Olimpia (Grecja)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Olimpia
Ilustracja
Starożytny stadion w Olimpii
Państwo  Grecja
Administracja zdecentralizowana Peloponez, Grecja Zachodnia i Wyspy Jońskie
Region Grecja Zachodnia
Jednostka regionalna Elida
Gmina Olimpia
Wysokość 63 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności

835
Nr kierunkowy 26240
Kod pocztowy 270 65
Tablice rejestracyjne ΗΑ
Położenie na mapie Grecji
Mapa lokalizacyjna Grecji
Olimpia
Olimpia
Ziemia37°38′17″N 21°37′48″E/37,638056 21,630000
Stanowisko archeologiczne w Olimpiia
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Olimpia FilipTemple.JPG
Państwo  Grecja
Typ kulturowe
Spełniane kryterium I, II, III, IV, VI
Numer ref. 517
Regionb Europa i Ameryka Północna
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 1989
na 13. sesji
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO

Olimpia[1] (nowogr. Αρχαία Ολυμπία, Archea Olimbia) – miejscowość w Grecji, na Peloponezie, w administracji zdecentralizowanej Peloponez, Grecja Zachodnia i Wyspy Jońskie, w regionie Grecja Zachodnia, w jednostce regionalnej Elida. Siedziba gminy Olimpia. W 2011 roku liczyła 835 mieszkańców[2].

W starożytności (od ok. XII w. p.n.e.) Olimpia (starogr. Ολυμπία, Olympía) była ośrodkiem kultu Zeusa. Od 776 roku p.n.e. miejsce igrzysk olimpijskich. W 1989 roku stanowisko archeologiczne w Olimpii zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Starożytna Olimpia położona jest na zachodnim Peloponezie, ok. 16 km od Morza Jońskiego i 60 km od Elidy[3], pomiędzy zbiegającymi się dwoma rzekami: Alfiosem (Alfejos) i Kladeosem, u stóp wzgórza Kronos (122,7 m)[4].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Tereny Olimpii zamieszkane były nieprzerwanie pomiędzy 2800 a 1100 p.n.e. – w okresie od wczesnej do późnej kultury helladzkiej[4]. Pierwsze ślady kultu Pelopsa i jego żony Hippodamei pochodzą z okresu późnej kultury helladzkiej[4]. Z tego samego (lub nawet wcześniejszego) okresu pochodzą ślady kultu Kronosa, Gai, Ejlejtyi i Temidy[4][5]. Olimpia stała się centrum kultu Zeusa ok. X wieku p.n.e.[6] po inwazji Dorów w XII w. p.n.e.; kult ten stale się rozwijał aż do początku VIII w. n.e.[4]. Nazwa Olimpia nawiązuje to Olimpu – siedziby Zeusa[6].

U stóp wzgórza Kronos nad Alfiosem (Alfejos) i Kladeosem znajdował się początkowo temenos, gdzie z czasem wzniesiono sanktuarium poświęcone Zeusowi[7] – jego powstanie szacuje się na ok. 1000 p.n.e. Sanktuarium Zeusa stanowił ogrodzony, prostokątny 4-hektarowy święty gaj (gdzie posadzono m.in. oliwki, topole, dęby i sosny[4]) zwany Altisem (od stgr. alsos = pol. drzewo[7]). Początkowo (IX–VIII w. p.n.e.) w otoczonym murem sanktuarium znajdował się jedynie ołtarz Zeusa i Pelopejon – grób legendarnego Pelopsa[7].

Wokół sanktuarium odbywały się co pięć lat panhelleńskie igrzyska[6], zwane od tego miejsca olimpijskimi. Według lokalnego podania to Pelops miał zapoczątkować organizację igrzysk olimpijskich (grecki geograf Pauzaniasz uważał Heraklesa za inicjatora igrzysk)[7]. Pierwsze odnotowane igrzyska odbyły się w 776 p.n.e. a kolejne miały miejsce co cztery lata[5]. W roku tym Ifitos – król Elidy, Kleostenes z Pizy i Likurg przywrócili organizację igrzysk w Olimpii po inwazji doryckiej i wprowadzili instytucję „świętego pokoju” (Ekechejria)[8]. „Święty pokój” ogłaszano na 1 miesiąc na terenie całej ówczesnej Grecji, święty stawał się wówczas również teren wokół Altisu – nie wolno było wnosić tu broni[5]. Igrzyska obejmowały wówczas jedną dyscyplinę – bieg na dystansie jednego stadionu[5].

