkie elementy zostały umieszczone wewnątrz szybu dźwigowego.

Podział dźwigów[edytuj | edytuj kod]

Układ sterujący windy

Podział dźwigów ze względu na ich zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

  • osobowe (w tym dźwigi dla osób niepełnosprawnych)
  • osobowo-towarowe
  • dźwigi towarowe
    • małe dźwigi towarowe (tzw. kuchenne)
    • do transportu pojazdów mechanicznych
  • szpitalne
  • teatralne
  • specjalne

Podział dźwigów ze względu na rodzaj napędu[edytuj | edytuj kod]

Zespół napędowy dźwigu składający się z reduktora R-4 z kołem ciernym produkcji ZUD Warszawa i silnika SBJDCe firmy "Celma" Cieszyn

Z innych rozwiązań wykorzystujących inne rozwiązanie napędu wyróżnia się:

Z punktu widzenia podziału dźwignic, dźwigi elektryczne zaliczamy do cięgników, natomiast dźwigi hydrauliczne, zębatkowe i śrubowe do dźwigników.

Podział dźwigów ze względu na typ napędu elektrycznego[edytuj | edytuj kod]

  • napędy sterowane
    • z silnikiem jednobiegowym AC1 oraz reduktorem ślimakowym: prędkości – od 0,1 do 0,5m/s;
    • z silnikiem dwubiegowym AC2 oraz reduktorem ślimakowym: prędkości – od 0,5 do 1 m/s;
  • napędy regulowane
    • z silnikiem jednobiegowym oraz reduktorem ślimakowym i przemiennikiem częstotliwości bez enkodera VVVF : prędkości – od 0,5 do 1 m/s;
    • ze średnioobrotowym silnikiem prądu stałego, sterowany układem Ward Leonarda z tachogeneratorem oraz reduktorem ślimakowym : prędkości – od 1 do 1,7m/s;
    • z wolnoobrotowym silnikiem prądu stałego z układem Ward Leonarda albo SCR, bez reduktora z tachogeneratorem: prędkości – od 2,5 do 12m/s;
    • z indukcyjnym silnikiem dwubiegowym z enkoderem, oraz reduktorem ślimakowym albo planetarnym i regulatorem napięcia ACVV : prędkości – od 0,5 do 2,5m/s;
    • z silnikiem jednobiegowym z enkoderem, oraz reduktorem ślimakowym albo planetarnym i przemiennikiem VVVF: prędkości – od 1 do 3,5m/s;
    • z silnikiem jednobiegowym z enkoderem oraz przekładnią paskową i przemiennikiem VVVF: prędkości – od 1 do 4m/s;
    • z wolnoobrotowym silnikiem synchronicznym: prędkości – od 1 do 4m/s;
    • z wolnoobrotowym silnikiem synchronicznym z enkoderem: prędkości – od 0,3 do 15 m/s;
    • z wolnoobrotowym silnikiem asynchronicznym z enkoderem: prędkości – od 1 do 15 m/s.
    • z silnikiem jednobiegowym z enkoderem i falownikiem DTC

Podział dźwigów ze względu na konstrukcję kabiny[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na konstrukcję szybu[edytuj | edytuj kod]

Odrębną kategorię urządzeń o takiej samej zasadzie działania, lecz stosowanych w przemyśle wydobywczym, czy budowlanym stanowią wyciągi (choć wcześniej to określenie stosowano również do dźwigów). W budownictwie funkcjonuje również określenie dźwigi budowlane. Poza tym odrębnym typem urządzeń są dźwigi pochyłe, czy dźwigi okrężne pracujące na zasadzie przenośnika.

