Zatrucie tlenkiem węgla

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Efekt toksyczny tlenku węgla
ICD-10 T58

Zatrucie tlenkiem węgla (popularnie nazywane zaczadzeniem) jest najczęściej spotykanym zatruciem gazowym. Stanowi 75% wszystkich zatruć samobójczych i od 32% (w Szwajcarii) do 55% (w Austrii) zatruć przypadkowych. Jest najczęstszą przyczyną śmiertelnych zatruć w wielu krajach[1].

W Stanach Zjednoczonych z powodu zatrucia tlenkiem węgla umiera rocznie co najmniej 400 osób.[2]

W Polsce, jak wynika ze statystyk Państwowej Straży Pożarnej w okresie od września 2012 r. do marca 2013 r. w wyniku zatrucia tlenkiem węgla zginęło 91 osób, a 2216 zostało poszkodowanych.[3]

Tlenek węgla poza produkcją przemysłową może powstać m.in. w wyniku spalania gazu czy paliw płynnych[4]. W gospodarstwie domowym może powstawać np. w kuchni podczas używania kuchenki gazowej czy innego urządzenia podłączonego do gazu lub łazienki gdzie np. woda ogrzewana jest gazem.[5]

Czad jest bezbarwny, bezwonny i lżejszy od powietrza. Najwięcej zatruć stwierdza się w sezonie zimowym. Jest to prawdopodobnie związane z mniejszą wentylacją pomieszczeń i koniecznością używania urządzeń grzewczych.[5]

Przyczyny zatruć tlenkiem węgla[edytuj | edytuj kod]

  • pożary budynków
  • wadliwe lub użytkowane w pomieszczeniach o niesprawnej wentylacji, piecyki gazowe, węglowe i inne
  • zatrucia przemysłowe
  • zatrucia samobójcze
  • spaliny silnikowe

Działanie na organizm człowieka[edytuj | edytuj kod]

Czad wchłania się drogą oddechową w ilości zależnej od jego stężenia w powietrzu, częstości oddechów (wentylacji płuc) i czasu narażenia. Wydalany jest tą samą drogą, w stanie niezmienionym.

Jego trujące działanie polega na łączeniu się z hemoglobiną i innymi metaloproteinami zawierającymi żelazo (oksydaza cytochromowa). Połączenie hemoglobiny z tlenkiem węgla nazywane karboksyhemoglobiną tworzy się 210 razy łatwiej i charakteryzuje się znacznie większą trwałością niż połączenie z tlenem, co powoduje że transport tlenu z płuc do tkanek jest drastycznie zmniejszony. Dochodzi do niedotlenienia tkanek - hipoksji. Poza tym tlenek węgla zwiększa stabilność połączenia hemoglobiny z tlenem przez co utrudnia oddawanie tlenu tkankom, co jeszcze bardziej pogłębia efekt niedotlenienia.

Na skutek działania czadu w pierwszej kolejności ulegają uszkodzeniu narządy najbardziej wrażliwe na niedotlenienie czyli układ krążenia i ośrodkowy układ nerwowy. W cięższych zatruciach dochodzi do zaburzenia gospodarki węglowodanowej, krwawień w różnych narządach i wystąpienia rozległych obszarów martwiczych.

Objawy[edytuj | edytuj kod]

Objawy zatrucia tlenkiem węgla zależnie od stężenia objętościowego w powietrzu[6]:

stężenie objętościowe

CO w powietrzu

objawy zatrucia
0,01% - 0,02% lekki ból głowy przy ekspozycji przez 2-3 godziny
0,04% silny ból głowy zaczynający się ok. 1 godzinę po wdychaniu tego stężenia;
0,08% zawroty głowy, wymioty i konwulsje po 45 minutach wdychania; po dwóch godzinach trwała śpiączka;
0,16% silny ból głowy, wymioty, konwulsje po 20 minutach; zgon po dwóch godzinach
0,32% intensywny ból głowy i wymioty po 5-10 minutach; zgon po 30 minutach;
0,64% ból głowy i wymioty po 1-2 minutach; zgon w niecałe 20 minut;
1.28% utrata przytomności po 2-3 wdechach; śmierć po 3 minutach.

