Świątynia Zeusa Olimpijskiego w Olimpii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Świątynia Zeusa w Olimpii
Świątynia Zeusa w Olimpii według niemieckiego historyka sztuki Wilhelma Lübkego (1826–1893), 1908
Świątynia Zeusa w Olimpii według niemieckiego historyka sztuki Wilhelma Lübkego (1826–1893), 1908
Państwo  Grecja
Miejscowość Olimpia
Typ budynku świątynia
Styl architektoniczny klasyczny
Architekt Libon z Elidy
Wysokość całkowita 20 m
Rozpoczęcie budowy 470 p.n.e.
Ukończenie budowy przed 456 p.n.e.
Położenie na mapie Grecji
Mapa lokalizacyjna Grecji
Świątynia Zeusa w Olimpii
Świątynia Zeusa w Olimpii
Ziemia37°38′16″N 21°37′48″E/37,637778 21,630000
Plan świątyni Zeusa w Olimpii
Ruiny świątyni Zeusa w Olimpii, 2013
Wyobrażenie posągu Zeusa dłuta Fidiasza, 1815
Wróżbita, fronton wschodni, Muzeum Archeologiczne w Olimpii
Apollo, fronton zachodni, Muzeum Archeologiczne w Olimpii

Świątynia Zeusa w Olimpii – starożytna świątynia poświęcona Zeusowi w Olimpii, największa ówczesna świątynia na Peloponezie, doskonały przykład architektury doryckiej, współcześnie część stanowiska archeologicznego w Olimpii, które w 1989 roku zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Historia[edytuj]

Świątynia Zeusa została wzniesiona w latach 470–456 p.n.e. w centralnej części sanktuarium Zeusa w Olimpii – Altisu[1][2]. Gmach został ufundowany przez mieszkańców Elidy z łupów wojennych po wojnie peloponeskiej[1]. Była to wówczas największa świątynia na Peloponezie i doskonały przykład architektury doryckiej[1][3]. Gmach uległ uszkodzeniu podczas trzęsienia ziemi w 374 p.n.e.[4]

Świątynia została spalona z rozkazu Teodozjusza II w 426 roku[1]. Ostatecznie zniszczyły ją trzęsienia ziemi w 551 i 552 roku[1].

Ruiny olimpiejonu to współcześnie część stanowiska archeologicznego w Olimpii, które w 1989 roku zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO[5].

Architektura[edytuj]

Według greckiego geografa Pauzaniasza (100/110–180 n.e.), który odwiedził Olimpię ok. 160 roku, architektem świątyni był Libon z Elidy[1][6]. Gmach został zbudowany w stylu doryckim[6][1], orientowany na osi wschód-zachód[1]. Na krepidomie postawiono 6 kolumn z przodu i z tyłu, 13 po bokach[6][3]. Kolumny były z wapienia pokryte białym stiukiem, miały ponad 10 m wysokości, a ich średnica przy bazie wynosiła 2,25 m[1]. Świątynia miała 20 m wysokości, jej dach zdobiły liczne ozdobne akroteria autorstwa Pajoniosa z Mende[4].

Świątynia miała trzy pomieszczenia: pronaos, cellę i opistodomos, przy czym pronaos i opistodomos były zakończone antami[1][6]. Na podłodze pronaosu zachowały się pozostałości późniejszej barwnej mozaiki z otoczaków z przedstawieniami Trytona[1][4]. Przed pronaosem znajdowało się miejsce wyłożone sześciokątnymi płytami z marmuru, gdzie zwycięzcom igrzysk wkładano na głowy wieńce laurowe[1].