Ze względu na sterowanie[edytuj | edytuj kod]

  • korbowe
  • przestawne
  • zbiorcze

Sterowanie dźwigami[edytuj | edytuj kod]

Najstarszym sposobem sterowania dźwigiem jest system korbowy. Jego głównym elementem jest manipulator zwany korbą, przestawiany między trzema pozycjami: do góry, stop, w dół. Uruchomienie jazdy polega po prostu na wybraniu korbą odpowiedniego kierunku. Dokładność zatrzymania na przystanku zależy od wprawy operatora. To w czasach dźwigów sterowanych korbą pojawił się zawód windziarza.

Następnym krokiem było wprowadzenie sterowania przestawnego. Dźwig o sterowaniu przestawnym jest automatem w teoretycznym sensie, jednak ergonomia jego obsługi jest niezadowalająca. Dźwigi o takim sterowaniu pojawiły się w latach 20. XX wieku i były instalowane do początku lat 70. XX wieku. Wiele z nich funkcjonuje do dziś. W systemie przestawnym obowiązuje zasada, że winda może zrealizować tylko jedno polecenie w danym czasie.

Przykładowy scenariusz działania dźwigu o sterowaniu przestawnym wygląda następująco:
Pasażer naciska przycisk przywołania dźwigu. Dźwig rusza do jego przystanku. W przyciskach wezwań na wszystkich piętrach zapala się lampka, co nie oznacza, że dźwig właśnie tam przyjedzie, tylko że dźwig jest w użyciu i nie będzie w tym czasie reagował na inne wezwania. Gdy dźwig przyjedzie na piętro, skąd został wezwany, pasażer otwiera drzwi i wchodzi do kabiny, naciskając na ruchomą podłogę. Styk ruchomej podłogi powoduje, że dźwig od tego momentu reaguje wyłącznie na dyspozycje z kabiny. Pasażer naciska przycisk piętra docelowego i dźwig rusza na to piętro. Pasażer może wybrać tylko jedno piętro, wciskanie większej liczby przycisków nie daje żadnego rezultatu. Kiedy pasażer wysiądzie z windy, zwolni ruchomą podłogę i winda będzie mogła ponownie reagować na wezwania z pięter.

Wadą tego rozwiązania jest to, że winda jadąc w danym kierunku z pasażerem w środku, nie może zabrać innego pasażera "po drodze". Wszyscy pasażerowie muszą czekać, aż winda zakończy swój dotychczasowy kurs. Wówczas obowiązuje zasada "kto pierwszy, ten lepszy", tzn. windę przywoła ten, kto pierwszy wciśnie swój przycisk po zgaśnięciu lampki w przycisku. Podobnie, jeśli do kabiny wsiądzie kilka osób jadących na różne piętra, wówczas trzeba najpierw wcisnąć przycisk od najniższego piętra, na którym ktoś wysiada, następnie gdy ta osoba wysiądzie, przycisk od następnego piętra, itd. Jak widać, ergonomia tego rozwiązania jest niezadowalająca.

Windę ze sterowaniem przestawnym można rozpoznać po braku lampek w kabinowej kasecie przycisków, ruchomej podłodze oraz lampkach w przyciskach piętrowych świecących się, ilekroć winda jest w ruchu.

Sterowanie zbiorcze rozwiązało wady sterowania przestawnego. Nastąpiło to przez zastosowanie pamięci, która gromadzi polecenia od pasażerów – wezwania i dyspozycje. Realizacja wezwań następuje asynchronicznie w stosunku do ich napływu, według odpowiedniego programu. W systemie sterowania zbiorczego lampka w przycisku sygnalizuje, że system przyjął polecenie do wykonania i gaśnie, kiedy dane polecenie zostanie zrealizowane. Pasażerowie mogą jednocześnie wzywać windę na wielu piętrach lub zadysponować zatrzymanie na wielu przystankach i winda zrealizuje te polecenia według swojego programu, m.in. może zatrzymać się po drodze i zabrać pasażera, o ile zamierza jechać w tym samym kierunku.
W polskich blokach mieszkalnych montowano windy z uproszczonym sterowaniem zbiorczym pod nazwą sterowanie zbiorcze w dół. Natomiast w budynkach biurowych montowano windy z pełnym sterowaniem zbiorczym w obie strony i systemem centralnych wezwań (jeden przycisk na piętrze wzywa jedną z kilku kabin).