Coraz popularniejsze olimpiady zapoczątkowały rozkwit Olimpii[4], która stała się panhelleńskim ośrodkiem religijnym[5]. W VII w. p.n.e. zwiększono liczbę dyscyplin olimpijskich – dodano m.in. bieg długodystansowy, pięciobój, zapasy, boks oraz wyścigi konno i wyścigi rydwanów[9]. Okres szybkiego rozwoju sanktuarium przypadał na okres archaiczny, kiedy to wzniesiono monumentalne budowle, m.in. świątynię Hery (wczesny VI w. p.n.e.[10]), prytanejon (ok. 475 p.n.e.[11]), buleuterion (ok. 580 p.n.e.[12]) i pierwszy stadion[8]. Obok sanktuarium powstały liczne skarbce – łącznie w latach ok. 600–450 p.n.e. przynajmniej 15[3], z których najbardziej znany jest skarbiec Megaryjczyków, datowany na VI w. p.n.e.[13] Jest to skromna budowla w stylu doryckim, reprezentująca typ świątyni między antami[13].

Na okres klasyczny (500–323 p.n.e.) przypada budowa świątyni Zeusa i nowego stadionu poza Altisem[8]. Świątynia Zeusa została ukończona w ok. 456 p.n.e. – była to największa świątynia na Peloponezie[9]. Wewnątrz świątyni znajdował się jeden z tzw. siedmiu cudów świata – 13-metrowy posąg Zeusa (ok. 430 p.n.e.) dłuta Fidiasza (ok. 490 p.n.e.–ok. 430 p.n.e.)[14][3]. Oprócz tego wzniesiono szereg innych budowli o niereligijnym charakterze (m.in. łaźnie, kolejne skarbce)[8].

W dobie epoki hellenistycznej powstał Leonidajon – dom gościnny dla honorowych gości oraz Filipejon – świątynia ufundowana przez Filipa II Macedońskiego, a wokół sanktuarium kolejne obiekty sportowe: stadion na 45 tys. widzów, hipodrom, Metroon, gimnazjon z palestrą oraz łaźnie[8][15]. W czasach Cesarstwa Rzymskiego sanktuarium zostało kilkakrotnie splądrowane, wzniesiono łaźnie, luksusowe wille i akwedukt[8]. W latach 160–170 n.e. Olimpię odwiedził grecki geograf Pauzaniasz, który sporządził szczegółowe opisy sanktuarium za czasów jego największej świetności, poświęcając mu dwie z dziesięciu ksiąg swojego dzieła Periegesis tes Hellados (pol. „Wędrówki po Helladzie”)[3]. Jego opisy, obok wyników badań archeologicznych, posłużyły do budowy modeli sanktuarium[3].

Sanktuarium funkcjonowało w pierwszych latach chrześcijaństwa za panowania Konstantyna I Wielkiego[8]. Ostatnie igrzyska odbyły się w Olimpii w roku 393, wkrótce potem w 394 roku Teodozjusz I Wielki wydał edykt zakazujący wszelkich świąt i uroczystości pogańskich[8]. W roku 426 Teodozjusz II rozkazał zniszczenia Olimpii[8], m.in. spalono wówczas świątynię Zeusa[14]. W połowie V w. w sanktuarium osiedliła się mała społeczność chrześcijańska i przekształciła warsztat Fidiasza w kościół[8]. Trzęsienia ziemi w 551 i 552 roku dokonały kolejnych zniszczeń, m.in. świątynia Zeusa uległa częściowemu zawaleniu[8]. Na przestrzeni wieków obszar sanktuarium wielokrotnie zalewały wody Kladeos i Alfios – sanktuarium przykryła warstwa piachu i szlamu o grubości 5–7m[8].

Historia odkrycia Olimpii[edytuj | edytuj kod]

W 1516 roku miejsce zbiegu rzek Alfios i Kladeos zostało oznaczone na mapie weneckiej jako Andilalo[16]. Pod koniec wojny trzydziestoletniej, szwedzki dyplomata Matthias Palbitzki (1623–1677), podróżujący po Grecji w latach 1645–1648, był najprawdopodobniej pierwszym zachodnim Europejczykiem, który dotarł do Olimpii w 1647 roku[16]. W 1723 roku, w liście do arcybiskupa Korfu, benedyktyński mnich i francuski paleograf Bernard de Montfaucon (1655–1741) wysunął propozycję odnalezienia Olimpii i przeprowadzenia prac wykopaliskowych[16][17]. Pomysł ten nigdy jednak nie został zrealizowany[17]. W latach 1728–1731, prace wykopaliskowe w Grecji prowadził na zlecenie króla Francji Ludwika XV francuski antykwariusz Michel Fourmont (1690–1746), który został odwołany do Paryża zanim rozpoczął prace na granicy Arkadii i Elidy[17]. Kolejnym uczonym z zamiarem odkrycia Olimpii był niemiecki historyk sztuki i archeolog Johann Joachim Winckelmann (1717–1768), którego plany przekreśliła jego nagła śmierć z rąk mordercy[17]. Kolejne wyprawy do Grecji zorganizowało w latach 60. XVIII w. brytyjskie Towarzystwo Dyletantów (ang. Society of Dilettanti)[17]. Pierwsza wyprawa, pod kierownictwem angielskiego antykwariusza Richarda Chandlera (1737–1810), odbyła się w 1764 roku, po której nastąpiła druga w 1766 roku[17]. Podczas drugiej wyprawy, bazując na opisie Pauzaniasza, poszukiwania Olimpii zakończyły się sukcesem[16]. Sanktuarium zostało odkryto ponownie w 1766 roku[8] a zidentyfikował je Richard Chandler[18], który odkrył ruiny świątyni Zeusa Olimpijskiego – pozostałości naosu i dorycki kapitel[17].

