Wirus zespołu nabytego braku odporności

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z HIV)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ludzki wirus upośledzenia odporności
HIV Virion-pl.svg
Schemat budowy wirusa
Systematyka
Grupa Grupa VI (ssRNA-RT)
Rodzina Retrowirusy
Rodzaj lentiwirusy
Cechy wiralne
Skrót HIV
Kwas nukleinowy RNA
Liczba nici ss-RT
Nagi kwas nukleinowy niezakaźny
Wywoływane choroby AIDS

Ludzki wirus niedoboru odporności, HIV (ang. human immunodeficiency virus) – wirus z rodzaju lentiwirusów, z rodziny retrowirusów. Atakuje głównie limfocyty T-pomocnicze (limfocyty Th). Wiriony mają budowę kulistą i otoczone są otoczką lipidową, zawierającą liczne białka (glikoproteiny: gp120 u HIV-1 i HIV-2 oraz gp41 u HIV-1 i gp36 u HIV-2). Pod osłonką znajduje się płaszcz białkowy, czyli kapsyd, kryjący materiał genetyczny wirusa (RNA) i enzymy: odwrotną transkryptazę, integrazę. Wywołuje AIDS[1]. Dotychczas poznano 2 typy wirusa:

Historia, odkrycie i nagroda Nobla[edytuj | edytuj kod]

Nie jest pewne, kto jako pierwszy wyizolował wirus HIV. Uznaje się, że był to zespół Luca Montagniera (1983) pracujący w Instytucie Pasteura. W 1984 roku wirus został wyizolowany przez zespół Roberta Gallo w USA. Wyizolowane wirusy były identyczne i w końcu zostały nazwane HIV. W 1986 roku we Francji wyizolowano drugi typ wirusa (HIV-2), u pacjenta chorego na AIDS i leczącego się w Europie. HIV-2 jest bardziej podobny do SIV (z ang. simian immunodeficiency virus), wirusa atakującego zachodnioafrykańskie małpy mangaby szare Cercocebus atys, niż do HIV-1.

Za odkrycie (wyizolowanie) w 1983 roku wirusa HIV Luc Montagnier wspólnie z Françoise Barré-Sinoussi otrzymali w 2008 Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny.

HIV należy obecnie do najlepiej poznanych wirusów, ale charakteryzuje się dużą zmiennością, która może się objawiać nawet u jednego pacjenta (w różnych okresach rozwoju choroby). HIV wykazuje tropizm w stosunku do komórek, posiadających na swojej powierzchni antygeny CD4, czyli do limfocytów T pomocniczych, makrofagów i komórek mikrogleju. Przy zakażeniu drogą płciową najpierw ulegają infekcji makrofagi[potrzebne źródło]. Przy zakażeniu poprzez krew infekcji ulegają jako pierwsze limfocyty T, co skutkuje ostrzejszym przebiegiem choroby.

Wirus może być przenoszony drogą płciową (przez stosunek z zakażoną osobą) lub poprzez transfuzję zakażonej krwi, używanie igieł zanieczyszczonych krwią zakażonych osób (narkomani), przez łożysko lub krew w trakcie porodu (zakażenie okołoporodowe), a także z mlekiem matki. Okres inkubacji wynosi od 0,5 do 3 lub nawet więcej lat. Swoiste przeciwciała pojawiają się już po 3-8 tygodniach, niekiedy dużo później. Są one wykorzystywane do diagnozowania AIDS i nosicielstwa HIV.

Podejrzenie zachorowania na AIDS stawia się na podstawie m.in. następujących objawów, zwanych chorobami wskaźnikowymi dla AIDS:

Z kolei podejrzenie zakażenia wirusem HIV można postawić wyłącznie poprzez wykonanie specjalistycznych testów:

  • na przeciwciała wirusa we krwi (tzw. test przesiewowy lub ELISA – najczęściej wykonywany);
  • wykrywającego istnienie białek specyficznych dla wirusa we krwi (tzw. test potwierdzający lub Western blot – test wykonywany w przypadku dwukrotnego dodatniego wyniku testu na przeciwciała wirusa celem potwierdzenia zakażenia);
  • hodowlę RNA wirusa w materiale pacjenta – metoda skomplikowana, wykonywana rzadko[potrzebne źródło].

