Futurologia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Futurologia (niem. Futurologie, od łac. futurus ‘przyszły’), in. prognostyka, studia nad przyszłością – dyscyplina wiedzy zajmująca się historycznie przewidywaniem i prognozowaniem przyszłości, m.in. w dziedzinie techniki, przyrostu naturalnego, gospodarki, geopolityki, kultury czy też środowiska przyrodniczego, a współcześnie analizą możliwych przyszłości i wyobrażeń na ich temat[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Termin „futurologia” wymyślił i wprowadził w 1943 roku Ossip K. FlechtheimInformacje powiązane z artykułem „Ossip K. Flechtheim” w Wikidanych, a jedne z pierwszych badań w tym nurcie prowadził wojskowy Think tank RAND Corporation. W Europie futurologia pod państwowym mecenatem rozwijała się od 1962 roku, gdy rząd Francji powołał grupę „Roku 1985”, która miała za zadanie analizować informacje o przyszłości kraju i formułować rekomendacje polityczne. Wkrótce w Wielkiej Brytanii powstał projekt Mankind 2000, a 1964 w USA, powołana przez Amerykańską Akademię Sztuk i Nauk „Komisja roku 2000”[2]. Równolegle futurologia rozwijała się w kręgach pozarządowych, a kamieniem milowym tego nurtu było powstanie w 1966 r. World Future Society, organizacji futurologicznej dopuszczającej do członkostwa obywateli wielu państw Zachodu[3]. W Polsce badaniami przyszłości zajął się Komitet Badań i Prognoz „Polska 2000” przy prezydium Polskiej Akademii Nauk. Większość z tych ośrodków prognozowało znaczne przełomy społeczne, techniczne, naukowe.

Obecnie futurologia jako nauka mająca ambicje „poznania” przyszłych społeczeństw, skłonna rościć sobie prawo do przepowiadania struktury społecznej za kilkadziesiąt lat, nie istnieje z powodu, który zauważył Lem, mówiąc „Nawet niewielki postęp na każdym polu odsłania przed nami olbrzymie, a dotąd niewidzialne przedpole naszej ignorancji”.

Paul Kennedy przytacza[4] słowa Thomasa Malthusa, który boleje na początku XVIII wieku nad przyszłością Ziemi, prognozując katastrofę związaną z niewystarczającą podażą żywności wobec rosnącej liczby ludności. Kennedy pyta, dlaczego proroctwa się nie ziściły i podaje trzy sprawy, których Malthus nie wziął pod uwagę: emigracja ludności z Wysp Brytyjskich, wzrost wydajności rolnictwa na świecie i pierwszy etap rewolucji przemysłowej. Innym często cytowanym przykładem są francuskie prognozy z pierwszej połowy XIX w., w myśl których, jeśli ówczesne tempo wzrostu pogłowia koni we Francji będzie trwało przez 100 lat, to w połowie XX wieku liczba koni w samym Paryżu będzie tak duża, że dla zapewnienia im owsa konieczne będzie obsianie tym zbożem całości francuskich ziem uprawnych; autorzy prognoz nie wzięli pod uwagę tego, że mogą pojawić się takie rozwiązania (kolej, samochód, traktor etc.), które wyeliminują konie z transportu i rolnictwa.

Futurologia jako nauka[edytuj | edytuj kod]

Futurologia jest określana bardzo różnie, a jej przewidywania – często nie bez racji – negowane. Próby określenia czym tak naprawdę ta dziedzina nauki jest były podejmowane wielokrotnie[5][6][7]. Można zaryzykować stwierdzenie, że futurologia jest dziedziną wiedzy, czerpiącą z metodologii badań społecznych i historycznych. Na tej podstawie można nazwać ją historią przyszłości[8] lub socjologią przyszłości, która w przeciwieństwie do socjologii klasycznej nie bada społeczeństw z perspektywy statycznej, tylko dynamicznej. Innymi słowy jest nastawiona na badanie procesów w konkretnym czasie (przyszłym), a nie uniwersalnych.

Cele[edytuj | edytuj kod]

  • Dla nauk społecznych futurologia stanowi „generator scenariuszy”, który służy do penetracji wyróżnionych zagadnień, dla szerzej rozumianych obszarów badawczych.
  • Może pełnić role ostrzegawcze zaniechania bądź kontynuowania określonych procesów.
  • Może służyć jako ideologiczne uzasadnienie panującej formacji (patrz: Propaganda)
  • Może służyć jako „wabik” dla społeczeństwa, w celu realizacji określonych zamierzeń władzy.

Metodologia[edytuj | edytuj kod]

Najważniejszą i najpopularniejszą, acz bardzo prostą metodą „badania przyszłości” jest przede wszystkim analiza współczesnych i przeszłych zjawisk, na podstawie obserwacji społeczeństwa, mediów i wyodrębnienie z nich najważniejszych tzw. trendów przeznaczonych do badania i penetracji. Innym sposobem są metody czysto matematyczne, jak rachunek prawdopodobieństwa, a także sposoby komputerowe[potrzebny przypis], które na podstawie określonych danych formułują koncepcje przyszłości.