Ostatnio coraz częściej stosowne są systemy sterowania dyspozycjami (destination control system). To układy wykorzystujące zaawansowane algorytmy sterowania (m.in. genetyczne). Najczęściej stosowane są w wysokich budynkach, gdzie dźwigi muszą obsługiwać wiele kondygnacji. Sterowanie pozwala na optymalizację grupy dźwigów, tak by redukować czas transportu i osiągnąć maksymalną wydajność. Idea sterowania opiera się na zasadzie, że zebrane w danym momencie dyspozycje są dystrybuowane pomiędzy poszczególne dźwigi w grupie, tak by każdy z dźwigów w cyklu wykonał jak najmniejszą liczbę przystanków i przewiózł jak największą liczbę pasażerów.

Przepisy prawne i normy[edytuj | edytuj kod]

Odnośnie dźwigów w Polsce obowiązująca jest:

  • dyrektywa unijna 95/16/WE „z 29 czerwca 1995 roku w sprawie zbliżenia praw państw członkowskich dotyczących dźwigów”, zwana również dyrektywą dźwigową
  • Dyrektywa maszynowa 2006/42/EC
  • Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 22 maja 2003 r. w sprawie zasadniczych wymagań dla dźwigów i ich elementów bezpieczeństwa (nieobowiązujące) Dz. U. z 2003 r. Nr 117, poz. 1107
  • Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 8 grudnia 2005 r. w sprawie zasadniczych wymagań dla dźwigów i ich elementów bezpieczeństwa Dz. U. z 2005 r. Nr 263, poz. 2198
  • Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 października 2003 r. w sprawie warunków technicznych dozoru technicznego w zakresie eksploatacji niektórych urządzeń transportu bliskiego Dz. U. z 2003 r. Nr 193, poz. 1890

Zgodnie z Ustawą o Dozorze Technicznym (Dz. U. Nr 122, poz. 1321) instytucją powołaną do inspekcji dźwigów jest właściwa jednostka dozoru technicznego (UDT - Urząd Dozoru Technicznego, TDT - Transportowy Dozór Techniczny lub WDT - Wojskowy Dozór Techniczny).

Niezależnie od przepisów prawnych dźwigi objęte są normami zharmonizowanymi z dyrektywą dźwigową:

  • PN-EN 81-1+A3:2010 – Przepisy bezpieczeństwa dotyczące budowy i instalowania dźwigów -- Część 1: Dźwigi elektryczne
  • PN-EN 81-2+A3:2010 – Przepisy bezpieczeństwa dotyczące budowy i instalowania dźwigów -- Część 2: Dźwigi hydrauliczne
  • PN-EN 81-21:2010 – Przepisy bezpieczeństwa dotyczące budowy i instalowania dźwigów -- Dźwigi przeznaczone do transportu osób i towarów -- Część 21: Nowe dźwigi osobowe i towarowe w istniejących budynkach
  • PN-EN 81-28:2004 – Przepisy bezpieczeństwa dotyczące budowy i instalowania dźwigów -- Dźwigi osobowe i towarowe -- Część 28: Zdalne alarmowanie w dźwigach osobowych i towarowych
  • PN-EN 81-58:2005 – Przepisy bezpieczeństwa dotyczące budowy i instalowania dźwigów -- Badania i próby -- Część 58: Próba odporności ogniowej drzwi przystankowych
  • PN-EN 81-70:2005 – Przepisy bezpieczeństwa dotyczące budowy i instalowania dźwigów -- Szczególne zastosowania dźwigów osobowych i towarowych -- Część 70: Dostępność dźwigów dla osób, w tym osób niepełnosprawnych
  • PN-EN 81-71+A1:2007 – Przepisy bezpieczeństwa dotyczące budowy i instalowania dźwigów -- Szczególne zastosowania dźwigów osobowych i towarowych -- Część 71: Dźwigi odporne na wandalizm
  • PN-EN 81-72:2005 – Przepisy bezpieczeństwa dotyczące budowy i instalowania dźwigów -- Szczególne zastosowania dźwigów osobowych i towarowych -- Część 72: Dźwigi dla straży pożarnej
  • PN-EN 81-73:2006 – Przepisy bezpieczeństwa dotyczące budowy i instalowania dźwigów -- Szczególne zastosowania dźwigów osobowych i towarowych -- Część 73: Funkcjonowanie dźwigów w przypadku pożaru
  • PN-EN 12016:2006 – Kompatybilność elektromagnetyczna -- Dźwigi, schody i chodniki ruchome – Odporność
  • PN-EN 12385-3:2007 – Liny stalowe -- Bezpieczeństwo -- Część 3: Informacje dotyczące stosowania i konserwacji
  • PN-EN 12385-5:2004 – Liny stalowe -- Bezpieczeństwo -- Część 5: Liny splotkowe dla dźwigów
  • PN-EN 13015:2003 – Konserwacja dźwigów i schodów ruchomych -- Zasady opracowywania instrukcji konserwacji
  • PN-EN 13411-7:2007 – Zakończenia lin stalowych -- Bezpieczeństwo -- Część 7: Zacisk sercówkowy symetryczny

