Biblia Lutra

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Biblia Lutra
Luther bible, by HH.jpg
Strona tytułowa Nowego Testamentu
Kanon Protestancki + księgi deuterokanoniczne (apokryfy)
Język Niemiecki
Opublikowanie Nowego Testamentu 1522, rewizje: 1956
Opublikowanie kompletnego przekładu 1534, rewizje: 1545, 1912, 1964, 1975, 1984, 2016
Księgi deuterokanoniczne apokryfy + 3 i 4 Księga Ezdrasza oraz 3 Księga Machabejska
Tłumacz(e) Marcin Luter, Filip Melanchton, Jan Bugenhagen, Justus Jonas i inni
Źródła przekładu Tekst masorecki (ST), Textus Receptus Erazma (NT)
Przynależność religijna Luteranizm
Księga Rodzaju 1, 1-3
Am Anfang schuf Gott Himmel und Erde. Und die Erde war wüst und leer, und es war finster auf der Tiefe; und der Geist Gottes schwebete auf dem Wasser. Und Gott sprach: Es werde Licht! Und es ward Licht.
Ewangelia Jana 3, 16
Also hat Gott die Welt geliebet, daß er seinen eingeborenen Sohn gab, auf daß alle, die an ihn glauben, nicht verloren werden, sondern das ewige Leben haben.

Biblia Lutra (niem. Lutherbibel) – przekład Biblii z języków oryginalnych na język niemiecki, dokonany przez Marcina Lutra i jego współpracowników. Pierwsze wydanie Nowego Testamentu ukazało się w 1522 roku, całą Biblię opublikowano w 1534 roku.

Historia przekładu do 1546 roku[edytuj]

Już na początku swej działalności reformatorskiej Marcin Luter dostrzegł potrzebę dokonania przekładu Biblii na język niemiecki. Jeszcze przed nim istniały niemieckie przekłady Pisma Świętego, jednak ich szata językowa daleka była od doskonałości[1]. Dodatkowo w miarę rozpowszechnione były jedynie częściowe przekłady Nowego Testamentu, dostęp do całego tekstu Biblii był utrudniony[2].

Przekładu Nowego Testamentu dokonał Luter w ciągu 10 tygodni podczas pobytu na zamku w Wartburgu gdzie z obawy przed pojmaniem lub zabiciem mogącym nastąpić z rozkazu cesarskiego Luter spędził blisko rok podając się za rycerza Jörga[3]. Po powrocie do Wittenbergi Luter poprawiał jeszcze tekst z pomocą Filipa Melanchtona[4]. Pierwsze wydanie Nowego Testamentu, opublikowane we wrześniu 1522 roku w nakładzie 3000 egzemplarzy, nazwano Testamentem Wrześniowym lub Biblią Wrześniową[5]. Przekład Starego Testamentu był już dziełem całego zespołu, w którego skład wchodzili, obok Lutra i Melanchtona, także m.in. Jan Bugenhagen, Kaspar Cruciger, Justus Jonas i Matthäus Aurogallus. Tekst całej Biblii opublikowany został w 1534 roku. Luter stale dopracowywał swój przekład, łącznie za jego życia ukazało się pięć wydań poprawionych, z czego ostatnie w 1545 roku. Istniały też liczne wydania cząstkowe i przedruki, często obarczone błędami[6].

Charakterystyka przekładu[edytuj]

Za podstawę tekstu Starego Testamentu służył tekst opublikowany w Brescii przez Gerszona ben Mojżesza Soncino w 1494 roku, a za podstawę tekstu Nowego Testamentu – wydanie Erazma z Rotterdamu z 1516 roku. Tłumacząc tekst Starego Testamentu korzystano także z Septuaginty, Wulgaty i późniejszych przekładów Biblii[6]. Tłumacząc Nowy Testament, Luter porównywał tekst grecki z Wulgatą, raczej nie posłużył się natomiast żadnym konkretnym wcześniejszym przekładem na język niemiecki, jednak dostrzec można pewien wpływ wcześniejszych prac tłumaczeniowych[7].