W marcu 2013 roku amerykańscy lekarze ogłosili, że udało im się wyleczyć dziecko zakażone wirusem HIV. Pierwszy koktajl leków został podany w 30 godzin po urodzeniu. Po 10 miesiącach terapii u dziecka nie wykryto wirusa[2]. W lipcu 2014 roku wirus pojawił się ponownie w ciele dziecka[3].

W lutym 2015 roku podano do publicznej wiadomości, iż na Kubie naukowcy odkryli nowy, agresywny szczep wirusa HIV, stanowiący zmodyfikowaną kombinacje biologiczną trzech różnych wirusów. Nowa odmiana wirusa nie powoduje pierwszych symptomów zakażenia i wywołuje AIDS w ciągu około trzech lat[4][5].

Epidemiologia[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz też: Epidemiologia AIDS.

Na świecie[edytuj | edytuj kod]

Rozpowszechnienie HIV na świecie, stan na 2009
     15–50%      5–15%      1–5%      0,5–1,0%      0,1–0,5%      <0,1%      brak danych

W 2011 liczbę osób zakażonych wirusem HIV na świecie oszacowano na 34 miliony a globalną liczbę zgonów z powodu AIDS na 1.7 mln[6].

Afryka Subsaharyjska[edytuj | edytuj kod]

Najbardziej dotknięty epidemią obszar świata: 23.5 mln osób żyjących z HIV w 2011 z czego 58% nosicieli wirusa to kobiety[6]. W 2011 w Afryce Subsaharyjskiej odnotowano 1.8 mln nowych zakażeń w tym 300 tysięcy dzieci[6]. Do 2011 na AIDS zmarło tam 1.2 mln osób[6].

Afryka Północna i Bliski Wschód[edytuj | edytuj kod]

W Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie odnotowano 300 tysięcy zakażeń HIV w tym 15 tysięcy dzieci żyjących z wirusem (dane z 2011)[6].

Azja Południowa i Południowo-Wschodnia[edytuj | edytuj kod]

W 2011 w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej liczbę osób zakażonych HIV określono na 4 mln w tym 150 tysięcy u dzieci[6]. W tym samym roku odnotowano 280 tysięcy nowych zakażeń wirusem (19 tysięcy u dzieci)[6]. Do 2011 z powodu AIDS zmarło szacunkowo 250 tysięcy osób[6].

Azja Wschodnia[edytuj | edytuj kod]

W Azji Wschodniej w 2011 żyło 830 tysięcy osób zakażonych HIV w tym 16 tysięcy dzieci[6].

Ameryka Północna[edytuj | edytuj kod]

W 2011 liczbę osób zakażonych wirusem HIV w Ameryce Północnej oszacowano na 1.4 mln w tym 4,5 tysiąca zakażeń u dzieci[6]. Tego samego roku odnotowano 51 tysięcy nowych zakażeń (poniżej 100 u dzieci)[6]. Do 2011 w wyniku AIDS zmarło około 21 tysięcy osób[6].

Stany Zjednoczone[edytuj | edytuj kod]

Departament Zdrowia stanu Rhode Island obliczył, że liczba zakażeń wirusem HIV między 2013 a 2014 w Nowej Anglii wzrosła o 33%[7].

Karaiby[edytuj | edytuj kod]

Karaiby są jednym z najbardziej dotkniętych epidemią regionów świata[6]. W 2011 oszacowano liczbę zakażonych HIV na 230 tysięcy osób a odnotowano 13 tysięcy nowych zakażeń[6].

Ameryka Łacińska[edytuj | edytuj kod]

Liczbę zakażonych wirusem HIV w 2011 szacuje się w Ameryce Łacińskiej na 1.4 mln[6]. W 2011 odnotowano około 83 tysiące nowych infekcji[6].

Europa Wschodnia i Azja Środkowa[edytuj | edytuj kod]

W Europie Wschodniej i Azji Środkowej liczbę osób żyjących z wirusem HIV w 2011 określono na 1.4 mln (w tym 11 tysięcy dzieci)[6]. W tym samym roku liczbę nowych zakażeń oszacowano na 140 tysięcy[6]. Do 2011 liczbę zgonów w wyniku AIDS określono na 92 tysiące[6].

Europa Zachodnia i Środkowa[edytuj | edytuj kod]

W 2011 liczbę zakażonych wirusem HIV w Europie Zachodniej i Środkowej określono na około 900 tysięcy osób a odnotowano około 30 tysięcy nowych infekcji[6].