Ponieważ antyczna Olimpia była w ruinie, pierwsze nowożytne igrzyska olimpijskie zorganizowano w 1896 roku w Atenach[19].

Stanowisko archeologiczne w Olimpii[edytuj | edytuj kod]

W XIX i XX wieku w Olimpii prowadzono systematyczne prace archeologiczne. W 1829 roku francuska ekspedycja do Morei (fr. Expédition de Morée) przeprowadziła pierwsze prace archeologiczne, odkrywając częściowo świątynię Zeusa i zabierając fragmenty frontonów do muzeum w Luwrze[8].

Od 1875 roku wykopaliska prowadzone są przez Niemiecki Instytut Archeologiczny (niem. Deutsches Archäologisches Institut, DAI)[8]. Pierwsze prace prowadzono pod kierunkiem Ernsta Curtiusa (1814–1896) i Friedricha Adlera (1827–1908)[16]. Pierwsza wyprawa odbyła się w latach 1875–1876, kiedy to odkryto pozostałości posągu Nike[16]. Podczas drugiej wyprawy w latach 1876–1877 odkryto m.in. rzeźbę Hermesa z małym Dionizosem, podczas trzeciej – w latach 1877–1878 odkryto m.in. Filipejon, podczas czwartej – w latach 1878–1879 m.in. prytanejon oraz pelopejon a w trakcie piątej wyprawy w latach 1879–1880 odnaleziono m.in. leonidajon[16]. Szósta, ostatnia wyprawa w latach 1880–1881 poświęcona była katalogowaniu znalezisk[16].

W 1989 roku stanowisko archeologiczne w Olimpii zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO[20].

