Polska Akademia Nauk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Przekierowanie Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „PAN”. Zobacz też: pan.
Polska Akademia Nauk
Polish Academy of Sciences
Pałac Staszica, siedziba kilku instytutów I Wydziału PAN, Warszawa, ul. Nowy Świat
Pałac Staszica, siedziba kilku instytutów I Wydziału PAN, Warszawa, ul. Nowy Świat
Data założenia 1951
Typ uczelni państwowa
Państwo  Polska
Adres Pałac Kultury i Nauki, Plac Defilad 1
Skrytka Pocztowa 24, 00-901 Warszawa
Członkostwo Europejska Fundacja Nauki (ESF), COST, EUREKA
brak współrzędnych
Strona internetowa
Dom Pracy Twórczej PAN w Świnoujściu

Polska Akademia Nauk (PAN) – państwowa instytucja naukowa realizująca działania służące rozwojowi, promocji, integracji i upowszechnianiu nauki oraz przyczyniające się do rozwoju edukacji i wzbogacania kultury narodowej. Akademia realizuje swoje cele w ramach korporacji uczonych oraz poprzez sieć instytutów i jednostek naukowych, prowadzących badania na możliwie najwyższym poziomie naukowym[1].

Historia PAN[edytuj | edytuj kod]

Utworzenie Polskiej Akademii Nauk było związane z postanowieniami, które zapadły na I Kongresie Nauki Polskiej w roku 1951 i połączone było z likwidacją Polskiej Akademii Umiejętności oraz Towarzystwa Naukowego Warszawskiego[2]. Stworzenie tego rodzaju instytucji miało ułatwić władzom politycznym kontakt ze środowiskiem naukowym oraz zapewniać sobie jego wsparcie, przy jednoczesnej kontroli tego środowiska. Miało ponadto ułatwić finansowanie badań naukowych i koncentrowanie ich wokół problemów uznanych za najważniejsze dla państwa, w czym istotną rolę odgrywały zmiany zachodzące w organizacji nauki w krajach zachodnich w związku z powojenną rewolucją naukowo-techniczną[3]. Polska Akademia Nauk została powołana ustawą o PAN z 30 października 1951[4]. Początkowo była tylko korporacją uczonych, jednak w 1960 roku została przekształcona w rządową instytucję centralną, sprawującą ogólną pieczę nad nauką w Polsce i zarządzającą siecią instytutów. W 1990 roku PAN straciła status instytucji rządowej, stając się ponownie zarówno korporacją uczonych, jak i siecią instytutów[3].

Struktura Polskiej Akademii Nauk[edytuj | edytuj kod]

Polska Akademia Nauk jako korporacja uczonych i jako sieć instytutów naukowych zorganizowana jest w strukturę:

  • wydziałów grupujących poszczególne dyscypliny nauki
  • oddziałów regionalnych (główna siedziba PAN mieści się w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie)
  • komitetów naukowych, problemowych i narodowych – powiązanych tematycznie z wydziałami
  • sieć jednostek naukowych – działających w ramach wydziałów, pozawydziałowych i pomocniczych
  • instytutów międzynarodowych oraz stacji naukowych za granicą
  • kancelarii PAN oraz innych jednostek organizacyjnych.

Organy Naczelne PAN[edytuj | edytuj kod]

Organami naczelnymi Akademii są kolegialnie Zgromadzenie Ogólne i Prezydium Akademii oraz jednoosobowo Prezes oraz Kanclerz.

Najwyższym organem Akademii jest jej Zgromadzenie Ogólne, które tworzą wszyscy członkowie krajowi (członkowie rzeczywiści i członkowie korespondenci). Zgromadzenie Ogólne wyznacza główne kierunki działań Akademii oraz sprawuje nadzór nad całokształtem jej działalności. Zgromadzenie Ogólne decyduje między innymi o przyjmowaniu nowych członków. Uchwały Zgromadzenia są wiążące dla innych organów Akademii. Sesje Zgromadzenia Ogólnego odbywają się co najmniej dwa razy w roku[1].

Zgromadzeniu Ogólnemu przewodniczy Prezes Akademii. Jest on wybierany spośród członków Akademii przez Zgromadzenie Ogólne na czteroletnie kadencje (nie więcej niż dwie). Zgromadzenie Ogólne wybiera również wiceprezesów, w liczbie od trzech do pięciu, których kandydatury zgłasza Prezes[5].