Poza tym normy niezharmonizowane z dyrektywą:

  • PN-EN 81-3:2002 – Przepisy bezpieczeństwa dotyczące budowy i instalowania dźwigów -- Część 3: Dźwigi towarowe małe elektryczne i hydrauliczne
  • PN-EN 81-80:2005 – Przepisy bezpieczeństwa dotyczące budowy i instalowania dźwigów -- Dźwigi użytkowane -- Część 80: Zasady poprawy bezpieczeństwa użytkowanych dźwigów osobowych i towarowych
  • PN-ISO 4190-2:1996 – Urządzenia dźwigowe -- Dźwigi klasy IV
  • PN-ISO 4190-3:1998 – Dźwigi -- Dźwigi towarowe małe klasy V
  • PN-ISO 4190-5:1995 – Dźwigi -- Urządzenia do sterowania, sygnalizacji i wyposażenie dodatkowe
  • PN-ISO 4190-6:1997 – Dźwigi -- Dźwigi osobowe instalowane w budynkach mieszkalnych -- Planowanie i dobór
  • PN-ISO 7465:2000 – Dźwigi osobowe i towarowe małe -- Prowadnice kabinowe i przeciwwagowe -- Typ-T
  • PN-M-45015:1989 – Technika bezpieczeństwa -- Dźwigi elektryczne -- Obliczenia lin, łańcuchów i tarcz ciernych
  • PN-M-45040:1997 – Dźwigi -- Dźwigi elektryczne -- Terminologia
  • PN-M-45043:1997 – Dźwigi -- Klasyfikacja
  • PN-W-52502:1993 – Dźwigi osobowe na statkach -- Wymagania

Polskie windy[edytuj | edytuj kod]

Większość wind montowanych w polskich budynkach w latach 60.-70. to windy Zakładów Urządzeń Dźwigowych w Warszawie (ZUD) i Kombinat Dźwigów Osobowych w Warszawie (KDO). Popularna nazwa ZREMBy wzięła się od zjednoczenia obejmującego oba zakłady - ZREMB; jednak nie jest ona poprawna. Są one podzielone na kilka rodzajów, których nazwy są ustalone umownie używane przez polskich fanów urządzeń dźwigowych.