Cella, otwarta na wschód, przedzielona była dwoma podwójnymi rzędami 7 kolumn na trzy nawy[1]. W środku, oddzielony od publiczności, stał chryzelefantynowy posąg Zeusa dłuta Fidiasza z ok. 430 p.n.e.[6] – jeden z siedmiu cudów świata[1]. Rzeźba przedstawiała Zeusa siedzącego na tronie, trzymającego w prawej dłoni statuę bogini Nike, a w lewej berło. Obnażone części ciała wykonano z kości słoniowej, a szaty i tron ze złota, przy czym tron ozdobiono reliefami ze scenami mitologicznymi[1]. Po wprowadzeniu zakazu igrzysk olimpijskich, posąg został wywieziony do Konstantynopola ok. 420 roku, gdzie przepadł w pożarze w 475 roku[1][4].

Dekoracja rzeźbiarska[edytuj]

Świątynię wyróżniała bogata dekoracja rzeźbiarska[1][7]. Dekoracja frontonów to doskonały przykład rzeźby z okresu wczesnoklasycznego[3][8]. Figury frontonów zostały wykonane z marmuru z Paros w latach 470–460 p.n.e.[3] Podczas trzęsienia ziemi w 374 p.n.e. zawaliła się fasada wschodnia i wypadły wszystkie rzeźby z frontonów[4]. Mniej uszkodzone rzeźby naprawiono, a trzy zniszczone figury kobiet z frontonu zachodniego zastąpiono nowymi z marmuru z Pentelejkonu i po remoncie budowli wstawiono na miejsce[3][4].

Fronton wschodni[edytuj]

Na frontonie wschodnim ukazano scenę przed pojedynkiem pomiędzy Pelopsem a Ojnomaosem, sędziowanym przez Zeusa[1][7]. Najprawdopodobniej jest to scena przysięgi składanej przez uczestników pojedynku i nadzorowanej przez Zeusa[9]. Przepowiednia głosiła, że Ojnomaos umrze, kiedy jego córka – Hippodameja – wyjdzie za mąż[7]. Dlatego wyzywał pretendentów do jej ręki na pojedynek – ściganie się rydwanami z Olimpii to Koryntu[7]. Nikt nie mógł się równać z Ojnomaosem, którego rydwan ciągnęły konie od Aresa, ojca Ojnomaosa[7]. Ojnomaos zawsze zwyciężał, a pokonanych rywali zabijał[7]. Według wersji Pauzaniasza[9], Pelops przekupił woźnicę króla – Myrtilosa, aby popsuł jego rydwan, co doprowadziło w konsekwencji do śmierci Ojnomaosa[7]. Jednak zamiast wynagrodzić Myrtilosa, Pelops go utopił[7]. Przed śmiercią Myrtilos przeklął Pelopsa i jego potomstwo[7]. Według wersji Pindara, Pelops wygrał wyścig, bo miał szybsze konie otrzymane od Posejdona[9].

Scena została odtworzona na podstawie opisu Pauzaniasza, przy czym opis ten doczekał się ponad 60 interpretacji[9]. Bezspornym pozostaje środkowa postać Zeusa, po którego jednej stronie widać Ojnomaosa z żoną, a po drugiej Pelopsa z Hippodameją, a za nimi ich zaprzężone rydwany[7]. Żadna z postaci nie okazuje emocji, jedynie twarz wróżbity – starego, łysego człowieka – wyraża szok, widząc to co ma się dopiero wydarzyć[10]. Przedstawienie emocji jest nietypowe dla okresu archaicznego[10].

Dekoracja frontonu wschodniego – scena przed pojedynkiem Pelopsa z Ojnomaosem, Muzeum Archeologiczne w Olimpii

Fronton zachodni[edytuj]

Fronton zachodni zdobiło przedstawienie walki pomiędzy Lapitami a centaurami podczas ślubu Pejritoosa – króla Lapitów z Hippodameją[11][3]. Pejritoos zaprosił na swój ślub sąsiadów z północy, centaurów, którzy łatwo się upijali, a pod wpływem alkoholu stawali się agresywni[3]. Centaurowie szybko się upili i zaatakowali pannę młodą oraz innych gości[3]. Pan młody wraz ze swoim przyjacielem – Tezeuszem ruszyli na ratunek i wyrzucili centaurów z wesela[3].

