Geopolityka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Geopolityka – wieloznaczny termin, użyty po raz pierwszy przez Rudolfa Kjelléna w 1899, odnoszony do łączenia zagadnień geograficznych i politycznych.

Problemy definicyjne[edytuj | edytuj kod]

Znaczenia[edytuj | edytuj kod]

Termin „geopolityka” może mieć co najmniej pięć znaczeń:

  • dziedzina wiedzy badająca wpływ czynników geograficznych na prowadzenie polityki zagranicznej[1];
  • interdyscyplinarna nauka badająca zależności między wpływem czynników geograficznych i historycznych na powstawanie i funkcjonowanie państw (ośrodków siły). Za symboliczne narodziny tak rozumianej geopolityki jest uważany rok 1889 (publikacja Rudolfa Kjelléna);
  • paradygmat badawczy charakteryzujący się rozpatrywaniem zjawisk polityki międzynarodowej przez pryzmat kategorii geograficznych (wielkiej przestrzeni), wykorzystywaniem agregowanych wyników badań (złożonych z wielu danych obejmujących kilka – kilkanaście dziedzin wiedzy). W tym znaczeniu geopolityka bywa postrzegana jako subdyscyplina nauk;
  • metoda skutecznego wykorzystania wiedzy z zakresu geografii, historii, nauk politycznych, wojskowych i ekonomicznych w celu jak najskuteczniejszej realizacji celów politycznych danego państwa (ośrodka siły). Dla tego znaczenia terminu „geopolityka” używa się określenia „geopolityka stosowana” (w odróżnieniu od geopolityki jako nauki);
  • jedna z pięciu kategorii określających i badających państwo według teorii stworzonej przez Rudolfa Kjelléna, dotycząca jego struktury przestrzennej. Dzieliła się na fizjopolitykę i morfopolitykę[2].

Wybór definicji[edytuj | edytuj kod]

  • Geopolityka jest nauką o zastosowaniu zasad geografii w polityce światowej – The Columbia Encyclopedia 1965,
  • Geopolityka zajmuje się badaniami wzajemnych relacji między naturalnymi elementami geografii a polityką państw – Dictionnaire de Robert 1965,
  • Geopolityka jest nauką, która bada relację między cechami geograficznymi państwa a jego polityką – Grand Dictionnaire Larousse 1983,
  • Geopolityka jest zastosowaniem wiedzy geograficznej do polityki światowej – William T. Fox, Geopolitics and International Relations, [w:] NATO Adwanced Reaserch Workshop, Bruksela 1983,
  • Geopolityka współcześnie bada rywalizację między supermocarstwami (układ Wschód-Zachód) o dominację nad strefami peryferyjnymi (układ Północ-Południe) – Peter Taylor, Political geography of the Twentieth Century: a Global Analyzis, Londyn 1993,
  • Geopolityka zajmuje się zmiennymi układami sił na niezmiennej przestrzeniLeszek Moczulski, Geopolityka Potęga w czasie i przestrzeni, Warszawa 1999,
  • Geopolityka to doktryna polityczna głosząca, że zjawiska, procesy i fakty polityczne są wyznaczane przez warunki geograficzne – Słownik Języka Polskiego PWN[3].

Subdyscypliny[edytuj | edytuj kod]

Subdyscyplinami geopolityki są:

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Geopolityka narodziła się pod koniec XIX wieku. Termin ten został użyty po raz pierwszy przez Szweda, Rudolfa Kjelléna, w artykule pt. Studier öfver Sveriges politiska gränser, opublikowanym w Sztokholmie na łamach czasopisma „Ymer” w 1899 r. Do ojców geopolityki zalicza się także: Fryderyka Ratzela, Alfreda Mahana, Halforda Johna Mackindera oraz Karla Haushofera, którzy tworzyli na przełomie XIX i XX wieku.

Kjellen twierdził, że państwo nieodłącznie związane z ziemią, na której bytuje, stale współzawodniczy z sąsiadującymi państwami, chcąc zdobyć prawo do przewodzenia innymi.

Ratzel, niemiecki geograf, stworzył geopolityczne podwaliny pod niemiecką koncepcję Mitteleuropy. Powiązał ściśle dążenia polityczne z determinantem geograficznym. Mahan, amerykański admirał, stworzył koncepcję przewagi potęgi morskiej nad lądową. Jego koncepcje odnoszące się do amerykańskiej supremacji są nadal stałym elementem kształcenia oficerów i dyplomatów w Stanach Zjednoczonych.