Sanktuarium w Olimpii 1: Północno-wschodnie propyleje; 2: Prytanejon; 3: Filipejon – świątynia Filipa II Macedońskiego; 4: Świątynia Hery; 5: Pelopejon – grób legendarnego Pelopsa; 6: Nimfajon; 7: Metroon – świątynia Matki Bogów; 8: Zanes – brązowe posągi Zeusa; 9: Kryptoportyk z I w. n.e. łączący Altis ze stadionem; 10: Stadion; 11: Stoa Echo; 12: Gmach Ptolemeusza II Filadelfosa i Arsinoe I; 13: Stoa Hestii; 14: Budynki hellenistyczne; 15: Świątynia Zeusa; 16: Ołtarz Zeusa; 17: Dar wotywny Achajów; 18: Dar wotywny Mikytosa; 19: Nike Pajoniosa; 20: Gimnazjon; 21: Palestra; 22: Teokleon – mieszkania kapłanów; 23: Heroon; 24: Warsztat Fidiasza; 25: Łaźnie Kladeos; 26: Łaźnie greckie; 27 i 28: domy gościnne; 29: Leonidajon; 30: Łaźnie południowe; 31: Buleuterion; 32: Południowe stoa; 33: Willa Nerona. Skarbce I: skarbiec Sikionu; II: skarbiec Syrakuz; III: skarbiec Epidamnos; IV: skarbiec Byzantionu; V: skarbiec Sybaris; VI: skarbiec Cyreny; VII: niezidentyfikowany; VIII: ołtarz?; IX: skarbiec Selinunt; X: skarbiec Metapontum; XI: skarbiec Megary; XII: skarbiec Geli.
Numer na planie Zdjęcie
(stan współcześnie)
Nazwa Rok budowy Opis
2 Prytanejon ok. 475 p.n.e.[11] Wzniesiony na planie prawie kwadratu (32.65 m x 27.25 m) gmach dorycki z gankiem i westybulem, otwartymi dziedzińcami po bokach[11]. W centralnym pomieszczeniu znajdował się najprawdopodobniej ołtarz Hestii[11]. W gmachu urzędowali organizatorzy igrzysk i świętowano tu również zwycięstwa sportowców[11].
3 Olympia Philippeion.jpg Filipejon – świątynia Filipa II Macedońskiego ok. 339 p.n.e. – 300 p.n.e.[21] Tolos z okrągłym naosem, z wejściem od zachodu, otoczony kolumnadą 18 kolumn jońskich; wewnątrz kolumnada z 9 kolumn korynckich[21]. Wzniesiony przez Filipa II Macedońskiego (ukończony przez Aleksandra Wielkiego) dla uczczenia zwycięstwa w bitwie pod Cheroneą w 338 roku p.n.e.[21] W środku stały chryzelefantynowe posągi Aleksandra Wielkiego, jego rodziców: Filipa II Macedońskiego i jego żony Olimpias oraz jego dziadków: Amyntasa III Macedońskiego i jego żony Eurydyki[21].
4 Olympia - Hera Temple.jpg Świątynia Hery Wczesny VI w. p.n.e.[10] Architekt nieznany[10]. Gmach dorycki z okresu archaicznego, o wymiarach 19m × 50m, orientowany na osi wschód-zachód, z wejściem od wschodu tak, by promienie wschodzącego słońca oświetlały posąg Hery w środku[10]. Wzniesiony z wapienia (fundamenty i podstawa), cegieł glinianych (partie środkowe) i drewna (partie górne i dach), o dachu krytym dachówką terakotową[10]. Na środku frontonów znajdowały się okrągłe, terakotowe akroteriony w jaskrawych kolorach[10]. Naos otaczały początkowo drewniane kolumny, wysokie na ponad 5 m – po sześć z przodu i z tyłu, i szesnaście po bokach[10]. Kolumny drewniane wymieniano stopniowo na kolumny wapienne, przy czym każda kolumna odpowiadała stylistycznie epoce, w której dokonywano wymiany[10].
5 Pelopejon ok. 600-500 p.n.e.[22] Grób legendarnego Pelopsaperibolos z propylonem, wewnątrz ołtarz herosa Pelopsa[22] oraz posągi i topole[23].
6 Olympia, Greece27.jpg Nimfajon ok. 160[24] Nimfajon, znany jako eksedra Heroda Attyka, z prostokątnym zbiornikiem w części dolnej i owalnym w części górnej połączonymi apsydą[25]. Ściana miała 15 niszy na posągi[24] (inne źródła podają dwa rzędy po 11 nisz[25]). Po środku owalnego zbiornika stał marmurowy posąg byka[25]. Wodę do nimfajonu sprowadzał akwedukt ze źródła odległego o 4 km, woda spływała do basenu górnego a następnie brązowymi rynnami do zbiornika na dole, skąd była rozprowadzana rurami po sanktuarium[24].
