Instytut Witrażowy Adolpha Seilera
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/Witra%C5%BC._Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Jana_Chrzciciela_Legnica.jpg/220px-Witra%C5%BC._Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Jana_Chrzciciela_Legnica.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Witra%C5%BC_ze_%C5%9Bw._Maryj%C4%85._Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Wawrzy%C5%84ca_Wilkszyn.jpg/220px-Witra%C5%BC_ze_%C5%9Bw._Maryj%C4%85._Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Wawrzy%C5%84ca_Wilkszyn.jpg)
Instytut Witrażowy Adolpha Seilera – niemieckie przedsiębiorstwo działające w latach 1846–1945 we Wrocławiu, zajmujące się głównie wytwarzaniem i renowacją witraży.
Okres 1846 - 1873
[edytuj | edytuj kod]Twórcą firmy był urodzony w Rynarcicach syn szklarza Adolph Seiler (1824 – 1873), który został mistrzem szklarskim, a niezależnie od tego kształcił się na witrażownika u Carla Samuela Scheinerta[2]. Nie później niż w roku 1846 zamieszkał we Wrocławiu, otwierając warsztat szklarski. Przez pierwsze lata działalności szklarstwo było głównym źródłem dochodów, ale od samego początku wykonywał również witraże[3]. W 1854, wraz z przeprowadzką do kamienicy przy obecnym pl. Kościuszki, założył pracownię witrażową (nazwaną wówczas Instytutem Witrażowym), choć w dalszym ciągu przyjmował też zlecenia szklarskie[4]. Rozkwit działalności witrażowniczej firmy zaczął się w 1856[5] i trwał do śmierci właściciela w 1873, choć na początku 1868 nastąpił przejściowy kryzys w związku z pożarem pracowni[6]. W 1861 Seiler ukończył budowę własnej siedziby przy Neue Taschenstraße 5 (dziś ul. Kołłątaja), obejmującej wzniesienie pięciopiętrowej kamienicy, w której zamieszkał i trzypiętrowego budynku warsztatu produkcyjnego na podwórzu (później wzniesiono na posesji dodatkowe budynki na potrzeby fabryki: parterowy w 1871 i piętrowy w 1877[7]). W głównym budynku warsztatu znalazły się piece do produkcji witraży, pracownie oraz wielka sala ekspozycyjna[8]. Przedsiębiorstwo zatrudniało wówczas przeszło 40 pracowników[9], specjalizując się w witrażach sakralnych, głównie dla katolickich świątyń, choć wykonywało je również dla kościołów protestanckich i synagog[10]. Wiele z tych dzieł powstało w ramach zamówień dokonanych przez architektów Carla Lüdeckego oraz Alexisa Langera na potrzeby budowli przez nich wznoszonych[11]. Współtwórcą sukcesu tego etapu historii instytutu był rysownik Ferdinand Koska, aż do swej śmierci w 1862 będący w firmie głównym projektantem witraży i wykonawcą kartonów do nich[12].
Okres 1874 - 1944
[edytuj | edytuj kod]Po śmierci Seilera, do 1877 zakład prowadziła wdowa po nim, Ottilie, a później kolejnymi właścicielami były różne osoby spoza rodziny, jednak aż do zamknięcia firmy na przełomie 1944/1945 miała ona w nazwie imię i nazwisko założyciela i tę samą siedzibę przy Kołłątaja[13]. Po śmierci Seilera kondycja firmy pogorszyła się, m.in. z powodu spadku zapotrzebowania na witraże w Niemczech w tym okresie[14], ale od 1903 nastąpiła trwająca do początków I wojny światowej kolejna faza prosperity instytutu, co wiązało się z nastaniem mody na sztukę secesyjną, która na dużą skalę wykorzystywała różnobarwne kompozycje ze szkła. W tym okresie zmienił się częściowo profil i tematyka produkcji, gdyż znaczna część dzieł zamawiana była przez klientów świeckich. Ponadto na szeroką skalę zaczęto używać nowych technik i rodzajów szkła[15], w tym niedawno wynalezionego przez Tiffany'ego szkła opalowego[16]. Firma wykonywała wówczas witraże według dostarczanych jej projektów autorstwa działających wówczas we Wrocławiu artystów, głównie wykładowców miejscowej Akademii Sztuki, m.in.: Hansa Dresslera, Maxa Friesego, Josepha Langera, Eduarda Kaempffera, Hansa Rossmanna i Gebharda Utingera[17]. Później, w latach 30. i początkach lat 40., instytut wytwarzał witraże dla Ludwiga Petera Kowalskiego, realizując jego projekty[18].