Oceania[edytuj | edytuj kod]

W 2011 liczbę osób żyjących z HIV w Oceanii oszacowano na 53 tysiące a odnotowano około 2,9 tysiąca nowych zakażeń[6].

W Polsce[edytuj | edytuj kod]

Średnia roczna liczba nowo wykrywanych zakażeń HIV w latach 2002-2006, według województw. Podane liczby zakażeń na 100 000 ludności. Dane PZH na 1.10.2007[6]

W Polsce badania epidemiologiczne od 1985 roku prowadzi Państwowy Zakład Higieny. Od 1993 działa Krajowe Centrum ds. AIDS jako agenda Ministerstwa Zdrowia, którego celem głównym jest zapobieganie rozprzestrzenianiu się HIV / AIDS[8].

W 2014 w Polsce do najczęstszego zakażenia wirusem HIV dochodziło przez kontakty homoseksualne mężczyzn (246 zakażeń), kontakty heteroseksualne (84 zakażenia) oraz poprzez iniekcje narkotyków (44 zakażenia)[9]. Przy czym w stwierdzonych nowych zgłoszeniach, ponad 65% nie podało prawdopodobnej drogi zakażenia[9]. W Polsce do nowych zakażeń dochodziło najczęściej u osób w wieku 30-39 lat, zarówno u kobiet jak i u mężczyzn[9].

Liczba zarejestrowanych zakażeń[edytuj | edytuj kod]

Przedział czasowy

od 1985

Liczba zakażonych

HIV

Liczba chorych

z AIDS

Liczba

zgonów

do 31 grudnia 2012[6] 16 314 2 848 1 185
do 31 grudnia 2014[10] 18 646 3 200 1 288

Budowa[11][edytuj | edytuj kod]

Wirus HIV zbudowany jest z genomu, związanego z białkami matrycowymi, który otoczony jest podwójnym kapsydem, a następnie osłonką lipidową, zawierającą glikoproteiny. Genom stanowią dwie takie same nici RNA o dodatniej polarności, które są połączone ze sobą w pobliżu swych 5' końców[12]. Zawierają one następujące geny:

  • gag, kodujący białka strukturalne;
  • pol, kodujący odwrotną transkryptazę;
  • gen kodujący proteazę;
  • env, kodujący glikoproteiny osłonki lipidowej;
  • geny regulacyjne.

Wykrywanie HIV[edytuj | edytuj kod]

Zdjęcie wirusów HIV-1 wykonane mikroskopem elektronowym.
Schematyczne przedstawienie kluczowych cech strukturalnych HIV-1 wchodzącego do komórek T. Dwa dolne obrazki przedstawiają alternatywne modele wejścia do komórek.

Wielu ludzi HIV-pozytywnych jest nieświadomych zakażenia wirusem[13]. W Afryce przebadano mniej niż 1% aktywnej seksualnie populacji miejskiej, a procent ten jest jeszcze mniejszy w wypadku populacji wiejskiej[13]. Tylko 0,5% kobiet w ciąży odwiedzających miejskie ośrodki zdrowia zostało przebadane lub uzyskało poradę w tym zakresie[13]. Jeszcze niższy procent dotyczy kobiet odwiedzających ośrodki wiejskie[13]. Dawcy krwi mogą być nieświadomi zakażenia i dlatego ich krew oraz uzyskiwane preparaty krwiopochodne używane w służbie zdrowia i badaniach naukowych są rutynowo badane przesiewowo w kierunku HIV[14].

Badanie w kierunku HIV-1 rozpoczyna się wstępnym badaniem przesiewowym metodą immunoenzymatyczną (ELISA), które służy do wykrycia przeciwciał anty-HIV-1. Próbki z brakiem reakcji we wstępnym teście ELISA są uważane za HIV-negatywne, o ile nie wystąpi nowa ekspozycja na zakażonego partnera lub partnera o nieznanym statusie HIV. Próbki, w których test ELISA wyszedł pozytywnie, są sprawdzane podwójnie[15]. Jeśli wynik obu testów jest dodatni, to próbka zostaje określona jako powtarzalnie dodatnia i zostaje poddana badaniom potwierdzającym z użyciem bardziej swoistych testów uzupełniających (np. Western blot oraz rzadziej testem immunofluorescencji IFA). Tylko próbki, które powtarzalnie dają reakcję w teście ELISA i wychodzą pozytywnie w IFA lub dają reakcję w Western blocie, są uważane za HIV-pozytywne i wskazują na zakażenie HIV. Próbki, które powtarzalnie dają reakcję w teście ELISA, mogą dawać nieokreślone wyniki w Western blocie, co może wynikać zarówno z niepełnej odpowiedzi humoralnej u osoby zakażonej, jak i nieswoistych reakcji u osoby niezakażonej[16]. Test IFA nie jest szeroko stosowany, chociaż może potwierdzić zakażenie w takich niejasnych przypadkach. Ogólnie biorąc, druga próbka powinna zostać pobrana po dłużej niż miesiącu i przebadana u osób z nieokreślonym wynikiem w Western blocie. W niepewnych sytuacjach w postawieniu rozpoznania mogą pomóc badania w kierunku kwasów nukleinowych wirusa, ale są one znacznie słabiej dostępne[15]. Dodatkowo próbki mogą dostarczyć nieokreślonych wyników jeśli zostaną pobrane w niewystarczającej objętości. W takich przypadkach pobiera się drugą próbkę do badania.