7 Metroon in Olympia 2010.jpg Metroon ok. 400–300 p.n.e.[26] Dorycka świątynia dedykowana matce bogów Rei, później zwanej Kybele[27]; gmach z kolumnadą 6 x 11 kolumn; naos otwarty na wschód do pronaosu zakończonego antami, po stronie zachodniej opistodomos również zakończony antami[26][27].
8 Greece-0528 - Bases of Zanes (4th – 1st century BC).jpg Zanes – brązowe posągi Zeusa Rząd szesnastu piedestałów przy wejściu na stadion, na których stały brązowe posągi Zeusa ufundowane z kar nakładanych na zawodników za oszukiwanie podczas igrzysk[28]. Żaden z posagów nie zachował się do naszych czasów[28]. Według Pauzaniasza, pierwszy posąg został ustawiony w 388 p.n.e. po 98. igrzyskach, kiedy na jednego z zawodników – Eupolosa z Tesalii – została nałożona kara za przekupienie trzech swoich przeciwników w zawodach bokserskich[28]. Posągi wykonane były przez najlepszych ówczesnych artystów, m.in. przez Kleona z Sykionu[28]. Każdy posąg miał na piedestale tabliczkę z nazwiskiem winnego sportowca, co miało odwodzić innych zawodników od oszustw podczas igrzysk[28].
9–10 Greece-0533.jpg Kryptoportyk i stadion (stadion III) ok. 775–350 p.n.e.[29] Trzeci stadion w Olimpii usytuowany na wschód od Altisu, miejsce starożytnych igrzysk olimpijskich oraz Herajów – igrzysk dla kobiet[30]. Pierwszy stadion z poł. VI w. p.n.e. zlokalizowany był na południe od wzgórza Kronos w granicach Altisu, po drugiej stronie jego zachodniego boku znajdował się ołtarz Zeusa[30]. Drugi stadion wzniesiono na wschód od pierwszego – zbocze wzgórza zapewniało miejsce dla publiczności po stronie północnej a po stronie południowej wzniesiono widownię[30]. Ostateczna formę stadion otrzymał w V w. p.n.e. – z uwagi na ogromną popularność igrzysk został przesunięty 82 m na wschód i 7 m na północ i otoczony ławami dla publiczności[30]. Stadion mieścił ok. 45 tys. widzów[30]. W poł. IV w. p.n.e. stadion został odgrodzony od Altisu nowo-wybudowaną stoe Echo[30]. Całkowite wymiary stadionu to 212,54 m długości i 30–34 m szerokości, przy czym dwa kamienne znaczniki wyznaczały bieżnię – dystans stadionu równy 192,27 m, zaznaczając linie startu i mety[30]. Na stronie południowej znajdowało się podium dla sędziów, a naprzeciwko, po stronie północnej, stał ołtarz Demeter[30]. W okresie rzymskim stadion został poddany renowacji (stadion IV–V)[30]. Pod koniec III w. p.n.e. wzniesiono zadaszone wejście dla sportowców a po stronie zachodniej dodano monumentalny portyk – kryptoportyk[30].
11 Restes de l'estoa d'Eco, Olímpia.JPG Stoa Echo ok. 350 p.n.e.[31] Stoa z zewnętrzną kolumnadą, najprawdopodobniej koryncką, otwartą na zachód oraz wewnętrzną kolumnadą jońską[31]. Nazywana w starożytności stoą Echo, ponieważ echo miało odpowiadać w jej wnętrzu siedem razy[31]. Wzniesiona być może przez Filipa II Macedońskiego, wielokrotnie przebudowywana, zdobiona malowidłami[31].
13 Stoa Hestii (Hellanodikeon) ok. 375–350 p.n.e.[32] Stoa na planie prostokąta, z zewnętrzną kolumnadą dorycką z trzech stron, w układzie 18 kolumn z przodu i 8 po bokach[33], otwartą na zachód[32]. Wschodnia strona budynku mogła być poświęcona Hestii, nad którą później ( w I w. p.n.e.[33]) wzniesiono budynki hellenistyczne nieznanego przeznaczenia – ich pozostałości użyto do budowy willi Nerona[32]. Następnie teren został wykorzystany do wzniesienia łaźni wschodnich[32].