Objawy zatrucia tlenkiem węgla w zależności od stężenia karboksyhemoglobiny we krwi[7]:

 % karboksyhemoglobiny we krwi objawy zatrucia
<4 brak objawów
4-8 niższa koncentracja, popełnianie drobnych błędów w testach
8-10 popełnianie ważnych błędów w testach
10-20 uczucie ucisku i lekki ból głowy, rozszerzenie naczyń skórnych
20-30 ból głowy, tętnienie w skroniach
30-40 silny ból głowy, osłabienie, oszołomienie, nudności, możliwość zapaści
40-50 silny ból głowy, osłabienie, oszołomienie, nudności, zaburzenia czynności serca, przyspieszenie tętna, zapaść
50-60 zaburzenia czynności serca, przyspieszenie tętna, śpiączka przerywana drgawkami
60-70 śpiączka przerywana drgawkami, upośledzenie czynności serca i oddychania, możliwość śmierci
70-80 tętno nikłe, oddychanie zwolnione aż do porażenia, zgon

Charakterystyczne dla ostrego zatrucia czadem jest różowe, karminowe zabarwienie skóry.

Objawami zatrucia przewlekłego są:

  • osłabienie pamięci
  • upośledzenie psychiczne
  • utrata łaknienia
  • utrata czucia w palcach
  • senność w dzień i bezsenność w nocy
  • zaburzenia krążenia, zmiany w morfologii krwi
  • objawy parkinsonizmu: drżenia mięśni, maskowaty wyraz twarzy
  • "chód pingwini" - ostrożne poruszanie się z szeroko rozstawionymi nogami
  • szaroziemiste zabarwienie skóry.

Badanie[edytuj | edytuj kod]

U osób z podejrzeniem zatrucia tlenkiem węgla wykonuje się badanie krwi na karboksyhemoglobinę, która jest biomarkerem narażenia na CO. Nie ma ścisłej korelacji między wynikiem tego badania i ciężkością stanu klinicznego. Rokowanie bardziej zależy od czasu przebywania danej osoby w trującej atmosferze niż stężenia tlenku węgla w powietrzu oddechowym, mimo to jednak poziom powyżej 70% karboksyhemoglobiny we krwi oznacza nieodwracalne zmiany w mózgu będące wynikiem niedotlenienia, czyli w konsekwencji zgon.

Leczenie[edytuj | edytuj kod]

U zatrutych osób uratowanych przed śmiercią często występują odległe powikłania ze strony ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego, obserwuje się obniżenie ilorazu inteligencji, zaburzenia pamięci, zanik mowy, uszkodzenie wzroku i węchu.

Trujące działanie tlenku węgla zostało wykorzystane przez Niemców (podczas II wojny światowej) do zagazowywania ludzi. Gaz wydechowy samochodu był wprowadzany do zamkniętej przestrzeni naczepy, gdzie przebywali ludzie.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Zwierzęta, których krew nie zawiera hemoglobiny (np. owady) mogą żyć w atmosferze składającej się w 80% z czadu i w 20% z tlenu.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Omaye ST. Metabolic modulation of carbon monoxide toxicity.. „Toxicology”. 2 (180), s. 139–50, listopad 2002. PMID 12324190. 
  2. Centre for Disease Control and Prevention: Carbon Monoxide poisoning, Frequently Asked Questions. [dostęp 2014-02-09].
  3. Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej: Sezon grzewczy 2012-2013. [dostęp 2014-02-08].
  4. Jak powstaje czad? Co to jest czad? - Mowimyjak.pl
  5. 5,0 5,1 Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej w Pucku: UWAGA - CZAD !!! Skąd się bierze czad i dlaczego jest tak niebezpieczny?. [dostęp 2014-02-08].
  6. Informacja dotycząca zapobiegania zatruciom tlenkiem węgla (pol.). Państwowa Straż Pożarna. [dostęp 2013-01-07].
  7. Prof. dr hab. Andrzej Szczeklik: Objawy zatrucia (pol.). zdronet. [dostęp 2013-01-07].
  8. Buckley NA., Isbister GK., Stokes B., Juurlink DN. Hyperbaric oxygen for carbon monoxide poisoning : a systematic review and critical analysis of the evidence.. „Toxicological reviews”. 2 (24), s. 75–92, 2005. PMID 16180928. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Witold Seńczuk red.: Toksykologia. Podręcznik dla studentów, lekarzy i farmaceutów Wydanie IV. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2002.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.