Gwara

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Gwara – w klasycznym rozumieniu: terytorialna (wernakularna) odmiana języka, mowa ludności (zwłaszcza wiejskiej), odmienna od języka standardowego (zwanego również literackim) i gwar sąsiadujących ze względu na odrębności fonetyczne i leksykalne. W polskojęzycznych pracach dialektologicznych jednostkę tę ujmuje się zwyczajowo jako podrzędną w stosunku do dialektu, traktując ją jako synonim terminów „poddialekt” i „subdialekt”[1][2]. Czasem wyodrębnia się również podrzędne wobec dialektu zespoły gwarowe.

Granice gwar, podobnie jak granice dialektów, wyodrębniane są w badaniach językoznawczych poprzez zestawianie językowych cech dystynktywnych (odróżniających) na określonych terytoriach i niejednokrotnie mają charakter umowny.

Konwencje terminologiczne[edytuj | edytuj kod]

Niekiedy pojęcia „gwara” i „dialekt” używane są zamiennie, np. zróżnicowany wewnętrznie etnolekt śląski bywa popularnie określany zarówno jako „gwara śląska”, jak i „dialekt śląski”. Taka konwencja nazewnicza zyskuje również uznanie ze strony niektórych polskich dialektologów[2]. Mianem gwary określa się także mowę ludności wiejskiej jako całość.

W innym, nowszym ujęciu termin „gwara” ma szerszy zakres znaczeniowy, funkcjonując również jako określenie na środowiskowe formy języka (synonim terminów „żargon” i „socjolekt”) oraz wernakularne mowy środowisk miejskich[3]. Terminów „gwara ludowa” i „gwara terytorialna” używa się zatem, aby odróżnić gwary w sensie klasycznym od pojęć takich jak gwara miejska, gwara środowiskowa czy gwara zawodowa[3].

Jako że gwary terytorialne, w przeciwieństwie do profesjolektów, prócz różnic leksykalnych wykazują regularne odmienności gramatyczne, fonetyczne i fonologiczne w stosunku do języka ogólnonarodowego, używanie terminu „gwara” w odniesieniu do gwar zawodowych uchodzi niekiedy za niefortunne. Termin „gwara zawodowa” przyjął się jednak szeroko ze względu na to, że gwary zawodowe robotników i rzemieślników, do których sprowadzają się gwary miejskie, zachowują ze względu na ich wzajemne związki pewne fonetyczne i fonologiczne podobieństwa do gwar terytorialnych.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Tomasz Kamusella, Silesian – From Gwara to Language After 1989, wachtyrz.eu, 2015 (ang.).
  2. a b Wyderka 2003 ↓, s. 89–90.
  3. a b Jan Grzenia, gwara a żargon [w:] Poradnia językowa PWN [online], sjp.pwn.pl, 25 kwietnia 2005 [dostęp 2019-01-02].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zbigniew Gołąb, Adam Heinz, Kazimierz Polański: Słownik terminologii językoznawczej. Warszawa: 1968.
  • Zbigniew Gołąb, Adam Heinz, Kazimierz Polański: Słownik terminologii językoznawczej. Wyd. 2. Warszawa: 1970.
  • Encyklopedia wiedzy o języku polskim. Stanisław Urbańczyk (red.). Wrocław: 1978.
  • Bogusław Wyderka, Czy gwara śląska w nowej roli? [w:] Karol Dejna i inni red., Rozprawy Komisji Językowej, t. 48, Łódź: Łódzkie Towarzystwo Naukowe, 2003, s. 149–157, ISSN 0076-0390.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]