15 Olympia (18).jpg Świątynia Zeusa ok. 470–456 p.n.e.[34] Architekt – Libon z Elidy[14]. Usytuowana w centrum sanktuarium świątynia dorycka[34], orientowana na osi wschód-zachód – największa na Peloponezie[14]. Na krepidomie 6 kolumn z przodu i z tyłu, 13 po bokach[34]. Kolumny wzniesione z wapienia, miały ponad 10 m wysokości a ich średnica przy bazie wynosiła 2,25 m[14]. Trójnawowy naos otwarty na wschód, podzielony dwoma podwójnymi rzędami 7 kolumn na trzy nawy; pronaos i opistodomos zakończone antami[34]. W środku, oddzielona od publiczności, stała statua Zeusa dłuta Fidiasza[34]. Świątynia została spalona z rozkazu Teodozjusza II w 426 roku[14]. Zniszczona w trzęsieniach ziemi w 551 i 552 roku[14].
16 Ołtarz Zeusa Obszar na planie prostokąta z ołtarzem usypanym z popiołu ze składanych ofiar[35]. Ołtarz nie zachował się do naszych czasów – został zniszczony podczas akcji likwidacji Olimpii za czasów Teodozjusza I Wielkiego i Teodozjusza II[36]. Według mitu, Zeus sam miał wskazać lokalizację ołtarza, ciskając piorun w wybrane miejsce[36].
19 Piedestał Nike Masywny, dziewięciometrowy piedestał z inskrypcją wotywną z dedykacją posągu Nike Zeusowi Olimpijskiemu przez mieszkańców Mesenii i Nafpaktos po ich zwycięstwie nad Lakonią w II wojnie peloponeskiej (ok. 421 p.n.e.) i nazwiskiem artysty, który posąg wykonał – Pajonios z Mende[37]. Druga inskrypcja Meseńczyków z ok. 135 p.n.e. znajduje się na prawym boku piedestału i upamiętnia arbitraż pomiędzy Meseńczykami a Lakończykami w sprawie o sporny teren na górze Tajget – Dentheliatis[37]. Posąg Nike z Olimpii znajduje się obecnie w Muzeum Archeologiczne w Olimpii[37].
20 Olympia Gymnasion.jpg Gimnazjon ok. 250 p.n.e.[38] Gimnazjon złożony z czterech stoi; wody rzeki Kladoes zmyły część północną i zachodnią kompleksu[38].
21 Palestra d'Olímpia.JPG Palaestra ok. 400–300 p.n.e.[39] Perystyl otoczony portykiem kolumnowym 19 x 19 kolumn doryckich, wysypany piaskiem; pokoje dla zawodników we wszystkich czterech częściach budynku wokół perystylu[39][40]. Po stronie południowej kolumnada 15 kolumn jońskich, po stronie północnej ephebeum – pokój ćwiczeń z wewnętrzną kolumnadą 9 kolumn jońskich[39]. Część kompleksu gimnazjonu, używana przez bokserów, zapaśników i skoczków do ćwiczeń[40].
22 Theokoleon, Olímpia.JPG Theokoleon ok. 360 p.n.e.[41] Budynek wzniesiony na planie prostokąta (prawie kwadratu) z dziedzińcem wewnętrznym, gdzie znajdowała się studnia[41]. Osiem pomieszczeń w gmachu głównym i dwa w westybulu[41]. Najprawdopodobniej kwatera kapłanów Olimpii – theokoloi[41][42].
23 Heroon ok. 450 p.n.e.[43] Budynek na planie prostokąta podzielony na trzy części, pierwotnie łaźnie[43]. Wejście od zachodu z czterema kolumnami, od wschodu dwa pomieszczenia: okrągłe na północnym wschodzie – tolos o średnicy 8m[44] i prostokątne na południowym wschodzie[43]. Tolos poświęcony był nieznanemu herosowi, w środku znajdował się ołtarz z ziemi i popiołu pokrytych stiukiem[43].
24 Exterior del taller de Fídies, Olímpia.JPG Warsztat Fidiasza ok. 430 p.n.e.[45] Dwupiętrowy, dwuizbowy budynek z wejściem od wschodu[45], wzniesiony poza sanktuarium naprzeciwko świątyni Zeusa[46]. Podczas wykopalisk znaleziono tu wiele narzędzi oraz kubek z napisem „Fidiasz”[45]. Tutaj Fidiasz miał stworzyć posąg Zeusa[45]. W V w. wzniesiono tu kościół chrześcijański[46].
25 Łaźnie Kladeos ok. 100[47] Łaźnie wzniesione w okresie rzymskim nad brzegiem rzeki Kladeos po zachodniej stronie sanktuarium, w miejscu basenu „Łaźni Greckich” z V w. pn.e.[47]