Zakres i skala działalności i nagrody
[edytuj | edytuj kod]W 2002 r. znanych było ze źródeł 265 budynków, w których wstawiono witraże i/lub oszklenia wyprodukowane przez Instytut Witrażowy (około połowy z tych prac przetrwało do dziś)[19], niektóre witraże weszły w skład prywatnych kolekcji[20]. Większość zamówień w historii firmy powstało dla świeckich i sakralnych obiektów na Śląsku, ale niektóre witraże zakupili klienci z innych rejonów ówczesnych Niemiec, a także zza granicy - z Austrii, Galicji, Łodzi i Sosnowca, a nawet Hiszpanii i Ameryki Południowej[21]. Firma podejmowała się także szlifowania wyrobów szklanych, renowacji starych witraży, w tym średniowiecznych[22], a także napraw innych witrażowych wyrobów, np. lamp Tiffany'ego[23]. Instytut tworzył witraże głównie monumentalne, we wszystkich stosowanych wówczas na świecie technikach: klasycznej, oszkleń mozaikowych, malowideł witrażowych, a najczęściej w technikach mieszanych[24]. Przeważające w dorobku Instytutu prace sakralne tworzono najczęściej w oparciu o wzorce sztuki średniowiecznej, w stylu neogotyckim[25], choć niektóre z nich zawierały także elementy neorenesansowe, neobarokowe i klasycystyczne[26]. Wzorowane były głównie na obrazach i grafikach niemieckich artystów tworzących w duchu Nazareńczyków (m.in. Degera i Ittenbacha)[27], ale zdarzały się też prace bazujące na obrazach wielkich mistrzów malarstwa: Dürera, Rubensa i Rafaela[28]. Na początku XX w. na dużą skalę wytwarzano witraże świeckie w stylu secesji, niekiedy także oparte na malarstwie historycznym, eklektyczne i kubistyczne[29].
Instytut Witrażowy Adolpha Seilera był jednym z czołowych wytwórców witraży w Europie lat 60. XIX w., a aż do 1944 główną firmą witrażowniczą wschodniej części ówczesnych Niemiec oraz najdłużej funkcjonującą tego typu na Dolnym Śląsku[30]. Sam A. Seiler miał tytuły nadwornego dostawcy witraży królowej Prus Augusty, następcy tronu pruskiego Fryderyka III (późniejszego cesarza Niemiec) oraz księcia brunszwickiego Wilhelma[31]. Instytut brał od 1852 udział w wielu wystawach, również zagranicznych, w tym na wystawach światowych w Londynie w 1862 i Wiedniu (1873)[32]. Jego wyroby uzyskały nagrody na wystawach w Londynie (1858)[33], Wiedniu (1863), Szczecinie (Powszechna Wystawa Rzemiosła i Przemysłu, 1865, brązowy medal), Wrocławiu (1873; 1881 srebrny medal Śląskiej Wystawy Rzemiosła i Przemysłu) oraz Görlitz (1885, brązowy medal)[34]. Instytut zrealizował zamówienia prestiżowe, oprócz tych dla w/w władców niemieckich, także dla:
- budynku ratusza wrocławskiego (początek lat 40. XX w., zamówienie kilkuset witraży z herbami, zdążono wykonać ok. 2/3 zamówienia, parę witraży okiennych przetrwało w budynku)[35],
- ratuszy wałbrzyskiego (1856, zachowane)[36] w Kamiennej Górze (sala posiedzeń, ok. 1905, zachowane)[37]), Lwówka Śl. (ok. 1905, zachowane)[38] oraz Głubczyc (niezachowane[39]),
- kościołów: św. Elżbiety we Wrocławiu (ozdobne przeszklenia w 1892, 1893[40] i witraż z 1940 w organach Endlera, wszystkie niezachowane[41]), św. Krzyża we Wrocławiu (1853, wykonany wspólnie z berlińskim Królewskim Instytutem Witrażowym, niezachowany)[42], św. Stanisława i św. Wacława w Świdnicy (współcześnie katedra, 1875, zachowany)[43] oraz refektarzu zamku w Malborku (ok. 1872, niezachowane)[44] i zamku Książ (1862-1868, niezachowane, kaplica zamkowa)[45]. Wykonał także witraże, w tym herbowe, dla kilkunastu innych zamków lub pałaców[46].
