Boży gniew

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Boży gniew: Czasy Jana Kazimierza
Autor

Józef Ignacy Kraszewski

Typ utworu

powieść historyczna

Wydanie oryginalne
Miejsce wydania

Polska

Język

polski

Data wydania

1886

Wydawca

M. Glücksberg

poprzednia
Na królewskim dworze
następna
Król Piast

Boży gniew. Czasy Jana Kazimierza – powieść historyczna Józefa Ignacego Kraszewskiego z 1886 roku, należąca do cyklu Dzieje Polski.

Najpierw drukowana w cotygodniowych odcinkach w warszawskim „Bluszczu” (nr 1-38), a następnie w tym samym roku opublikowana przez Michała Glücksberga w trzytomowym wydaniu książkowym. Do końca stulecia w ramach cyklu jeszcze dwukrotnie wznawiana przez wydawcę, a od 1900 w czterokrotnych wydaniach M. Arcta. Pierwsze wydanie powojenne nakładem LSW ukazało się w 1958 r., z kolejnymi wznowieniami[1].

Tło powstania[edytuj | edytuj kod]

Po wielkim rozgłosie zyskanym przez wcześniejsze Ogniem i mieczem Sienkiewicza, Kraszewski ambitnie i ryzykownie podjął próbę literackiego ukazania czasów buntu kozackiego na Ukrainie w powieści, która powstawała już podczas uwięzienia w Magdeburgu. Tło historyczne pisarz potraktował bardzo starannie, korzystając głównie z pamiętników Stanisława Radziwiłła i kroniki Wespazjana Kochowskiego, a także opracowań takich historyków jak K. Szajnocha i L. Kubala. Szczegółowo autor doprowadził fabułę do zwycięstwa pod Beresteczkiem (połowa 1651 r.), pobieżniej przedstawiając wypadki, jakie doprowadziły do wygnania Radziejowskiego z kraju (początek 1652), i całkiem skrótowo już traktując resztę panowania Jana Kazimierza. Myślą przewodnią w Bożym gniewie[a] było ukazanie, jak warcholska niezgoda i osobiste ambicje polityczne niszczą Polaków w obliczu zewnętrznego zagrożenia.

Treść[edytuj | edytuj kod]

Scena rodzajowa: szlachcic przed Janem Kazimierzem (mal. Jan Czesław Moniuszko, 1906)

W dużym trzytomowym utworze autor przedstawił fatalną sytuację Rzeczypospolitej po nagłej śmierci Władysława IV: burzliwą elekcję Jana Kazimierza oraz wstępny okres jego panowania na tle dramatycznych wydarzeń powstania Chmielnickiego. W istocie jednak oś powieściowej fabuły stanowi prywatny konflikt pomiędzy monarchą a podkanclerzym Hieronimem Radziejowskim, wywołany niechęcią do króla i nieuzasadnioną zazdrością o żonę dostojnika, który dla zaspokojenia wygórowanych ambicji nie waha się przed zdradzieckimi knowaniami w obliczu wroga. Wokół działań tej negatywnej postaci ukazano też różnorodne i rozbieżne postawy polskiej szlachty i magnaterii. Podkreślono również niezwykły wpływ królowej Marii Ludwiki, która królem miała „kierować jak Murzynek słoniem” i do końca życia starała się „z Polski uczynić hołdownicę i sprzymierzeńca Francji, politycznie jej poddanego”.

Stosując powieściowy schemat Waltera Scotta (z wpleceniem perypetii bohaterów fikcyjnych), dla ożywienia tej kroniki historycznych wydarzeń Kraszewski nieco sztucznie włączył w fabułę historyjkę romansu zaufanego dworzanina królewskiego – Dyzmy Strzębosza, nieszczęśliwie zakochanego w pięknej warszawskiej Włoszce, córce pani Bertoni z dawnego otoczenia króla.

O powieści[edytuj | edytuj kod]

Wśród powieści pisarza Antoni Jopek ocenia ją jednak jako artystycznie słabszą, wytykając w niej przesadnie kronikarskie ujęcie i wskazując na pośpiech przy literackiej obróbce tworzywa. Ujawniają to m.in. słabo zarysowane postacie – poza Janem Kazimierzem, Radziejowskim oraz starą Bertoni. Poza tym w postaciach króla oraz przeciwnego mu magnata autor powtarza schematy kompozycyjne, choć zręcznie wykorzystuje to dla oddania procesu historycznego rozwoju. Mimo tych uchybień, całościowo daje pełniejszy i bardziej zbliżony do prawdy historycznej obraz epoki niż czyni to w swych powieściach Sienkiewicz[2].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Tytuł odnoszący się do całości panowania Jana Kazimierza, uzasadnia następujący fragment końcowy: Była to nieszczęsna godzina gniewu Bożego, gdy rokosze i warchoły mnożyły się nieustannie, gdy wojska wiązały się przeciwko hetmanom, hetmanowie przeciw królowi, a ów niezapomniany Siciński, poseł upicki jednym głosem sejm zrywając, uchodził pomsty zasłużonej. Z tych małych pożarów zajął się ogień wielki, który o mało nie pochłonął państwa i nie zachwiał dalszym jego bytem. Władza i powaga królewska nie ważyła nic na szali. (wydanie cytowane, s. 410).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. „Nota wydawnicza” do wydania z 1973 r., s. 425, 427.
  2. „Posłowie” do wyd. z 1973 r., s. 421-422.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Józef Ignacy Kraszewski: Boży gniew. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1973, seria: cykl powieściowy „Dzieje Polski”.