Modele wind starych wind ZUD i KDO ZREMB[edytuj | edytuj kod]

  • Windy "Osiedlowe" ("Osiedlówki") - bardzo często spotykany model wind osobowych ZREMB w polskich wieżowcach. Drzwi szybowe posiadają długą szybę podglądu obecności kabiny. Przyciski pięter i wezwania kabiny zwykle wykonane były plastiku lub metalu, posiadały żółte lub czerwone podświetlenie. Obecnie windy te stają się powoli rzadkością, ponieważ bardzo często są wymieniane lub modernizowane ze względu na to, że nie spełniają wymogów i norm unijnych. Można znaleźć unikatowe "osiedlówki" np. z okratowanym szybem (lub wręcz bez szybu) lub jednobiegowe. Niejednokrotnie wyposażone w strzałki kierunku ruchu windy (na zewnątrz ponad drzwiami szybowymi) i dzwonek, którego zadziałanie jest rzadkością (dewastacja, stare układy elektryczne). Wyposażone w przyciski STOP i ALARM umożliwiające zatrzymanie windy przed dojazdem do zadanego przystanku i uruchomienie dzwonka alarmowego na wypadek zatrzymania się windy między piętrami.
  • Windy "Jednobiegówki" - jak sama nazwa wskazuje, windy jednobiegowe produkcji ZREMB-u. Drzwi podobne, jak w "osiedlówkach", dodatkowo posiadały zasuwaną kratę wewnątrz lub podwójne drzwi, które należy zamknąć przed rozpoczęciem jazdy windą. W budynkach mieszkalnych zdarzały się modele, w których zamiast klamki windy były montowane zamki, do których klucze posiadali mieszkańcy budynku. Przyciski podobne jak w "osiedlówkach". Sterowanie przestawne.
  • Windy "Zasuwane" - winda z zasuwanymi drzwiami, montowana najczęściej w wysokich biurowcach, budynkach użyteczności publicznej. Najszybsze windy firmy ZREMB - osiągają nawet 2,5 m/s. Wyposażone w kasetkę z przyciskami takimi, jak w przypadku ZREMB-ów "osiedlowych" i piętrowskazywacze w postaci podświetlanych numerków na metalowym panelu ponad zasuwanymi drzwiami. Wyposażone w charakterystyczny dzwonek i lampki kierunku ruchu dźwigu.
  • Windy "Odważnikowe" - windy podobne do "Jednobiegówek", lecz są to windy dwubiegowe. posiadają sterowanie przestawne i dodatkowe drzwi kabinowe zamykane ręcznie.
  • Windy "Dwuskrzydłówki" - windy montowane najczęściej w szpitalach. Posiadają podwójne drzwi szybowe z długimi szybami i charakterystycznymi klamkami. Nieraz posiadają okratowaną kabinę. Wyposażone w zasuwaną kratę służącą za drzwi kabinowe. Używane zwykle jako windy towarowe, jednakże na tabliczkach znamionowych nazywane po prostu dźwigami osobowymi.
  • Windy Towarowe - windy montowane często w halach produkcyjnych, fabrykach, choć można spotkać je także w domach handlowych z lat 70.-90. Wyposażone w duże podwójne drzwi szybowe z dwoma małymi, okrągłymi szybkami do podglądu obecności kabiny windy. Kabina zazwyczaj okratowana, po obu stronach otwarta (umożliwia to stworzenie dwóch wejść do dźwigu na piętrze. Posiadają sterowanie automatyczne lub korbowe. Wyposażone w wyłączniki światła i standardowe przyciski przywołania. Często przyciski wezwania nie działają, uruchamiają tylko lampkę w kabinie - służy to za informację dla dźwigowego (windziarza). Często też przyciski w kabinie dostępne są tylko dla posiadających klucz blokady.

Modernizacje[edytuj | edytuj kod]

Najczęściej modernizacje starych wind ZREMB polegają na dodatkowym wyposażeniu ich w falownik i/lub dodatkowe drzwi kabinowe. Wymieniane są także przyciski. Zazwyczaj zmniejszane są też okna w drzwiach szybowych do połowy ich wysokości (ze względów bezpieczeństwa).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Więcej informacji o windach ZREMB[edytuj | edytuj kod]