Pierwsze wydania Biblii Lutra zawierały księgi deuterokanoniczne określone jako apokryfy. Krytyczne podejście Lutra do niektórych ksiąg Nowego Testamentu – Listu Jakuba, Listu Judy, Listu do Hebrajczyków i Apokalipsy – znalazło swój wyraz w przedmowach do ksiąg oraz adnotacjach do tekstu biblijnego, a także w zmianie tradycyjnej kolejności ksiąg Nowego Testamentu. Przekład nie zawierał kwestionowanego przez Erazma Comma Johanneum, które dodano po raz pierwszy w wydaniu frankfurckim z 1574 roku[6].

Większość błędów tłumaczenia znajduje się w Księdze Hioba i księgach prorockich. Przyczyną błędów był niski jeszcze poziom biblistyki, która wówczas dopiero raczkowała[6].

Już od początku teolodzy katoliccy krytykowali tekst przekładu Lutra, zarzucając mu zafałszowanie tekstu biblijnego. Szczególnie krytykowano tłumaczenie Rz 3,28 So halten wir es nun, daß der Mensch gerecht werde ohne des Gesetzes Werke, allein durch den Glaube („Uważamy więc, że człowiek usprawiedliwiony zostaje bez uczynków Prawa, tylko przez wiarę”), które Luter uważał za właściwie oddający sens teksu biblijnego w idiomatycznym niemieckim (choć nie używa słowa allein w Gal 2,16, gdzie jego użycie mogłoby być bardziej uzasadnione)[6]. Już współcześni Lutrowi wskazywali wszakże, że takie tłumaczenie zastosowano także w jednym z wcześniejszych przekładów[8].

Język[edytuj]

Luter w swym tłumaczeniu posługiwał się językiem dworskim Saksonii Elektorskiej, formą języka wczesno-nowo-wysoko-niemieckiego, używanym też w komunikacji pomiędzy cesarzem a stanami, który był powszechnie zrozumiały. Luter wzbogacił tekst o słownictwo używane przez lud w tym celu przysłuchując się rozmowom prowadzonym przez prostych ludzi. Jego tłumaczenie było więc zrozumiałe dla czytelników bez względu na ich status społeczny[3]. Był to język mówiony, a nie książkowy, Luter dbał nie tylko o poprawność tłumaczenia, ale i rytm i równowagę tekstu. Celem Lutra było przekazanie myśli biblijnych autorów niemieckiemu czytelnikowi, dlatego starał się unikać dosłownego tłumaczenia idiomów i stosowania wyrazów obcych (przetłumaczył nawet greckie słowo barbaros jako undeutsch)[9][10][6].

Język użyty przez Lutra stał się punktem odniesienia dla późniejszych tłumaczeń testu Biblii[3]. Biblia Lutra kształtowała język niemiecki przez dwa do trzech wieków, wywierając także wpływ na język niemieckich klasyków takich jak Herder, Goethe czy Schiller. Wiele zwrotów użytych w przekładzie takich jak „rzucać perły przed wieprze” czy „I stało się w owe dni…” przeszło do języka potocznego[11][6].

Wydania[edytuj]

Po śmierci Lutra długo nie dokonywano większych rewizji tekstu jego przekładu, jednak w wydaniach pojawiały się błędy i odstępstwa od oryginału. W przedruku opublikowanym w Heidelbergu w 1568 po raz pierwszy wprowadzono podział na wersety, w wydaniu frankfurckim z 1574 roku dodano Comma Johanneum. W niektórych wydaniach do apokryfów dodano 3 i 4 Księgę Ezdrasza oraz 3 Księgę Machabejską. Podjęta przez elektora Augusta Wettyna próba ujednolicenia tekstu nie przyniosła rezultatu. W XVIII wieku tekstem przyjętym Biblii Lutra zostało wydanie dokonane przez Cansteinsche Bibelanstalt, towarzystwo biblijne założone przez Carla Hildebranda von Cansteina.