Futurologia a filozofia[edytuj | edytuj kod]

Problem futurologii, polega na zdefiniowaniu i określeniu przyszłości i rozwiązania problemu czy ona istnieje już obecnie (determinizm) jako jednoznacznie określona czy też nie. Jan Łukasiewicz przytacza dwa argumenty za determinizmem: fizyczna zasada przyczynowości oraz logiczna zasada wyłączonego środka ( czyli „tautologią jest twierdzenie, że albo p albo nie p”). Oba obala, zaczynając od pierwszej, twierdząc, że nie jest prawdą iż jeśli to nieskończony ciąg przyczyn tego faktu, musi sięgać chwili teraźniejszej i każdej chwili przeszłej. Ciąg ten może mieć swą granicę dolną w chwili, która jest późniejsza od teraźniejszej, a więc jeszcze nie nadeszła. Taki ciąg więc – konkludując – nie musi posiadać początku a jedynie dążyć do jakiejś chwili będąc nieskończonym.

Zasadę wyłączonego środka Łukasiewicz obala postulując wprowadzenie trzeciej wartości logicznej (logika dwuwartościowa posługuje się tylko wartościami prawdy i nieprawdy), która wyrażałaby „możliwość”. Innymi słowy możliwym jest że jakaś osoba będzie w domu, w kawiarni, w szpitalu, a ta możliwość nie determinuje faktu, że cała przyszłość jest z góry ustalona.

Aby zatem uprawiać futurologię, trzeba przyjąć założenie, że przyszłość istnieje w takim zakresie, w jakim jest zdeterminowana przez łańcuchy przyczynowo-skutkowe, które sięgają już naszej teraźniejszości, lub że istnieje jako metafora, w postaci prognoz i wizji indywidualnych osób lub grup społecznych.

Futurologia jako tuba propagandowa[edytuj | edytuj kod]

Futurologia będąc finansowaną przez państwa była im winna „przysługi” w postaci wykorzystywania swoich metod i autorytetu do podbudowywania statusu władzy w danym państwie. Łączyło się to jednak z zahamowaniem obiektywizmu i odejściem od pierwotnych idei. Przyszłość, w „futurologii państwowej” była ściśle dostosowana do potrzeb propagandowych danego kraju, była – jak nazywa to Lech Nijakowski – teraźniejszością w bogatych i dostojnych szatach. W Ameryce kreśliła wizję dobroczynnego i zbawiennego kapitalizmu, zaś w krajach bloku sowieckiego zwycięskiego komunizmu.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Futures Studies, Polskie Towarzystwo Studiów nad Przyszłością [dostęp 2021-07-19] (pol.).
  2. Commission on the Year 2000, American Academy of Arts & Sciences [dostęp 2021-07-19] (ang.).
  3. Edward Cornish (1927-2019), tytan studiów nad przyszłością - PTSP.pl, Polskie Towarzystwo Studiów nad Przyszłością, 16 sierpnia 2019 [dostęp 2021-07-19] (pol.).
  4. Kennedy Paul, U progu XXI wieku, tłum P. Konczewski, 1994, s. 16.
  5. Abdul Khakee, Relationship between futures studies and planning, „European Journal of Operational Research”, 33 (2), Operational Research in the Public Sector, 1988, s. 200–211, DOI10.1016/0377-2217(88)90371-2, ISSN 0377-2217 [dostęp 2021-11-27] (ang.).
  6. Andrzej Karpiński, Co trzeba wiedzieć o studiach nad przyszłością? = (All one should know about futures studies), Warszawa: Polskie Towarzystwo Ekonomiczne, 2009, ISBN 978-83-88700-33-0, OCLC 751159075 [dostęp 2021-11-27].
  7. Eleonora Masini, Rethinking futures studies, „Futures”, 38 (10), Eleonora Masini: The doyen of futures studies, 2006, s. 1158–1168, DOI10.1016/j.futures.2006.02.004, ISSN 0016-3287 [dostęp 2021-11-27] (ang.).
  8. Longin Pastusiak, Futurologia historią przyszłości?, „Przegląd Dziennikarski”, 19 lutego 2017 [dostęp 2017-05-23].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Nijakowski Lech Michał, Wokół problemów futurologii, 2000 ISSN 1505-1161.
  • Bönish Alfred, Futurologia – jej funkcje i cele, Wyd. Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1980, ISBN 83-04-00302-3.
  • Łukasiewicz Jan, Z zagadnień logiki i filozofii. Pisma wybrane, Warszawa 1961.
  • Stanisław Lem, Fantastyka i futurologia, Kraków 2003.