Mapa Mackindera z zaznaczonym Pivot Area

Mackinder, brytyjski geograf, jest autorem najsłynniejszej koncepcji geopolitycznej związanej z ukutymi przez niego pojęciami: World Island (Światowa Wyspa) i Heartland (Obszar Centralny; pierwotnie Pivot Area – Obszar Osiowy). Jego zdaniem to na Światowej Wyspie (obejmującej Eurazję i Afrykę) rozgrywały się najważniejsze wydarzenia dziejowe. Na tym obszarze wyznaczył rejon krytyczny – Heartland, usytuowany w jego środkowo-północnej części. Geopolityczne prawo Mackindera sprowadzało się w skrócie do stwierdzenia: Kto panuje nad Wschodnią Europą, panuje nad Obszarem Centralnym; kto panuje nad Obszarem Centralnym, panuje nad Światową Wyspą; kto panuje nad Światową Wyspą, panuje nad światem[4].
W 1943 zmodyfikował nieco swoją teorię, stwierdzając iż morski odpowiednik Heartlandu stanowi Midland Ocean Basin, czyli basen północnego Atlantyku od Gór Skalistych w Ameryce Północnej do rzeki Wołgi na pograniczu Europy i Azji. I dopiero połączenie potencjału głównych mocarstw zarówno w ramach Heartlandu: ZSRR, Chin i Niemiec, jak i basenu północnego Atlantyku: USA, Wielkiej Brytanii i Francji spowoduje, że oba te ośrodki będą w stanie rywalizować o panowanie nad światem[5][6]. W ten sposób Mackinder przewidział, że z Heartlandu i basenu Atlantyku wyłonią się dwie potęgi: USA i ZSRR, które rozpoczną walkę o władzę nad światem, a rejonem ich starcia stanie się Płaszcz Próżni: Azja wschodnia, Indie, Bliski Wschód, Afryka Północna[7][8][9][10].

Haushofer, niemiecki generał, był twórcą koncepcji geopolitycznej zakładającej podział świata na cztery panregiony geopolityczne, rozciągające się południkowo: amerykański, niemiecki, rosyjski i japoński. Założyciel najsłynniejszego pisma geopolitycznego Zeitschrift für Geopolitik[11][12].

Ojcowie geopolityki dali początek geopolityce klasycznej, do przedstawicieli której można zaliczyć m.in.: Nicholasa Spykmana (koncepcja Rimlandu), Aleksandra de Seversky’ego czy Saula Cohena.

Własną koncepcję geopolityczną wykreował Carl Schmitt, który uznał iż „kluczem” do rozpoznania mechanizmu dziejów jest konflikt między potęgami „morskimi” (tallassokracjami) i „lądowymi” (tellurokracjami), przy czym uosobieniem potęgi morskiej miałby być legendarny „Lewiatan”, zaś lądowej – „Behemot[13][14]. Koncepcję tę rozwinął m.in. George Modelski w swojej teorii cykli hegemonicznych.

okres Potęga morska Potęga lądowa
ok. 1200 pn.e. Mykeny Troja
V w. p.n.e. Ateny Sparta
264–146 p.n.e. Kartagina Rzym
IX w. Normanowie Imperium Karolińskie
XIII–XIV w. Wenecja Imperium Mongołów
XV–XVI w. Portugalia Hiszpania
1660–1688 Holandia Francja
1744–1815 Wielka Brytania
1815–1907 Rosja
1885–1945 Niemcy
1945–1991 USA ZSRR

Alternatywną wobec powyższych koncepcję geopolityczną przedstawił rosyjski geopolityk Wieniamin Siemonow Tien-Szański (1870–1942), który wyodrębnił na powierzchni ziemi obszar „krytyczny”, między równikiem a 45 północnym równoleżnikiem. W tym obszarze zaznaczył trzy wielkie zatoki oceaniczne: europejskie Morze Śródziemne wraz z Morzem Czarnym, Morze Chińskie (Południowe i Wschodnie) wraz z Morzem Japońskim oraz Morze Karaibskie wraz z Zatoką Meksykańską. Tien Szański uważał, iż hegemonem świata będzie ten kto będzie w stanie rządzić jednocześnie wszystkimi trzema morzami, a trzema „władcami świata” będą te trzy mocarstwa, z których każda zawładnie jednym z tych mórz. Wyróżnił też trzy rodzaje globalnych mocarstw.