26 Łaźnie Greckie ok. 480 p.n.e.[48] Łaźnie z basenem po stronie południowo-zachodniej, wielokrotnie przebudowywane i rozbudowywane[48]. Nazywane „Łaźniami Greckimi” dla odróżnienia od późniejszych łaźni z okresu rzymskiego; najprawdopodobniej opuszczone w okresie rzymskim[49].
27–28 Domy gościnne ok. 170 p.n.e.[50] Dwa domy gościnne wzniesione przez Rzymian dla widzów igrzysk. Kilka pokoi w obydwu domach miało podłogę wyłożoną mozaiką, której fragmenty zachowały się do naszych czasów[50].
29 Olympie - Léonidaion.jpg Leonidajon ok. 330 p.n.e.[51] Dom gościnny dla honorowych gości sanktuarium, wzniesiony na planie prostokąta o wymiarach 75 m x 81 m, otoczony kolumnadą jońską z dziedzińcem wewnętrznym z kolumnami doryckimi[51]. Nazwany Leonidajonem od imienia budowniczego Leonidasa z Naxos[51].
30 Łaźnie południowe III w.[52] Łaźnie południowe usytuowane po zachodniej stronie Leonidajonu, używane jako łaźnie do V wieku[52]. Pierwsze łaźnie w Grecji z zastosowaniem rzymskiej technologii hypocaustum[53]. Zachowały oryginalną wysokość i dach oraz częściowo mozaiki na podłogach[52].
31 Bouleuterion in Olympia 2010 2.jpg Buleuterion ok. 580 p.n.e.[12] Czteroczęściowa budowla buleuterionu złożona ze stoi, dwóch skrzydeł z apsydami – północnym i południowym – oraz kolumnady (27 x 3 kolumny) łączącej trzy części, otwartej na wschód[12]. Wejścia do skrzydeł od wschodu poprzez anty z trzema kolumnami doryckimi; skrzydła – dwunawowe hale z siedmioma kolumnami, oddzielone murem od dwóch pomieszczeń na krańcach z apsydami[12]. Pomiędzy skrzydłami budynek na planie kwadratu[12]. Buleuterion wznoszono stopniowo – skrzydło południowe powstało na pozostałościach z V w. p.n.e., północne datuje się na VI w. p.n.e. a stoa datowana jest na okres po trzęsieniu ziemi w 374 r. p.n.e.[12] Siedziba senatu Elidy, którego członkowie byli odpowiedzialni za organizację igrzysk[54]. Tutaj rejestrowano zawodników igrzysk, ogłaszano program zawodów i rozstrzygano spory podczas igrzysk[54]. Według greckiego geografa Pauzaniasza tutaj zawodnicy składali przysięgę, że będą walczyć fair play a sędziowie, że będą rozstrzygać uczciwie i nie brać łapówek[54].
32 Stoa południowa (proedria) ok. 350 p.n.e. [55] Dwu-nawowa stoa z dorycką kolumnadą zewnętrzną, otwartą na południe, i koryncką kolumnadą wewnętrzną[55].
33 Willa Nerona ok. 50–70[56]
65–57[57]
Dom mieszkalny z wieloma pokojami i wejściem od strony zachodniej[56]. Nazwany willą Nerona od stempla cesarskiego Nerona NER. AVG.[57] na ołowianej rurze instalacji wodnej[56]. Inne źródła podają, że willa została wybudowana dla cesarza Nerona, który przybył do Olimpii oglądać igrzyska w 67 roku[57].
I–XII Tresor de Sició, Olímpia.JPG Skarbce VII–V w. p.n.e.[58] Skarbce różnych miast greckich zlokalizowane są u stóp wzgórza Kronos, wznoszone w wiekach XVII–V p.n.e. na tarasie rozciągającym się od nimfajonu do stadionu[58]. W IV w. p.n.e. zbudowano schody prowadzące z tarasy do Altisu[58]. Budynki skarbców miały formę małych świątyń z jednym pomieszczeniem i portykiem zamkniętym antami. W ich wnętrzu przechowywano cenne wota dla Zeusa. Skarbce miały tu następujące miasta: Sikion, Syrakuzy, Epidamnos, Byzantion, Sybaris, Cyrena, Selinunt, Metapontum, Megara i Gela, ale jedynie pięć zidentyfikowano z całkowitą pewnością: skarbiec numer I – Sikionu (ok. 559 p.n.e.)[59], skarbiec numer IX – Selinunt (ok. 550–525 p.n.e.)[60], skarbiec numer X – Metapontum (ok. 575 p.n.e.)[61], skarbiec numer XI – Megary (ok. 525 p.n.e.)[13] i skarbiec numer XII – Geli (ok. 575–550 p.n.e.)[62][58].

