Świątynia grecka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Świątynia Hery w Paestum – świątynia dorycka
Erechtejon na Akropolu w Atenach – świątynia jońska
Olimpiejon w Atenach – świątynia koryncka

Świątynia grecka – budowla w starożytnej Grecji pełniąca funkcję „domu bóstwa”, mieszcząca posąg będący przedmiotem kultu[1].

Historia[edytuj]

Pierwsze obrzędy religijne ludów greckich odbywały się pod gołym niebem, na symbolicznie wydzielonej przestrzeni nazywanej temenos[2]. Stawiano tam ołtarz, kopiec lub kapliczkę. Przykładem takiego obszaru są Delfy. Najstarszą znaną świątynię grecką odkryto na wyspie Keos[potrzebny przypis]. Pochodzi ona z XVIII–XVII wiek p.n.e. Jednak okres rozwoju budowy świątyń, na podstawie zachowanych obiektów, ich ruin i wykopalisk, datuje się dopiero na czasy od VIII–VII wiek p.n.e.

Forma świątyni wykształciła się ok. 1050 p.n.e. – struktura z drewna z kolumnami otaczającymi centralne pomieszczenie[2]. Konstrukcja ta mogla imitować temenos – z kolumnami symbolizującymi drzewa[2]. Świątynie wznoszono początkowo z drewna i cegieł glinianych – grecki geograf Pauzaniasz w swoim opisie Olimpii wspominał o dębowej kolumnie w świątyni Hery (wczesny VI w. p.n.e.[3])[4]. Później do budowy świątyń używano kamienia – wapienia i marmuru[4].

Świątynie pochodzące z VIII w. p.n.e. mają kształt megaronu. Wzorowane są na ówczesnych domach mieszkalnych, bowiem budowano „dom bóstwa”. Pomieszczenie, w którym stał posąg – cella (naos), przykryte było płaskim dachem. Przed wejściem stały dwie kolumny. Za nimi znajdował się mały taraspronaos – umieszczony pomiędzy dwiema wysuniętymi ścianami zakończonymi antami (templum in antis). Ten typ świątyni nazywa się distylos in antis. Przykładem takiej świątyni jest dorycka świątynia Temidy w Rammos z około roku 500 p.n.e. Częściej korzystano z takiego rozwiązania przy budowie skarbców świątynnych. Po dodaniu opistodomosu i dwóch kolumn z tyłu takiej świątyni otrzymano typ świątyni zwany amfidistylos in antis.

Dalszy rozwój świątyń to wysunięcie kolumn przed front świątyni, przy jednoczesnym skróceniu ścian bocznych. W ten sposób powstał prostylos oraz amfiprostylos – po dodaniu szeregu kolumn za świątynią (np. świątynia Nike Bezskrzydłej – Apteros w Atenach).

Kolejny etapy rozwoju świątyń greckich to otoczenie kolumnadą, najczęściej w jednym lud dwóch rzędach: peripteros (dorycka świątynia Zeusa w Olimpii), pseudoperipteros, dipteros (jońska świątynia Artemidy w Efezie) oraz pseudodipteros. Na kolumnadzie spoczywało belkowanie (architraw, fryz i gzyms) a na nim dwuspadowy dach. Pomiędzy dachem a belkowaniem, z przodu i z tyłu, znajdował się trójkątny tympanon, gładki lub wypełniony rzeźbą.

Plan typowej świątyni greckiej[edytuj]

Centralną częścią świątyni był naoscella – gdzie przechowywano posąg bóstwa, któremu poświęcona była świątynia[4]. W tylnej części znajdował się zazwyczaj adyton. Do naosu prowadził przedsionek – pronaos – często z dwoma kolumnami pomiędzy antami[4]. Z tyłu, za cellą mieścił się opistodomos[4]. Naos był zazwyczaj otoczony (pojedynczą lub podwójną) kolumnadą[4].

