Język migowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Preservation of the Sign Language (1913)

Język migowyjęzyk naturalny służący do porozumiewania się bez używania narządu słuchu.

Języki migowe są językami wizualno-przestrzennymi nabytymi drogą naturalnej akwizycji przez głuche dzieci od głuchych rodziców. Do 1974 roku języki migowe były pozbawione wersji pisanej (SignWriting)[1].

Na całym świecie używa się około 200–300 odmiennych języków migowych i ciągle powstają nowe. Obszary używania konkretnych języków migowych nie zawsze pokrywają się z granicami państw czy zasięgiem języków mówionych[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Już w starożytności Platon wspomniał o możliwości wykorzystywania gestów do porozumiewania się z głuchoniemymi. Jednak dopiero w XVI wieku rozpoczął się rozwój ujednoliconych form takiej komunikacji. Wiązało się to z przypadłością zamożnego hiszpańskiego rodu de Velasco, w którym zaczęły rodzić się niesłyszące dzieci. Ponieważ przejęcie rodowego majątku było możliwe tylko po wyrażeniu woli, konieczna była odpowiednia edukacja dla osób pozbawionych słuchu[2].

Zauważalny rozwój komunikacji z głuchoniemymi nastąpił wraz z początkiem powstawania szkół dla niesłyszących w XVIII–XIX w. Zaczęto wówczas tworzyć grupy osób o upośledzonym słuchu, co doprowadziło do opracowania dedykowanego głuchoniemym, określonego i ujednoliconego systemu komunikacji, który miał trwały charakter i był wśród głuchych przekazywany z pokolenia na pokolenie. W Polsce pierwsza szkoła dla głuchoniemych powstała w roku 1817 w Warszawie. Ta data wyznacza początek kształtowania się polskiego języka migowego[2].

Przez jakieś 100 lat, od połowy XIX do połowy XX wieku, w edukacji głuchych dominowała doktryna oralistyczna. Według niej głusi mieli uczyć się czytać z ust. Niesłyszącym zakazywano migania, a w szkołach zdarzały się przypadki wiązania rąk, by tej praktyce przeszkodzić. Stąd wielu głuchych uważa, że język migowy był marginalizowany przez osoby słyszące chcące narzucić swoje poglądy na komunikację głuchych[3].

Struktura[edytuj | edytuj kod]

Każdy język migowy opiera się na swoim własnym słownictwie oraz systemie gramatycznym. Na zasób pojęć migowych składają się znaki ideograficzne (zwane migami), które czasem są odpowiednikiem krótkich zwrotów w języku mówionym. Liczba znaków migowych w różnych rozwiniętych językach waha się od około 5 do 15 tysięcy. Uzupełnieniem systemu znaków są tzw. znaki daktylograficzne: alfabet palcowy, znaki przyporządkowane znakom interpunkcyjnym, liczebnikom głównym i porządkowym czy ułamkom[2]. Strukturalnie (przynajmniej na najbardziej abstrakcyjnym poziomie) języki migowe nie różnią się zasadniczo od języków fonicznych.

Podwójne rozczłonkowanie w językach migowych wygląda nieco inaczej niż w fonicznych – kwestią sporną jest istnienie w językach migowych fonemów lub morfemów. Według niektórych autorów w językach migowych następuje swoista fuzja tych dwu poziomów. Ponieważ gramatyka języków migowych nie zawiera ani akcentu ani odmiany przez osoby i przypadki opiera się ona w głównej mierze na kolejności wyrazów w zdaniu (podobnie jest zresztą w niektórych językach afrykańskich czy tybetańskich).

Cechą języków migowych jest przestrzenna organizacja wypowiedzi. Na komunikat w języku migowym składają się znaki manualne, mimiczne oraz ruchy wykonywane głową czy tułowiem. Komunikację w językach migowych charakteryzuje synchroniczność przekazu – funkcjonalna rozłączność artykulatorów umożliwia zamiganie więcej niż jednego elementu równocześnie, na przykład dwa różne znaki lewą i prawą ręką oraz wyraz twarzy. Z tego względu nie da się tłumaczyć języka migowego na foniczny słowo po słowie. Na ogół takie połączenia są zgramatykalizowane – dopuszczalne są tylko pewne z góry określone zestawienia, które komunikują regularnie te same treści (np. określona mimika, towarzysząca manualnemu nadawaniu czasowników, oznacza zmianę trybu). Elementy mowy ciała stanowiące nieodłączną część języków miganych pomagają wyrażać myśli i stany emocjonalne jak również zastępują intonację.

Elementem o niejasnym statusie w językach migowych są tak zwane alfabety migowe (znaki daktylograficzne). W pewnym sensie są one elementem obcym, „cytowanym” (jak znaki pisma chińskiego w tekście polskim), nienależącym do danego języka migowego (nie przyłączają żadnych elementów gramatycznych, są zawsze w zdaniu „wyizolowane”). Z drugiej strony nie są to znaki pozbawione treści – odsyłają one do liter danego alfabetu.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Język migowy jest jak języki foniczne językiem naturalnym. Dlatego też podstawowym sposobem komunikacji dziecka słyszącego z jego niesłyszącymi rodzicami będzie język migowy. Dzieci mające głuchych rodziców przyswoją sobie tę formę komunikacji niezależnie od tego, że same mają sprawny słuch. Niemowlęta szybciej opanowują ruchy manualne niż sprawne posługiwanie się aparatem mowy i niejednokrotnie wcześniej zaczynają migać całe słowa i zwroty niż dzieci słyszące zaczną porozumiewać się mową[2].

