Świątynia grecka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Świątynia Ateny Nike na Akropolu w Atenach

Świątynia grecka - budowla w starożytnej Grecji pełniąca funkcję "domu bóstwa", mieszcząca posąg będący przedmiotem kultu[1].

Historia[edytuj]

Pierwsze obrzędy religijne ludów greckich odbywały się pod gołym niebem, na symbolicznie wydzielonej przestrzeni nazywanej temenos. Stawiano tam ołtarz, kopiec lub kapliczkę. Przykładem takiego obszaru są Delfy. Najstarszą znaną świątynię grecką odkryto na wyspie Keos. Pochodzi ona z XVIII-XVII w. p.n.e. Jednak okres rozwoju świątyń, na podstawie zachowanych obiektów, ich ruin i wykopalisk, datuje się dopiero na czasy od VIII-VII w. p.n.e.

Kaplice pochodzące z VIII w. p.n.e. mają kształt megaronu. Wzorowane są na ówczesnych domach mieszkalnych, bowiem budowano dom bóstwa. Pomieszczenie, w którym stał posąg, przekryte było dwuspadowym dachem. Przed wejściem stały dwie kolumny. Za nimi znajdował się mały taraspronaos – umieszczony pomiędzy dwiema wysuniętymi ścianami zakończonymi antami (templum in antis). Ten typ świątyni nazywa się distylos in antis. Przykładem takiej świątyni jest dorycka świątynia Temidy w Rammos z około roku 500 p.n.e. Częściej korzystano z takiego rozwiązania przy budowie skarbców świątynnych. Po dodaniu dwóch kolumn z tyłu takiej świątyni otrzymano typ świątyni zwany amfidistylos in antis.

Dalszy rozwój świątyń to wysunięcie kolumn przed front świątyni, przy jednoczesnym skróceniu ścian bocznych. W ten sposób powstał prostylos oraz amfiprostylos – po dodaniu szeregu kolumn za świątynią (np. świątynia Nike Bezskrzydłej – Apteros w Atenach).

Kolejny etapy rozwoju świątyń greckich to otoczenie kolumnadą (najczęściej w jednym lud dwóch rzędach: peripteros (dorycka świątynia Zeusa w Olimpii), pseudoperipteros, dipteros (jońska świątynia Artemidy w Efezie) oraz pseudodipteros.

Typy świątyń greckich[2].[edytuj]

Ze względu na układ kolumn[edytuj]

  • prostylos - posiada kolumnadę tylko przed pronaosem, zwykle są to cztery kolumny
  • amfiprostylos - posiada kolumnadę, złożoną na ogół z czterech kolumn w elewacjach frontowej i tylnej. Przykładem takiego rozwiązania jest świątynia Ateny Nike na Akropolu w Atenach.
  • peripteros (perypter) - świątynia otoczona pojedynczą kolumnadą. Przykładem jest Partenon na Akropolu
  • pseudoperipteros (pseudoperypteros, pseudoperypter) – układ gdzie kolumnadę dookoła naosu zastąpiono półkolumnami wtopionymi w ścianę celli[3].
  • dipteros(dypteros) – świątynia, którą otacza podwójna kolumnada. Szczególnie popularna w architekturze jońskiej. Najsłynniejszym przykładem dipterosu jest świątynia Artemidy w Efezie, tzw. Artemizjon
  • pseudodipteros - podobnie jak dipteros posiada dwa rzędy kolumn biegnące dookoła, ale drugi rząd jest wtopiony w ścianę budynku. Pseudodipterosem był na przykład Herajon (świątynia Hery) niedaleko Paestum w południowych Włoszech
  • tripteros (trypteros) – otoczony potrójną kolumnadą, był zdecydowanie rzadziej stosowany niż peripteros i dipteros

Ze względu na liczbę kolumn w fasadzie[edytuj]

  • distylos - posiada dwie kolumny w fasadzie
    • templum in antis (distylos in antis) – najprostszy typ świątyni greckiej w formie megaronu z dwiema kolumnami przed wejściem. Ściany przedsionka (pronaosu zakończone były antami.
    • amfidistylos in antis - świątynia z ustawionymi dwiema kolumnami na tyłach świątyni
  • tetrastylos - posiada cztery kolumny w fasadzie
  • pentastylos - posiada pięć kolumn w fasadzie
  • heksastylos - posiada sześć kolumn w fasadzie
  • heptastylos - posiada siedem kolumn w fasadzie
  • oktostylos - posiada osiem kolumn w fasadzie
  • enneastylos - posiada dziewięć kolumn w fasadzie
  • dekastylos - posiada dziesięć kolumn w fasadzie
  • dodekastylos - z dwunastoma kolumnami w fasadzie. Przykładem jest dorycka świątynia Telesterion w Eleuzis (ok. 430 r. p.n.e.)

Ze względu na odległość między kolumnami[edytuj]

  • pyknostylos - o wąskim rozstawie kolumn (1 1/2 średnicy kolumn)
  • systylos - o szerszym rozstawie kolumn niż pyknostylos (2 średnice kolumn)
  • eustylos - zwykły rozstaw kolumn (2 1/4 średnicy kolumn)
  • diastylos - poszerzony rozstaw kolumn (3 średnice kolumn)
  • aerostylos - najszerszy rozstaw kolumn (3 1/2 średnicy kolumn)

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Historia Sztuki. Tom 19 Słownik terminów artystycznych i architektonicznych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 145-146. ISBN 978-83-62095-59-9.
  2. Historia Sztuki. Tom 19 Słownik terminów artystycznych i architektonicznych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 145-146. ISBN 978-83-62095-59-9.
  3. S.Parnicki-Pudełko, Architektura starożytnej Grecji, Arkady 1985, p.74