- Hali Stulecia - oszklenia z pomarańczowego szkła opalizującego w 1913 (niezachowane)[47]
Do dużych, zachowanych do dziś (stan na 2002) prac Instytutu zalicza się zespoły:
- ponad 20 witraży figuralnych i ornamentalnych z kościoła św. Marcina w Jaworze (wykonane w latach 1858-1870)[48],
- 12 witraży figuralnych i ornamentalnych w kościele pw. Nawiedzenia NMP w Ujeździe (1861)[49],
- 15 witraży ornamentalnych i 19 oszkleń z 1872 - 1876 w kościele Wniebowzięcia NMP w Bielawie[50],
- 50 witraży figuralnych i ornamentalnych i 19 oszkleń mozaikowych z 1923 w kościele św. Mateusza w Łodzi[51].
Niektóre witraże i ich projekty z Instytutu Witrażowego znajdują się w zbiorach Muzeum Architektury we Wrocławiu[52], a jeden witraż w kolekcji krakowskiego Muzeum Farmacji[53].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Ławicka 2002, s. 169.
- ↑ Ławicka 2002, s. 47, 48.
- ↑ Ławicka 2002, s. 49.
- ↑ Ławicka 2002, s. 50, 51, 54.
- ↑ Ławicka 2002, s. 55.
- ↑ Ławicka 2002, s. 57.
- ↑ Ławicka 2002, s. 57, 59.
- ↑ Ławicka 2002, s. 51, 53, 54.
- ↑ Ławicka 2002, s. 55.
- ↑ Ławicka 2002, s. 41, 50, 58, 66.
- ↑ Ławicka 2002, s. 57.
- ↑ Ławicka 2002, s. 55, 56.
- ↑ Ławicka 2002, s. 58.
- ↑ Ławicka 2002, s. 58.
- ↑ Ławicka 2002, s. 61, 83.
- ↑ Ławicka 2002, s. 28, 117.
- ↑ Ławicka 2002, s. 42, 61, 62.
- ↑ Ławicka 2002, s. 42.
- ↑ Ławicka 2002, s. 9, 116 i 144.
- ↑ Ławicka 2002, s. 66.
- ↑ Ławicka 2002, s. 9 i 118-145.
- ↑ Ławicka 2002, s. 67, 77.
- ↑ Ławicka 2002, s. 87.
- ↑ Ławicka 2002, s. 15, 16, 73, 74, 116, 117.
- ↑ Ławicka 2002, s. 68-70, 73-75, 79.
- ↑ Ławicka 2002, s. 75, 76, 79.
- ↑ Ławicka 2002, s. 70, 71, 77, 85, 89.
- ↑ Ławicka 2002, s. 72, 77, 83.
- ↑ Ławicka 2002, s. 82-84, 86.
- ↑ Ławicka 2002, s. 9.
- ↑ Ławicka 2002, s. 54, 55, 66.
- ↑ Ławicka 2002, s. 102, 103.
- ↑ Ławicka 2002, s. 51, 102.
- ↑ Ławicka 2002, s. 102, 103.
- ↑ Ławicka 2002, s. 87, 140.
- ↑ Ławicka 2002, s. 145.
- ↑ Ławicka 2002, s. 86, 87, 172, 173.
- ↑ Ławicka 2002, s. 84.
- ↑ Ławicka 2002, s. 66, 122.
- ↑ Ławicka 2002, s. 82.
- ↑ Ławicka 2002, s. 87.
- ↑ Ławicka 2002, s. 65.
- ↑ Ławicka 2002, s. 165.
- ↑ Ławicka 2002, s. 77, 128.
- ↑ Ławicka 2002, s. 126.
- ↑ Ławicka 2002, s. 34, 76, 77, 80.
- ↑ Ławicka 2002, s. 139.
- ↑ Ławicka 2002, s. 123, 124, 160.
- ↑ Ławicka 2002, s. 75, 136.
- ↑ Ławicka 2002, s. 118, 163, 164.
- ↑ Ławicka 2002, str. 85, 127, 188
- ↑ Ławicka 2002, s. 101, 115, 116.
- ↑ Ławicka 2002, s. 115, 140.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Ławicka M., 2002: Zapomniana pracownia. Wrocławski Instytut Witrażowy Adolpha Seilera. Wyd. Muzeum Architektury we Wrocławiu, Wrocław, stron 194.