Aleksander Matejko

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Grób Aleksandra Matejki i jego rodziców na nowym cmentarzu w Krościenku nad Dunajcem

Aleksander Jan Matejko (ur. 21 lipca 1924 w Warszawie, zm. 27 sierpnia 1999 w Edmonton (Kanada)) – polski socjolog, jeden z pionierów polskiej socjologii pracy, przemysłu i organizacji.

Życiorys[edytuj]

Był absolwentem socjologii i studiów ekonomiczno-spółdzielczych na Uniwersytecie Jagiellońskim, prowadził szeroko zakrojone badania wielkoprzemysłowej klasy robotniczej, pracowników spółdzielczości, mieszkańców spółdzielczości mieszkaniowej. Na fali „odwilży” roku 1956 brał czynny udział w ruchu na rzecz samorządności robotniczej. Był kierownikiem pracowni socjologicznej Centralnego Instytutu Ochrony Pracy i przewodniczącym Sekcji Socjologicznej Towarzystwa Naukowego Organizacji i Kierownictwa. W PRL-u był związany z lewicowo-humanistycznym kręgiem osób skupionych wokół Marii i Stanisława Ossowskich. W latach 1957–1959 przebywał na stypendium naukowym w USA, gdzie zajmował się problemami socjologii przemysłu. W roku 1960 obronił pracę doktorską na Uniwersytecie Warszawskim, którego został pracownikiem naukowym, u prof. Ossowskiego, u którego zrobił też habilitację. Był też współpracownikiem, uczniem i popularyzatorem koncepcji nestora polskiej spółdzielczości pracy i anarchisty Jana Wolskiego. W roku akademickim 1965/66 był wizytującym profesorem na Uniwersytecie Północnej Karoliny w USA. W 1967 roku wyjechał na dwuletni kontrakt profesorski na Uniwersytecie Zambii, gdzie również prowadził badania naukowe. W roku 1970 – nie powróciwszy do Polski – wyemigrował do Kanady, zamieszkał w Edmonton, pracował jako profesor na kilku uniwersytetach amerykańskich i kanadyjskich (m.in. Uniwersytet Alberty). Na emigracji – poza kontynuowaniem zainteresowań naukowych dotyczących socjologii przemysłu i socjologii pracy – podjął tematykę konsumpcjonizmu i wpływu masowej konsumpcji w „społeczeństwie obfitości” na postawy społeczne, a także erozji więzi społecznych w państwach opiekuńczych; propagował również dorobek Jana Wolskiego, współpracował z podziemną prasą opozycyjną w Polsce. Po 1989 roku był emerytowanym profesorem Uniwersytetu Alberty, przyjeżdżał również często do Polski, gdzie był m.in. profesorem na Politechnice Gdańskiej.

Przez całe życie wyznawał idee lewicowe, akcentując przede wszystkim kwestie społecznego udziału w zarządzaniu produkcją i w życiu publicznym, a także krytykę alienacji i atomizacji społecznej w konfrontacji z produkcją kapitalistyczną oraz wielkimi instytucjami państwowymi. Uprawiał badania porównawcze nad strukturą społeczną w krajach Europy Środkowo-Wschodniej i zajmował się teorią organizacji.

Członek Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie (od 1973).

Działalność społeczna[edytuj]

Aleksander Matejko – wraz z żoną, Joanną Matejko – aktywnie pracował w środowiskach polonijnych w Kanadzie. Był pierwszym prezesem Towarzystwa Kultury Polskiej w Edmonton, które rozpoczęło działalność w 1971 roku. Po śmierci Matejki Towarzystwo to – wraz z przyjaciółmi i rodziną – ufundowało stypendium jego imienia przeznaczone dla wybitnych studentów tematyki polskiej Uniwersytetu Alberty.

Najważniejsze prace[edytuj]

  • Socjologia zakładu pracy (1961);
  • Kultura pracy zbiorowej (1962);
  • Socjologia przemysłu w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej (1962);
  • Praca i koleżeństwo. Zagadnienia socjologii pracy (1963);
  • Moralność pracownicza na tle jej społecznych uwarunkowań (1964);
  • Hutnicy na tle ich środowiska pracy: wyniki badań socjograficznych w czterech polskich hutach (1964);
  • Społeczne warunki pracy twórczej (1965);
  • Socjologia pracy. System społeczny zakładów pracy (1968);
  • The social upgrading of working Africans after independence: the Zambian case (1968);
  • The workplace as a social system (1968);
  • System społeczny katedry: wybrane zagadnienia (1969);
  • Wolszczyzna (1971) (wyd. paryska Kultura nr 1-2 (280-281)/1971);
  • Can social systems mature? (1973);
  • The self-defeating organization: a critique of bureaucracy (1985);
  • The Polish blue collar workers and peasants: sociological aspects of the labour market (1987);
  • The historical role of work: the past and present contingencies (1987);
  • Upgrading industrial relations and work organization: a sociotechnical approach (1990);
  • Między gestem i czynem: eseje o naszym miejscu we współczesności (1991);
  • Curriculum vitae (1994).

Życie prywatne[edytuj]

Aleksander Matejko ożenił się z Joanną z Grześkowiaków, z którą miał córkę. W latach 1931–1967 mieszkał w Warszawie przy Alei 3 Maja 2. Wiele jego prac powstało w Krościenku nad Dunajcem, gdzie po śmierci został pochowany na nowym cmentarzu.

Bibliografia[edytuj]