Po środku frontonu, podobnie jak w przypadku frontonu wschodniego, umieszczono postać boga, większość badaczy skłania się do interpretacji, że jest to Apollo[11]. Po jego obydwu stronach ukazano po trzy postaci: centaura, lapickiej kobiety i herosa. Herosi to najprawdopodobniej Tezeusz i Pejritoos[11]. Jedna z grup ukazujących kobietę z centaurem przedstawia Hippodameję z Eurytionem[11]. W dalszej kolejności umieszczono grupy centaurów atakujące kobiety i dzieci oraz Lipitów próbujących ich uwolnić[11].

Dekoracja frontonu zachodniego – scena walki pomiędzy Lapitami a centaurami, Muzeum Archeologiczne w Olimpii

Metopy[edytuj]

Nad wejściami do pronosu i opistodomosu znajdowało się po sześć metop przedstawiających w sumie dwanaście prac Heraklesa[1] – legendarnego inicjatora igrzysk olimpijskich[10]. Według Pauzaniasza, metopy od strony wschodniej przedstawiały od lewej do prawej kolejno: dzika erymantejskiego, klacze Diomedesa, Geriona, Atlasa przynoszącego złote jabłka z ogrodu Hesperyd, (przedstawienie Cerbera z Hadesu – pominięte w opisie Pauazanisza) i stajnie Augiasza, a od strony zachodniej (od strony prawej do lewej): Amazonkę, łanię kerynejską, byka kreteńskiego, ptaki stymfalijskie, Hydrę lernejską i lwa nemejskiego[12]. Wszystkie rzeźby wykonano w stylu surowym[10].

Fragmenty bogatej dekoracji rzeźbiarskiej zostały odrestaurowane i znajdują się w Muzeum Archeologicznym w Olimpii[1]. Metopy zostały natomiast wywiezione do Francji i znajdują się w Luwrze[1].

Przypisy

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Olympia Vickatou: Temple of Zeus at Olympia (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2017-01-08].
  2. Janina K. Darling: Architecture of Greece. Greenwood Publishing Group, 2004, s. 207. ISBN 9780313321528. [dostęp 2017-01-11]. (ang.)
  3. a b c d e f g h i Powerhouse Museum: The Pediments of the Temple of Zeus at Olympia (ang.). W: Powerhouse Museum’s website “1000 years of the Olympic Games” [on-line]. 2000. [dostęp 2017-01-10].
  4. a b c d e f Powerhouse Museum: The Temple of Zeus at Olympia (ang.). W: Powerhouse Museum’s website “1000 years of the Olympic Games” [on-line]. 2000. [dostęp 2017-01-10].
  5. UNESCO: Archaeological Site of Olympia (ang.). [dostęp 2017-01-08].
  6. a b c d e Perseus Digital Library Project: Olympia, Temple of Zeus (Building) (ang.). [dostęp 2017-01-11].
  7. a b c d e f g h i j Fred S. Kleiner: Gardner's Art through the Ages: The Western Perspective. Cengage Learning, 2009, s. 105. ISBN 9780495573609. [dostęp 2017-01-11]. (ang.)
  8. Museum of Classical Archaeology, Cambridge: Temple of Zeus at Olympia – Pediments (ang.). [dostęp 2017-01-10].
  9. a b c d Perseus Digital Library Project: Olympia East Pediment (Sculpture) (ang.). [dostęp 2017-01-11].
  10. a b c d Fred S. Kleiner: Gardner's Art through the Ages: The Western Perspective. Cengage Learning, 2009, s. 106. ISBN 9780495573609. [dostęp 2017-01-11]. (ang.)
  11. a b c d e Perseus Digital Library Project: Olympia West Pediment (Sculpture) (ang.). [dostęp 2017-01-11].
  12. Perseus Digital Library Project: Olympia Metopes (Sculpture) (ang.). [dostęp 2017-01-11].