Gwara

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy mowy wydzielonej geograficznie. Zobacz też: socjolekt – gwara środowiskowa.

Gwara – termin używany w polskim językoznawstwie na określenie niestandardowych odmian języka. Określenie to jest przede wszystkim odnoszone do terytorialnych, lokalnych form egzystencji języka[1], odróżniających się strukturalnie od form sąsiadujących (mowy sąsiednich okolic) i od ogólnoetnicznego standardu[2][3][4], pokrywającego znacznie szerszy obszar geograficzny. Tak pojmowane odrębności gwarowe widoczne są zarówno w zakresie słownictwa, jak i szeroko pojmowanego systemu gramatycznego[2]. Oznaczenie „gwara” jest z reguły utożsamiane z zapożyczonym[5] terminem „dialekt”[6][7], choć w polskiej tradycji terminologicznej często rozróżnia się te dwa terminy, mianem gwary określając mowę ludności ze stosunkowo niewielkiego obszaru, termin „dialekt” zaś rezerwując dla zespołów kilku lub kilkunastu gwar[2]. W polskiej praktyce dialektologicznej jednostkę tę ujmuje się zatem jako podrzędną w stosunku do dialektu[3][8], traktując ją jako synonim terminów „poddialekt”[9] i „subdialekt”[10]. Termin „gwara” bywa ponadto odnoszony do odrębności językowych o podłożu ściśle socjalnym (nie zaś geograficznym), objawiających się na płaszczyźnie leksyki[2].

Termin „gwara” bywa odbierany jako nacechowany pejoratywnie, choć na gruncie dialektologii ma on charakter neutralny i nie implikuje negatywnego wartościowania[11].

Granice gwar, podobnie jak granice dialektów, nakreślane są w badaniach językoznawczych poprzez zestawianie językowych cech dystynktywnych (odróżniających) na określonych terytoriach i niejednokrotnie mają charakter umowny.

Konwencje terminologiczne[edytuj | edytuj kod]

Niekiedy pojęcia „gwara” i „dialekt” używane są zamiennie, np. zróżnicowany wewnętrznie etnolekt śląski bywa popularnie określany zarówno jako „gwara śląska”, jak i „dialekt śląski”. Taka konwencja nazewnicza zyskuje również uznanie ze strony niektórych polskich dialektologów[8][12]. Mianem gwary określa się także mowę ludności wiejskiej jako całość[3].

W innym, nowszym ujęciu termin „gwara” przyjmuje rozszerzony zakres znaczeniowy, funkcjonując również jako określenie na inne formy odrębności językowej, takie jak żargon/socjolekt (elementy leksykalne właściwe dla pewnej grupy społecznej, zawodowej lub subkultury) oraz odmiany języka charakterystyczne dla niewykształconych mieszkańców środowisk miejskich. Terminów „gwara ludowa” i „gwara terytorialna” używa się zatem, aby odróżnić gwary w sensie klasycznym od nowszych pojęć, takich jak gwara miejska, gwara środowiskowa i gwara zawodowa[13]. Na gruncie polskiego językoznawstwa nie wypracowano jednolitej terminologii określającej socjalne warianty języka[14].

Jako że gwary terytorialne, w przeciwieństwie do profesjolektów, prócz różnic leksykalnych wykazują regularne odmienności gramatyczne, fonetyczne i fonologiczne w stosunku do języka ogólnonarodowego, używanie terminu „gwara” w odniesieniu do profesjolektów uchodzi niekiedy za niefortunne (według autorów Słownika terminologii językoznawczej wystarczyłoby określenie „słownictwo zawodowe”). Termin „gwara zawodowa” przyjął się jednak szeroko ze względu na to, że gwary zawodowe robotników i rzemieślników, do których sprowadzają się gwary miejskie, zachowują ze względu na ich wzajemne związki pewne podobieństwa fonetyczne i fonologiczne względem gwar terytorialnych[15].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Adam Kryński, Prace filologiczne, Skł. gł. w Księgarni E. Wendego, 1976, s. 331.
  2. a b c d Kazimierz Polański (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, Wrocław: Ossolineum, 1999, s. 232, ISBN 83-04-04445-5.
  3. a b c Urbańczyk 1992 ↓, s. 105.
  4. Zdzisława Kra̜żyńska, Zygmunt Zagórski, Poznańskie spotkania językoznawcze, Wyd. Poznańskiego Tow. Przyjaciół Nauk, 2002, s. 17, ISBN 978-83-7063-371-4.
  5. Język i społeczeństwo, Czytelnik, 1980, s. 180, ISBN 978-83-07-00347-4.
  6. Przegląd zachodni, Instytut Zachodni., 1988, s. 2.
  7. Český jazyk a literatura: časopis pro vyučování jazyku, t. 5, Státní pedagogické nakl., 2008 (cz.).
  8. a b Wyderka 2003 ↓, s. 89–90.
  9. Tomasz Wicherkiewicz, Ginące języki, etniczność, tożsamość i polityka [w:] Nicole Nau i inni red., Języki w niebezpieczeństwie: księga wiedzy, wyd. 1, Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, 2016, s. 105–133, DOI10.14746/9788394719845, ISBN 978-83-947198-4-5.
  10. Tomasz Kamusella, Silesian – From Gwara to Language After 1989, wachtyrz.eu, 2015 (ang.).
  11. Annales Instituti Slavicie Universitatis Debreceniensis, Kossuth Egyetemi Kiadó, 2010, s. 77–78 [dostęp 2019-10-12].
  12. Ewa Siatkowska, Standaryzacja po kurpiowsku, „Polonica”, 37, 2017, s. 5, DOI10.17651/polon.37.12, ISSN 0137-9712.
  13. Jan Grzenia, gwara a żargon [w:] Poradnia językowa PWN [online], sjp.pwn.pl, 25 kwietnia 2005 [dostęp 2019-01-02].
  14. Jazykovedný časopis, t. 48–50, 1997, s. 131 [dostęp 2019-10-12] (słow.).
  15. Gołąb, Heinz i Polański 1968 ↓.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]