Prezydium Akademii stanowią: Prezes, Wiceprezesi, przedstawiciele Wydziałów, prezesi Oddziałów regionalnych, przewodniczący rad kuratorów działających w ramach Wydziałów, przedstawiciel dyrektorów Jednostek naukowych oraz Kanclerz.

Władze PAN[edytuj | edytuj kod]

Skład Prezydium Polskiej Akademii Nauk w kadencji 2015–2018[6]:

W przeszłości funkcję Prezesa Polskiej Akademii Nauk sprawowali:

  1. Jan Bohdan Dembowski (1952–1956)
  2. Tadeusz Kotarbiński (1957–1962)
  3. Janusz Groszkowski (1962–1971)
  4. Włodzimierz Trzebiatowski (1971–1977)
  5. Witold Nowacki (1977–1980)
  6. Aleksander Gieysztor (1980–1983)
  7. Jan Karol Kostrzewski (1984–1990)
  8. Aleksander Gieysztor (1990–1992)
  9. Leszek Kuźnicki (1993–1998)
  10. Mirosław Mossakowski (1999–2001)
  11. p.o. prezesa Jerzy Kołodziejczak (2002–2003)
  12. Andrzej Legocki (2003–2006)
  13. Michał Kleiber (2007–2014))[7]

PAN jako korporacja uczonych[edytuj | edytuj kod]

PAN skupia w swoim składzie najwybitniejszych polskich i zagranicznych uczonych. Członkowie krajowi dzielą się na członków rzeczywistych oraz członków korespondentów. Łączna liczba członków krajowych jest ograniczona do 350 osób.

Członkostwo w korporacji jest dożywotnie. Prawo zgłaszania kandydatów na członków korespondentów mają członkowie rzeczywiści oraz rady naukowe uczelni wyższych i instytutów PAN. Członkowie rzeczywiści są, w miarę zwalniania miejsc, wybierani spośród członków korespondentów przez wszystkich członków rzeczywistych.

Członkowie krajowi tworzą Zgromadzenie Ogólne Akademii stanowiące jej najważniejszy organ kolegialny. Członkowie, którzy ukończyli 70 rok życia otrzymują status członka-seniora i tracą bierne prawo wyborcze[1]. Przy podejmowaniu uchwał Zgromadzenia wymagane quorum ustalane jest na podstawie liczby członków którzy nie przekroczyli 75 roku życia[8].

Wydziały PAN[edytuj | edytuj kod]

Uczeni realizują swoją działalność w PAN poprzez strukturę wydziałową. Zgodnie ze Statutem Akademii funkcjonują następujące Wydziały:

  • Wydział I Nauk Humanistycznych i Społecznych
  • Wydział II Nauk Biologicznych i Rolniczych
  • Wydział III Nauk Ścisłych i Nauk o Ziemi
  • Wydział IV Nauk Technicznych
  • Wydział V Nauk Medycznych

Członkowie Akademii deklarują przynależność do wydziału z chwilą przyjęcia w poczet członków (deklaracja może być również wymagana w przypadku zmiany struktury organizacyjnej wydziałów). Przynależność członka Akademii do danego wydziału może być zmieniona na jego wniosek, za zgodą Zgromadzenia Ogólnego.

Pracą wydziału kieruje dziekan powoływany przez Prezesa PAN. Wydział może być podzielony na sekcje. W ramach wydziału mogą być tworzone także pomocnicze komisje lub zespoły doradcze. Organem kolegialnym wydziału jest zebranie plenarne.

W ramach wydziałów funkcjonują również jako ciała kolegialne rady kuratorów. Ich zadaniem jest nadzór nad działalnością instytutów i jednostek naukowych PAN, przeprowadza ich okresową ocenę, podejmuje działania dotyczące reorganizacji struktur jednostek naukowych oraz przeprowadza konkursy na stanowiska dyrektorów jednostek naukowych.