Typy świątyń greckich[1][edytuj]

Ze względu na układ kolumn[edytuj]

  • prostylos – z kolumnadą tylko przed pronaosem, zwykle są to cztery kolumny
  • amfiprostylos – z kolumnada, złożoną na ogół z czterech kolumn w elewacjach frontowej i tylnej, np. świątynia Ateny Nike na Akropolu w Atenach.
  • peripteros (perypter) – świątynia otoczona pojedynczą kolumnadą, np. Partenon na Akropolu w Atenach.
  • pseudoperipteros (pseudoperypteros, pseudoperypter) – układ gdzie kolumnadę dookoła naosu zastąpiono półkolumnami wtopionymi w ścianę celli[5].
  • dipteros(dypteros) – świątynia, którą otacza podwójna kolumnada. Szczególnie popularna w architekturze jońskiej. Najsłynniejszym przykładem dipterosu jest świątynia Artemidy w Efezie, tzw. Artemizjon
  • pseudodipteros – podobnie jak dipteros ma dwa rzędy kolumn biegnące dookoła, ale drugi rząd jest wtopiony w ścianę budynku. Pseudodipterosem był na przykład Herajon (świątynia Hery) niedaleko Paestum w południowych Włoszech.
  • tripteros (trypteros) – otoczony potrójną kolumnadą, był zdecydowanie rzadziej stosowany niż peripteros i dipteros.

Ze względu na liczbę kolumn w fasadzie[edytuj]

  • distylos – z dwoma kolumnami w fasadzie
    • templum in antis (distylos in antis) – najprostszy typ świątyni greckiej w formie megaronu z dwoma kolumnami przed wejściem. Ściany przedsionka (pronaosu) zakończone były antami.
    • amfidistylos in antis – świątynia z ustawionymi dwoma kolumnami na tyłach świątyni
  • tetrastylos – z czterema kolumnami w fasadzie
  • pentastylos – z pięcioma kolumnami w fasadzie
  • heksastylos – z sześcioma kolumnami w fasadzie
  • heptastylos – z siedmioma kolumnami w fasadzie
  • oktostylos – z ośmioma kolumnami w fasadzie
  • enneastylos – z dziewięcioma kolumnami w fasadzie
  • dekastylos – z dziesięcioma kolumnami w fasadzie
  • dodekastylos – z dwunastoma kolumnami w fasadzie, np. dorycka świątynia Telesterion w Eleuzis (ok. 430 r. p.n.e.)

Ze względu na odległość między kolumnami[edytuj]

  • pyknostylos – o wąskim rozstawie kolumn (1 1/2 średnicy kolumn)
  • systylos – o szerszym rozstawie kolumn niż pyknostylos (2 średnice kolumn)
  • eustylos – typowy rozstaw kolumn (2 1/4 średnicy kolumn)
  • diastylos – poszerzony rozstaw kolumn (3 średnice kolumn)
  • aerostylos – najszerszy rozstaw kolumn (3 1/2 średnicy kolumn)

Starożytne świątynie greckie[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b c Historia Sztuki. Tom 19 Słownik terminów artystycznych i architektonicznych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 145-146. ISBN 978-83-62095-59-9.
  2. a b c d Leland M. Roth, Amanda Roth Clark: Understanding Architecture: Its Elements, History, and Meaning. Westview Press, 2013, s. 234. ISBN 9780813349039. [dostęp 2016-08-07].
  3. a b Janina K. Darling: Architecture of Greece. Greenwood Publishing Group, 2004, s. 195. ISBN 9780313321528. [dostęp 2016-08-02].
  4. a b c d e f g Fred S. Kleiner: Gardner's Art through the Ages: The Western Perspective. Cengage Learning, 2009, s. 95. ISBN 9780495573609. [dostęp 2016-08-07].
  5. a b S. Parnicki-Pudełko: Architektura starożytnej Grecji. Arkady, 1985, s. 74.