Wbrew powszechnym poglądom za pomocą języka migowego da się wypowiedzieć złożone pojęcia w każdym temacie znanym osobom słyszącym. Od tematów przyziemnych i mało konkretnych, aż po zagadnienia wysoko specjalistyczne lub o wysokim stopniu abstrakcji[3].

Zasięg[edytuj | edytuj kod]

Wbrew popularnym poglądom nie istnieje jeden ogólnoświatowy język migowy. Funkcję międzynarodowego języka migowego pełni sztuczny język gestuno. Jest on wykorzystywany w niewielkiej skali podczas oficjalnych kontaktów międzynarodowych osób niesłyszących – na kongresach, seminariach czy podczas zawodów sportowych osób o upośledzonym słuchu. Liczbę języków migowych trudno określić, ponieważ wciąż powstają nowe, a dodatkowo w niektórych krajach (jak w Tanzanii) każda szkoła dla głuchoniemych posługuje się odmiennym językiem. Podobnie w Polsce istnieją lokalne odmiany polskiego języka migowego różniące się nieco znakami i sposobami ich używania – podobnie jak w języku polskim istnieją gwary i dialekty lokalne[2].

Szacunkowo na całym świecie głuchoniemi używają około 200–300 odmiennych, w pełni wykształconych języków migowych. Jednak obszary na których są stosowane nie zawsze pokrywają się z granicami państw i języków mówionych[2]. Przykładowo brytyjski język migowy (BSL) jest zupełnie różny od amerykańskiego języka migowego (ASL), który jest z kolei używany w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie oraz Meksyku[a]. Istnieją również odmienne od brytyjskiego i amerykańskiego języki migowe używane w Australii (australijski) i Nowej Zelandii (nowozelandzki). Podobnie hiszpański język migowy różni się od meksykańskiego, a głuchoniemy z Boliwii prędzej porozumie się z głuchoniemym ze Stanów Zjednoczonych niż z głuchoniemym pochodzącym z innych krajów hiszpańskojęzycznych Ameryki Południowej[2]. Natomiast niektóre języki migowe choć praktycznie stanowią jeden język mogą funkcjonować pod więcej niż jedną nazwą (serbski i chorwacki czy indyjski i pakistański)[2].

Odrębną grupę stanowią języki migowe stworzone na użytek określonych grup zawodowych, wojskowy język migowy służy do porozumiewania się w całkowitej ciszy na szczeblu taktycznym pomiędzy poszczególnymi żołnierzami pozostającymi ze sobą w kontakcie wzrokowym. Osoby przebywające w bardzo hałaśliwym otoczeniu uniemożliwiającym lub utrudniającym komunikację fonetyczną, na przykład robotnicy budowlani, także korzystają z własnego języka migowego. Jednakże jedynym znanym i opisanym przypadkiem powszechnego posługiwania się językiem migowym przez osoby o nieupośledzonym słuchu są Indianie zamieszkujący Wielkie Równiny Ameryki Północnej. Kilkadziesiąt plemion indiańskich wypracowało i używało specjalny język migowy służący do porozumiewania się oraz przy okazji polowań mimo różnic językowych pomiędzy nimi. W roku 1885 język ten został opisany w wydanej pośmiertnie książce The Indian Sign Language napisanej przez kapitana amerykańskiej armii Williama P. Clarka (1845–1884)[2].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Równolegle we francuskojęzycznej części wschodniej Kanady funkcjonuje język migowy Quebecu (LSQ), a w Meksyku meksykański język migowy.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Valerie Sutton, SignWriting History, signwriting.org [dostęp 2017-02-18].
  2. a b c d e f g h i j Magda Luchowiec: Język migowy – inny niż wszystkie. figeneration.pl, 2013-12-04. [dostęp 2018-07-05].
  3. a b Zaczęli rozmawiać prawie 200 lat temu.... naukawpolsce.pap.pl, 2016-05-16. [dostęp 2018-05-27].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Szczepankowski B., (1994) Podstawy języka migowego, WSiP SA (uwaga! jest to w rzeczywistości kurs systemu językowo-migowego)
  • Szczepankowski B., Kossakowska B., Wasilewska T.M., (2001), Język migany pierwsze kroki, Infopress
  • Hendzel J. K., (1995) Słownik polskiego języka miganego, Offer
  • Świdziński M., Galkowski T., red. (2003) Studia nad kompetencją językową i komunikacją niesłyszących, Uniwersytet Warszawski
  • Szczepankowski B., Sokalski G., Panas A., Cis K., (2005) Effatha! Język migowy dla duszpasterzy i katechetów, UKSW

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]