W ramach wydziałów funkcjonują komitety naukowe. Komitety są samorządną reprezentacją dyscypliny lub pokrewnych dyscyplin naukowych służącą integrowaniu uczonych z całego kraju. Organami kierującymi pracami komitetu są przewodniczący komitetu oraz prezydium komitetu. Komitety tworzy i o zasadności ich funkcjonowania decyduje Zgromadzenie Ogólne PAN. Podstawą do utworzenia komitetu naukowego jest odpowiedni stopień rozwoju dyscypliny naukowej lub dyscyplin pokrewnych oraz potrzeba reprezentacji i integracji środowiska naukowego. Oceny pracy komitetów dokonuje rada kuratorów danego wydziału[5].

Oddziały regionalne PAN[edytuj | edytuj kod]

W ramach Akademii funkcjonują oddziały regionalne[9]:

Oddziały realizują zadania Akademii w określonych regionach kraju. W razie potrzeby Zgromadzenie Ogólne może podjąć decyzję o utworzeniu nowych oddziałów. W skład danego Oddziału regionalnego wchodzą przede wszystkim członkowie Akademii mający miejsce zamieszkania w danym regionie. Pracami Oddziału kierują Prezes oddziału oraz Prezydium.

Akademia Młodych Uczonych[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z art. 38 ustawy o PAN z 2010 roku[1], przy PAN działa Akademia Młodych Uczonych, której celem jest promowanie badań naukowych i prac rozwojowych prowadzonych przez wybitnych młodych przedstawicieli nauki polskiej. Członkami tego gremium mogą być naukowcy ze stopniem doktora, którzy nie ukończyli 38 roku życia, a łączna ich liczba nie może przekraczać 35 osób. Członków AMU wybiera zgromadzenie ogólne spośród „wyróżniających się wybitnymi osiągnięciami naukowymi młodych przedstawicieli nauki polskiej”. Kadencja członka AMU trwa 5 lat i jest jednorazowa. Członkowie AMU przedstawiają PAN opinie na temat nauki[10].

Pracami AMU kieruje przewodniczący oraz zarząd. Pierwszym przewodniczącym AMU został w roku 2012 dr hab. Bartosz Karaszewski[10]. W kadencji 2014-2016 funkcję przewodniczącego pełni dr hab. Jakub Fichna[11].

Jednostki naukowe PAN[edytuj | edytuj kod]

Podstawową jednostką PAN jest instytut naukowy[12]. W nazwie instytutu zawsze występuje skrót „PAN”. Oprócz instytutów w strukturach Akademii funkcjonują pomocnicze jednostki naukowe, takie jak archiwa, biblioteki, muzea, ogrody botaniczne i zagraniczne stacje naukowe. Jednostki naukowe Akademii tworzone są, reorganizowane lub likwidowane przez Prezydium PAN na wniosek Prezesa Akademii.

Instytuty naukowe PAN[edytuj | edytuj kod]

Do zadań instytutów naukowych PAN należy prowadzenie badań naukowych, w szczególności istotnych dla rozwoju kraju oraz upowszechnianie wyników tych badań. Instytut naukowy może prowadzić prace rozwojowe w określonym obszarze badawczym i zajmować się wdrażaniem wyników tych badań do gospodarki, może organizować pracownie gościnne w celu prowadzenia badań naukowych lub prac rozwojowych przez pracowników uczelni i innych jednostek naukowych, może też prowadzić studia doktoranckie i podyplomowe oraz inną działalność z zakresu kształcenia. Nadzór nad Akademią w zakresie zgodności działania jej organów z przepisami ustawowymi i statutem Akademii sprawuje Prezes Rady Ministrów. Większość instytutów PAN ma prawo nadawania stopnia doktora i doktora habilitowanego.

W 2011 r. instytuty zatrudniały 6806 pracowników, z czego 4830 na stanowiskach naukowych[13]. W roku akademickim 2011/12 instytuty naukowe PAN kształciły 5,3% wszystkich doktorantów w Polsce[13] (ok. 2100 osób).

W 2011 r. 80% nakładów na badania instytutów naukowych PAN dotyczyło badań podstawowych, 8,7% – badań stosowanych, 11,3% przeznaczono na prace rozwojowe[13].