W Polsce w 2007 roku, wkrótce po przypadku Simona Mola, i wbrew lobbingowi UNHCR, Polska wprowadziła obowiązkowe testy HIV dla wszystkich uchodźców[17].

Mity dotyczące HIV[edytuj | edytuj kod]

W społeczeństwie istnieje mnóstwo mitów i zakłamań[potrzebne źródło] na temat sposobu roznoszenia się wirusa jak i osób seropozytywnych; oto kilka z nich:

  • "HIV i AIDS to to samo". HIV jest wirusem, który może wywołać chorobę AIDS. Nosiciele HIV mogą żyć latami bez objawów klinicznych choroby. Obecnie (2006) stosowane terapie antyretrowirusowe pozwalają zahamować rozwój AIDS u nosicieli HIV, aczkolwiek są bardzo kosztowne (powyżej 1000 EUR miesięcznie).
  • "Nie ma ryzyka podczas stosunku płciowego dwóch osób zainfekowanych HIV". Podczas takiego stosunku może dojść do tzw. nadkażenia, superinfekcji, co może znacznie skomplikować i utrudnić terapię antywirusową.
  • "Infekcje HIV dotyczą tylko homoseksualistów i narkomanów".
  • "HIV można zakazić się przez ukąszenie komara, wspólne przebywanie w jednym pomieszczeniu, dotyk". Jest to niemożliwe, zostało udowodnione, że żaden owad nie jest w stanie przenosić wirusa HIV[18].
  • "Kobieta zakażona HIV nie może urodzić zdrowego dziecka". HIV jest czasami zdolny przenieść się na płód albo zakazić dziecko podczas porodu, ale nie zawsze. Ryzyko takiego zakażenia wynosi 20-30%. Poród przez cesarskie cięcie oraz odpowiednie leki przeciwwirusowe zmniejszają prawdopodobieństwo nawet do 1-2%.
  • "Można zakazić się przez pocałunek". Może to jednak nastąpić poprzez krew w przypadku ranek na wargach.
  • "Wirus HIV jest świadomym wytworem człowieka." Wirusy HIV-1 i HIV-2 występują naturalnie w populacjach małp afrykańskich, odpowiednio: szympansów i mangab szarych[19]. Przyjmuje się, że ludzka epidemia powstała w wyniku przeniesienia małpich wirusów do populacji ludzkiej[20]. Najprawdopodobniej miało to związek z częstą w niektórych regionach Afryki praktyką polowania na małpy w celach konsumpcyjnych – uważa się, że poprzez skaleczenie do krwiobiegu jednego z myśliwych dostała się krew świeżo upolowanego zwierzęcia, w konsekwencji zakaził się on wirusem HIV.
  • Seks z prezerwatywą to seks bezpieczny. Twierdzenie, że prezerwatywa zabezpiecza przed zakażeniem jest nieprawdziwe. Nie eliminuje ona ryzyka zakażenia, ale je zmniejsza, choć z drugiej strony fałszywe poczucie bezpieczeństwa w takich sytuacjach może być czynnikiem zwiększającym ryzyko poprzez częste uprawianie takiego niebezpiecznego seksu[21].

Zapobieganie zakażeniom HIV[edytuj | edytuj kod]

Całkowitą ochronę przed zakażeniem zapewnia jedynie wyeliminowanie wszelkich zachowań umożliwiających zakażenie. Przed zakażeniem HIV całkowicie chroni abstynencja seksualna lub odbywanie stosunków tylko z niezakażonymi osobami. Na tym opiera się tzw. strategia ABC. Jednocześnie należy uniemożliwić zakażenie się przez krew, czyli powstrzymanie się od zażywania narkotyków przyjmowanych dożylnie lub używanie sterylnych igieł i strzykawek[22].