Geopolityka polska[edytuj | edytuj kod]

W Polsce geopolityka akademicka narodziła się bardzo wcześnie, bo na przełomie XIX i XX wieku. Ojcem geopolityki polskiej był Eugeniusz Romer, którego sztandarowe dzieła takie jak Rola rzek w historii i geografii narodów (1901), czy Ziemia i państwo. Kilka uwag geopolitycznych (1939) po dziś dzień nie straciły swojej aktualności. Polska geopolityka wyłoniła się z naukowego sporu między Eugeniuszem Romerem oraz Wacławem Nałkowskim. Ten ostatni stworzył tezę badawczą o przejściowym charakterze ziem polskich, zarówno w znaczeniu komunikacyjnym, jak i kulturowym. Romer odniósł się do niej bardzo krytycznie, wskazując na pomostowy charakter ziem polskich, usytuowanych między Morzem Bałtyckim a Morzem Czarnym.

Do akademickich geopolityków polskich zaliczają się także m.in.: Michał Janiszewski, Maria Kiełczewska, Ignacy Matuszewski, Leszek Moczulski, Jerzy Niezbrzycki (ps. Ryszard Wraga), Andrzej Piskozub, Władysław Studnicki, Leszek Sykulski, Zygmunt Wojciechowski, Tomasz Gabiś[16], Jacek Bartosiak[17].

W Polsce działa Polskie Towarzystwo Geopolityczne, Instytut Geopolityki, Europejskie Centrum Analiz Geopolitycznych, odbywają się zjazdy geopolityków[18].

Krytyka[edytuj | edytuj kod]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Czasopisma[edytuj | edytuj kod]

  • Geopolityka. Półrocznik Instytutu Geopolityki – czasopismo naukowe założone przez Leszka Sykulskiego, prezesa Instytutu Geopolityki.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Sykulski 2009 ↓, s. 17.
  2. Leszek Sykulski, Geopolityka. Słownik terminologiczny, Warszawa: PWN, 2009, s. 31–32, ISBN 978-83-01-15968-9, OCLC 750547049.
  3. Zbigniew Lach, Julian Skrzyp, Geopolityka i geostrategia, Wydawnictwo AON, Warszawa 2007, s. 194–196, ​ISBN 978-83-7523-015-4​.
  4. Andrzej Maśnica: Świat kolisty i zwycięstwo w historii Sir Halforda Mackindera. Stańczyk 1/ 1995, s. 24–38.
  5. L.Moczulski: Geopolityka, s. 109.
  6. Mackinder: Heartland i Midland Ocean Basin (1940).
  7. L.Moczulski: Geopolityka, s. 17–19.
  8. Karol Bobkowski: Chiny w grze o dominację nad Eurazją.
  9. http://www.unc.edu/depts/diplomat/AD_Issues/amdipl_14/sempa_mac3.html.
  10. http://geopolityka.net/heartland-halforda-mackindera/.
  11. Leszek Moczulski, Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni, Warszawa: Bellona, 1999, ISBN 83-11-08898-5, OCLC 830286502.
  12. Tomasz Gabiś: Powrót geopolityki. Stańczyk nr 1 / 1995, s. 11–23.
  13. M. Konopko, Walka Behemota z Lewiatanem: Nomos ziemi według Carla Schmitta, <http://www.fronda.pl/arch/17-18/109.htm> (20 IV 2008).
  14. http://geopolityka.net/geopolityka-jako-nauka-pomocnicza-historii/ Dawid Madejski: Spojrzenie z góry. Geopolityka jako nauka pomocnicza historii.
  15. http://geopolityka.net/wienamin-siemionow-tien-szanski-jako-tworca-rosyjskiej-szkoly-geopolityki/ Jakub Potulski: Wienamin Siemionow Tien-Szański jako twórca rosyjskiej szkoły geopolityki Przegląd Geopolityczny”, 2009, t. 1, s. 47–54.
  16. Tomasz Gabiś: Powrót geopolityki. Stańczyk nr 1 / 1995, s. 24–36.
  17. Jacek Bartosiak, Pacyfik i Eurazja. O wojnie., 2016.
  18. aon.edu.pl: III Zjazd Geopolityków Polskich. [dostęp 2010-10-31].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]