Próby rewizji dokonane w połowie XIX wieku nie przyniosły skutku, pozycję dominującą uzyskało natomiast konserwatywne wydanie z 1863 roku autoryzowane przez połączone niemieckie władze kościelne. Ostatecznie zdecydowano się na unowocześnienie języka i w 1912 roku ukazało się zrewidowane wydanie dopuszczone przez Niemiecką Ewangelicką Komisję Kościelną. Kolejne rewizje ukazały się w latach 1956 (NT) i 1964 (ST). Rewizja z 1975 roku nie zyskała popularności, natomiast wydanie z 1984 roku weszło do powszechnego użytku[12][6]. Rewizję z roku 1984 przeprowadził 70-osobowy zespół kierowany przez bp. prof. Christopha Kählera[3].

Kolejna rewizja tekstu (Lutherbibel 2017) ukazała się w 2016 roku z okazji obchodów 500 lat reformacji. Uwzględniła ona najnowsze osiągnięcia na polu krytyki tekstualnej i egzegezy, w warstwie językowej zachowując możliwie największe podobieństwo do przekładu Lutra[13]. W niektórych miejscach przywrócono wersję Lutra z XVI wieku uznając po krytycznej analizie tekstu, że tekst Lutra był bliższy oryginalnemu niż późniejsze rewizje[3].

Przypisy

  1. Roland Bainton: Tak oto stoję. Klasyczna biografia Marcina Lutra. Wojciech Maj (tłum.). Katowice: Areopag, 1995, s. 309–310. ISBN 83-85391-18-5.
  2. Richard Friedenthal: Marcin Luter. Jego życie i czasy. Czesław Tarnogórski (tłum.). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1991, s. 318, seria: Biografie Sławnych Ludzi. ISBN 83-06-01897-4.
  3. a b c d e Zrewidowany tekst Biblii Lutra (Lutherbibel 2017) na 500-lecie Reformacji, Dekada Reformacji, 1 sierpnia 2016 [dostęp 2017-11-10].
  4. Richard Friedenthal: Marcin Luter. Jego życie i czasy. Czesław Tarnogórski (tłum.). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1991, s. 317, seria: Biografie Sławnych Ludzi. ISBN 83-06-01897-4.
  5. Franz Lau: Marcin Luter. Janusz Narzyński (tłum.). Cz. I. Warszawa: Zwiastun, 1966, s. 49. OCLC 233460468.
  6. a b c d e f g h Luther's Translation of the Bible. W: Philip Schaff: History of the Christian Church. New York: Charles Scribner's Sons, 1910.
  7. Fritz Rienecker, Gerhard Maier: Leksykon biblijny. Waldemar Chrostowski (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, 2001, s. 85, seria: Prymasowska Seria Biblijna. ISBN 83-7146-061-9.
  8. Franz Lau: Marcin Luter. Janusz Narzyński (tłum.). Cz. I. Warszawa: Zwiastun, 1966, s. 50. OCLC 233460468.
  9. Roland Bainton: Tak oto stoję. Klasyczna biografia Marcina Lutra. Wojciech Maj (tłum.). Katowice: Areopag, 1995, s. 310–311. ISBN 83-85391-18-5.
  10. Richard Friedenthal: Marcin Luter. Jego życie i czasy. Czesław Tarnogórski (tłum.). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1991, s. 320–323, seria: Biografie Sławnych Ludzi. ISBN 83-06-01897-4.
  11. Richard Friedenthal: Marcin Luter. Jego życie i czasy. Czesław Tarnogórski (tłum.). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1991, s. 322–323, seria: Biografie Sławnych Ludzi. ISBN 83-06-01897-4.
  12. Fritz Rienecker, Gerhard Maier: Leksykon biblijny. Waldemar Chrostowski (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, 2001, s. 86, seria: Prymasowska Seria Biblijna. ISBN 83-7146-061-9.
  13. EKD beschließt Durchsicht der Lutherbibel (niem.). www.ekd.de, 2010-07-14. [dostęp 2011-11-06].; Die revidierte Lutherbibel 2017 (niem.). www.die-bibel.de. [dostęp 2017-09-16].

Linki zewnętrzne[edytuj]