W pewnym stopniu ochroną podczas kontaktu seksualnego przed wirusem HIV i innymi infekcjami przenoszonymi drogą płciową są prezerwatywy[23]. Światowa Organizacja Zdrowia WHO podaje, że skuteczność prezerwatyw w zapobieganiu HIV to 80-95%[24]. Jak zaznacza WHO: "To oznacza, że używanie prezerwatyw chroni przed 80% do 95% zakażeń wirusem HIV, które pojawiłyby się gdyby prezerwatywy nie zostały użyte"[24]. Polskie Krajowe Centrum do spraw AIDS opierając się na innych badaniach podaje, że skuteczność prezerwatyw wynosi 90-95%[22][25]. Susan C Weller i Karen Davis-Beaty, autorki innego dużego przeglądu badań stwierdzają, że skuteczność prezerwatyw wynosi średnio 80%[26]. Krajowe Centrum ds. AIDS przestrzega, że używanie środków plemnikobójczych takich jak globulki albo prezerwatyw ze środkiem plemnikobójczym może powodować podrażnienie błony śluzowej pochwy i tym samym ułatwić zakażenie wirusem HIV[22]. Mimo że żadne badanie nie pokazało, że prezerwatywy są skuteczne w 100% w zapobieganiu HIV, to trzeba pamiętać, że użycie prezerwatywy zawsze daje większe bezpieczeństwo, niż nieużycie żadnej ochrony[27].

Do grupy zachowań ryzykownych należy np. uprawianie seksu bez zabezpieczenia czy korzystanie z niezabezpieczonych strzykawek przez różne osoby[24][22][25][26].

Poszukiwania skutecznej terapii HIV[edytuj | edytuj kod]