Artefakty znalezione w Olimpii prezentowane są w dwóch muzeach:

Tradycje olimpijskie[edytuj | edytuj kod]

Od 1936 roku płomień olimpijski, który płonie podczas nowożytnych igrzysk olimpijskich, zapalany jest za pomocą promieni słonecznych skupionych przez paraboliczne zwierciadło na stadionie w Olimpii[65]. Stamtąd jest on przenoszony przez olimpijską sztafetę do miejsca rozgrywania igrzysk w danym roku[65]. Zwyczaj ten został zapoczątkowany przed Letnimi Igrzyskami Olimpijskimi w Berlinie w 1936 roku z inicjatywy niemieckiego działacza sportowego Carla Diema (1882–1932)[65].

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych: Nazewnictwo Geograficzne Świata. Zeszyt 11. Warszawa: GŁÓWNY URZĄD GEODEZJI I KARTOGRAFII, 2009, s. 11. ISBN 83-239-7552-3. [dostęp 2016-08-02]. (pol.)
  2. ESTAT: Απογραφή Πληθυσμού - Κατοικιών 2011. ΜΟΝΙΜΟΣ Πληθυσμός (gr.). [dostęp 2016-08-02].
  3. a b c d e Donald G. Kyle: Sport and Spectacle in the Ancient World. John Wiley & Sons, 2014, s. 108. ISBN 9781118613801. [dostęp 2016-08-06].
  4. a b c d e f g N. Yalouris: Stillwell, Richard. MacDonald, William L. McAlister, Marian Holland: The Princeton encyclopedia of classical sites. Princeton: Princeton University Press, 1976. [dostęp 2016-08-06].
  5. a b c d e Janina K. Darling: Architecture of Greece. Greenwood Publishing Group, 2004, s. 41. ISBN 9780313321528. [dostęp 2016-08-02].
  6. a b c UNESCO: Archaeological Site of Olympia – Advisory Body Evaluation (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  7. a b c d John Pedley: Sanctuaries and the Sacred in the Ancient Greek World. Cambridge University Press, 2005, s. 119. ISBN 9780521809351. [dostęp 2016-08-02].
  8. a b c d e f g h i j k l m n o Olympia Vickatou: Olympia – history (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  9. a b Janina K. Darling: Architecture of Greece. Greenwood Publishing Group, 2004, s. 42. ISBN 9780313321528. [dostęp 2016-08-02].
  10. a b c d e f g h Janina K. Darling: Architecture of Greece. Greenwood Publishing Group, 2004, s. 195. ISBN 9780313321528. [dostęp 2016-08-02].
  11. a b c d e Perseus Digital Library Project: Olympia, Prytaneion (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  12. a b c d e f Perseus Digital Library Project: Olympia, Bouleuterion (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  13. a b c Perseus Digital Library Project: Olympia, Treasury of the Megarians (11) (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  14. a b c d e f g Olympia Vickatou: Temple of Zeus at Olympia (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  15. Janina K. Darling: Architecture of Greece. Greenwood Publishing Group, 2004, s. 43. ISBN 9780313321528. [dostęp 2016-08-02].
  16. a b c d e f g h Berthold Fellmann. The History of Excavations at Olympia. „Olympic Review”, s. 109–162, march-april 1973. 64–65. Comité International Olympique (ang.). 
  17. a b c d e f g Karl Lennartz. Olympia and history. „Olympic Review”, s. 272–321, march-april 1973. 64–65. Comité International Olympique (ang.). 
  18. Willy Clarysse, Sofie Remijsen: The site of Olympia (ang.). W: KU Leuven [on-line]. 2008, 2012. [dostęp 2016-08-05].
  19. Janina K. Darling: Architecture of Greece. Greenwood Publishing Group, 2004, s. 135. ISBN 9780313321528. [dostęp 2016-08-02].
  20. UNESCO: Archaeological Site of Olympia (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  21. a b c d Perseus Digital Library Project: Olympia, Philippeion (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  22. a b Perseus Digital Library Project: Olympia, Pelopeion (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  23. Olympia Vickatou: Pelopion (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  24. a b c Perseus Digital Library Project: Olympia, Nymphaeum (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  25. a b c Olympia Vickatou: Nymphaeon of Olympia (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  26. a b Perseus Digital Library Project: Olympia, Metroon (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  27. a b Olympia Vickatou: The Metroon (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  28. a b c d e Olympia Vickatou: Zanes (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  29. Perseus Digital Library Project: Olympia, Stadium (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  30. a b c d e f g h i j Olympia Vickatou: Ancient stadium of Olympia (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  31. a b c d Perseus Digital Library Project: Olympia, Echo Hall (Painted Stoa) (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  32. a b c d Perseus Digital Library Project: Olympia, Southeast Building (Building) (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  33. a b Olympia Vickatou: South-east building at Olympia (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  34. a b c d e Perseus Digital Library Project: Olympia, Temple of Zeus (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  35. Perseus Digital Library Project: Olympia, Altar of Zeus (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  36. a b Olympia Vickatou: Altar of Zeus at Olympia (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  37. a b c Olympia Vickatou: Pedestal of the Nike of Paionios (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  38. a b Perseus Digital Library Project: Olympia, Gymnasium (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  39. a b c Olympia Vickatou: Olympia, Palaestra (Building) (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  40. a b Olympia Vickatou: Palaestra of Olympia (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  41. a b c d Perseus Digital Library Project: Olympia, Theokoleon (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  42. Olympia Vickatou: Theokoleon (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  43. a b c d Perseus Digital Library Project: Olympia, Heroon (Sanctuary of a Hero) (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  44. Olympia Vickatou: Heroon of Olympia (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  45. a b c d Perseus Digital Library Project: Olympia, Workshop of Pheidias (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  46. a b Olympia Vickatou: Workshop of Pheidias (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  47. a b Olympia Vickatou: Kladeos baths (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  48. a b Perseus Digital Library Project: Olympia, Greek Baths (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  49. Olympia Vickatou: Baths (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  50. a b Olympia Vickatou: Hostels of Olympia (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  51. a b c Perseus Digital Library Project: Olympia, Leonidaion (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  52. a b c Olympia Vickatou: Leonidaion baths (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  53. Willy Clarysse, Sofie Remijsen: Ancient Olympics – Baths (ang.). W: KU Leuven [on-line]. 2008, 2012. [dostęp 2016-08-05].
  54. a b c Olympia Vickatou: Bouleuterion of Olympia (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  55. a b Perseus Digital Library Project: Olympia, South Stoa (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  56. a b c Perseus Digital Library Project: Olympia, House of Nero (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  57. a b c Olympia Vickatou: House of Nero (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  58. a b c d Olympia Vickatou: Treasuries (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  59. Perseus Digital Library Project: Olympia, Treasury of the Sikyonians (1) (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  60. Perseus Digital Library Project: Olympia, Treasury of the Selinians (9) (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  61. Perseus Digital Library Project: Olympia, Treasury of the Metapontians (10) (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  62. Perseus Digital Library Project: Olympia, Treasury of the Gelians (12) (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  63. Olympia Vickatou: Archaeological Museum of Olympia (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  64. Olympia Vickatou: Museum of the History of the Olympic Games of antiquity (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  65. a b c John Grasso, Bill Mallon, Jeroen Heijmans: Historical Dictionary of the Olympic Movement. Rowman & Littlefield, 2015, s. 436. ISBN 9781442248601. [dostęp 2016-08-06].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]