Stacje naukowe PAN za granicą[edytuj | edytuj kod]

Jednostki naukowe PAN zlokalizowane poza terytorium Polski[14][15]:

  • Biuro Promocji Nauki PolSCA (Polish Science Contact Agency PolSCA)
  • Centrum Badań Historycznych w Berlinie (The Centre for Historical Research of the Polish Academy of Sciences in Berlin)
  • Polska Akademia Nauk Stacja Naukowa w Kijowie (Polish Academy of Sciences Scientific Center in Kiev)
  • Polska Akademia Nauk Stacja Naukowa w Moskwie (Polish Academy of Sciences Scientific Center in Moscow)
  • Polska Akademia Nauk Stacja Naukowa w Paryżu (Polish Academy of Sciences Scientific Center in Paris)
  • Polska Akademia Nauk Stacja Naukowa w Rzymie (Polish Academy of Scientific Center in Rome)
  • Polska Akademia Nauk Stacja Naukowa w Wiedniu (Polish Academy of Scientific Center in Vienna)

Budżet PAN[edytuj | edytuj kod]

Działalność Akademii jest finansowana ze środków pochodzących z budżetu państwa i z innych źródeł. Prezes Akademii wykonuje zadania i kompetencje dysponowania budżetem Akademii. W zakresie finansowania ze środków pochodzących z budżetu państwa Prezes Akademii podlega ministrowi właściwemu do spraw nauki. Wszelkie sprawy związane z budżetem reguluje ustawa o Polskiej Akademii Nauk[1].

W 2011 przychody własne Polskiej Akademii Nauk i wpływy z dotacji budżetowych wyniosły łącznie 124,8 mln zł[16]. Nakłady budżetowe na działalność instytutów PAN w 2011 r. wyniosły 1252,9 mln zł, co stanowiło ok. 16% wydatków na badania i rozwój w sektorze instytucji rządowych i samorządowych. Wydatki na 1 zatrudnionego w instytutach naukowych PAN wyniosły 207,2 tys. zł na pełny etat przeliczeniowy, z czego 153,5 tys. zł stanowiły środki budżetowe[13].

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Polska Akademia Nauk prowadzi międzynarodową współpracę naukową, uczestniczy w pracach organizacji międzynarodowych oraz dysponuje zagranicznymi stacjami naukowymi. Jest członkiem międzynarodowych organizacji naukowych oraz programów Europejskiej Fundacji Nauki.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Ustawa z dnia 30 kwietnia 2010 r. o Polskiej Akademii Nauk (Dz. U. z 2010 r. Nr 96, poz. 619).
  2. P. Hübner, Nauka polska po II wojnie światowej – idee i instytucja, Warszawa 1987, s. 143-144.
  3. 3,0 3,1 Dzieje instytucji. PAN. [dostęp 2015-08-06].
  4. Ustawa z dnia 30 października 1951 r. o Polskiej Akademii Nauk (Dz. U. z 1951 r. Nr 57, poz. 391).
  5. 5,0 5,1 Statut PAN. [dostęp 2014-1-6].
  6. Prezydium (kadencja 2015–2018). PAN. [dostęp 2015-08-06].
  7. Prezydium (kadencja 2011–2014). PAN. [dostęp 2015-08-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-03-21)].
  8. Polska Akademia Nauk: Zgromadzenie Ogólne. PAN. [dostęp 2010-02-07].
  9. Oddziały. www.instytucja.pan.pl. [dostęp 2015-08-05].
  10. 10,0 10,1 Akademia Młodych Uczonych. PAN. [dostęp 2015-08-18].
  11. Skład i struktura AMU. PAN. [dostęp 2015-08-18].
  12. Polska Akademia Nauk: Jednostki naukowe.
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 Nauka i technika w 2011 r.. www.stat.gov.pl, 2012. [dostęp 2013-03-03].
  14. Stacje naukowe PAN za granicą. www.instytucja.pan.pl. [dostęp 2015-07-16].
  15. Foreign Scientific Centers (ang.). www.english.pan.pl. [dostęp 2015-07-16].
  16. Wykonanie budżetu państwa w 2011 r., cz. 28 – Nauka, cz. 38 – Szkolnictwo wyższe, cz. 67 – Polska Akademia Nauk oraz wykonanie planu finansowego Funduszu Nauki i Technologii Polskiej. W: Najwyższa Izba Kontroli [on-line]. nik.gov.pl, maj 2012. [dostęp 2013-02-15]. s. 31.


Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]