W badaniu klinicznym badacze za pomocą dawek cytomegalowirusów usunęli do poziomu niewykrywalnego małpią odmianę wirusa HIV (skrót SIV) u około połowy poddanych badaniu rezusów[28]. Znany jest też przypadek dwóch amerykańskich dzieci, które zaraziły się wirusem HIV w łonie matki, a u których, dzięki specjalnej terapii, zanotowano zniknięcie wirusa[29][30].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Popularne Kompendium Wiedzy Medycznej: aids, stop aids, hiv i aids, aids leczenie, aids objawy - AIDS.
  2. Udało się wyleczyć dziecko zarażone wirusem HIV (pol.). zeŚwiata.pl. [dostęp 2013-03-18].
  3. Mississippi HIV Baby.
  4. Nowy, jeszcze groźniejszy wirus HIV (pol.). medme.pl. [dostęp 2015-02-24].
  5. Krzysztof Kowalski: AIDS atakuje dwa razy szybciej (pol.). Rzeczpospolita rp.pl. [dostęp 2015-02-24].
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 6,15 6,16 6,17 6,18 6,19 6,20 6,21 6,22 Raport UNAIDS na temat epidemii HIV/AIDS 2012 (pol.). Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Szczecinie. [dostęp 2015-05-18].
  7. USA: Epidemia zakażeń chorobami wenerycznymi i wirusem HIV (pol.). wyborcza.pl. [dostęp 2015-05-27].
  8. O nas. Misja (pol.). Krajowe Centrum ds. AIDS. [dostęp 2015-04-19].
  9. 9,0 9,1 9,2 Zakażenia HIV i zachorowania na AIDS w Polsce w 2014 roku (pol.). Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego. [dostęp 2015-04-19].
  10. Dane epidemiologiczne - Polska (pol.). Krajowe Centrum ds. AIDS. [dostęp 2015-03-08].
  11. Mikrobiologia i choroby zakaźne. Wrocław: "Urban & Partner", 2000, s. 566. ISBN 83-85842-59-4.
  12. ASHM - HIV Management in Australasia (2009) (ang.). [dostęp 2013-06-10].
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 . Kumaranayake, L. and Watts, C.. Resource allocation and priority setting of HIV/AIDS interventions: addressing the generalized epidemic in sub-Saharan Africa. „J. Int. Dev.”, s. 451-466, 2001. DOI: 10.1002/jid.797. 
  14. Kleinman, S.: Patient information: Blood donation and transfusion. wrzesień 2004. [dostęp 2006-09-01].
  15. 15,0 15,1 Centers for Disease Control and Prevention.. Revised guidelines for HIV counseling, testing, and referral. „MMWR Recomm Rep.”, s. 1-57, 2001. PMID 11718472. 
  16. . Celum CL, Coombs RW, Lafferty W, Inui TS, Louie PH, Gates CA, McCreedy BJ, Egan R, Grove T, Alexander S, et al.. Indeterminate human immunodeficiency virus type 1 western blots: seroconversion risk, specificity of supplemental tests, and an algorithm for evaluation. „J Infect Dis.”, s. 656-664, 1991. PMID 1894929. 
  17. Migration, Refugee Policy, and State Building in Postcommunist Europe. Cambridge University Press, 2011. ISBN 1139502336. Cytat: "The limits of UNHCR's lobbying capabilities on issues that have high domestic profile are evident in the following episode. [...] The introduction of HIV testing of asylum seekers came on the heels of much-publicized trial of a Cameroonian refugee and renowned human rights activist accused of knowingly infecting dozens of Polish women with HIV..
  18. Webb PA, Happ CM, Maupin GO, Johnson BJ, Ou CY, Monath TP. (1989) Potential for insect transmission of HIV: experimental exposure of Cimex hemipterus and Toxorhynchites amboinensis to human immunodeficiency virus. J. Infect. Dis. 160, 970-977
  19. Donald G. McNeil Jr.: Precursor to H.I.V. Was in Monkeys for Millennia (ang.). W: Health [on-line]. The New York Times, 2010-09-16. [dostęp 2010-09-06].
  20. HIV's not-so-ancient history (ang.). W: Understanding Evolution [on-line]. University of California, Berkeley, 2008-10. [dostęp 2010-09-26].
  21. HIV i AIDS a seks.. [dostęp 2011-03-15].  Cytat: W dobie AIDS nie ma już bezpiecznego seksu. Jedynym wyjątkiem jest sytuacja, w którym oboje partnerzy są dla siebie pierwszymi w życiu, a potem zachowują bezwzględną wzajemną wierność. W innych sytuacjach seks może być tylko bezpieczniejszy.
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 Krajowe Centrum ds. AIDS (2007). HIV i AIDS a seks.
  23. Światowa Organizacja Zdrowia WHO, Sojusz Agend Narodów Zjednoczonych ds. HIV/AIDS UNAIDS, Fundusz Ludnościowy Narodów Zjednoczonych UNFPA (2004). Position Statement on Condoms and HIV Prevention.
  24. 24,0 24,1 24,2 Światowa Organizacja Zdrowia [WHO] (2007). Family Planing: A global handbook for providers
  25. 25,0 25,1 Podawane przez Krajowe Centrum ds. AIDS wartości są cytowane za: Cohen, D.A. (2004). Social marketing of condoms is great, but we need more free condoms. Lancet, 364, s. 13-14. (artykuł dostępny po zalogowaniu się), jego autor opierał się na tych badaniach: Pinkerton, S.D. i Abramson, P.R. (1997). Effectiveness of condoms in preventing HIV transmission. Social Science and Medicine. 44, 9, s. 1303-1312.
  26. 26,0 26,1 Cayley, W.E. i Davis-Beaty, K. (2007). Effectiveness of Condoms in Reducing Heterosexual Transmission of HIV (Review). John Wiley & Sons, Ltd.
  27. Artur Sporniak. Niewiedza deprawuje. „Tygodnik Powszechny. Katolickie pismo społeczno-kulturalne”. 9, s. 15, 2011. Kraków. ISSN 0041-4808. Cytat: Dziś coraz bardziej zwraca się uwagę, że promocja prezerwatyw jako profilaktyki przeciwko chorobom zakaźnym jest skuteczna w środowiskach wysokiego ryzyka – np. w Ugandzie wyraźnie ograniczyła rozprzestrzenianie się AIDS wśród prostytutek i żołnierzy.. 
  28. Scott G. Hansen, Michael Piatak Jr.: Immune clearance of highly pathogenic SIV infection (ang.). Nature Publishing Group, 11.09.2013. [dostęp 2013-09-13].
  29. Niemowlak zakażony przez matkę wyleczony z HIV (pol.). Polskie Radio. [dostęp 2005-03-22].
  30. Pierwsze dziecko wyleczone z HIV (pol.). Polskie Radio. [dostęp 2015-03-22].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.