John Dryden

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
John Dryden
John Dryden portrait.jpg
Data i miejsce urodzenia 9 sierpnia/19 sierpnia 1631
Data i miejsce śmierci 1 maja/12 maja 1700
Narodowość Anglik
Dziedzina sztuki literatura
Ważne dzieła Absalom and Achitophel, Mac Flecknoe

John Dryden (ur. 9 sierpnia?/19 sierpnia 1631 k. Oundle, zm. 1 maja?/12 maja 1700) – poeta i dramatopisarz angielski.

Życiorys[edytuj]

Urodził się w wiejskim probostwie w pobliżu Oundle w hrabstwie Northamptonshire, wykształcenie uzyskał w Cambridge. Przez całe życie był zawodowym pisarzem. Jego wczesne sztuki, najczęściej tragedie heroiczne, spotykały się ze zmiennym przyjęciem, lecz niewątpliwie promowały jego nazwisko i rojalistyczne sentymenty. Przybywając do Londynu w okresie Protektoratu, próbował bazować na parlamentarnych sympatiach swej rodziny, lecz nie udało mu się zdobyć wystarczających wpływów aż do momentu restauracji monarchii (króla Karola II). Wiersz Astrea Redux na cześć tego wydarzenia wyrobił Drydenowi dobrą markę.

Dryden zwrócił się jednak ku zarobkowemu pisaniu sztuk i wkrótce stał się największym dramaturgiem dekady porestauracyjnej. Tworzył oba główne gatunki literackie tego okresu: heroiczny dramat poetycki i komedię obyczajową. Pisał wyłącznie dla pieniędzy i twierdził, że tylko jedna z jego sztuk dostarczyła mu prawdziwej satysfakcji – All For Love (1677). Napisał także utwór The Indian Emperor (Indiański cesarz) – w pełni fikcyjne przedstawienie podboju Meksyku przez Hiszpanów.

Dryden był kłótliwy i często prowadził literackie wojny z innymi wybitnymi pisarzami. Zaatakował m.in. dramatopisarza Thomasa Shadwella w wierszu MacFlecknoe, a Shadwella i Elkanaha Settle w drugiej części utworu Absalom i Achitophel.

W 1663 roku został członkiem Royal Society, ożenił się także z Lady Elizabeth Howard, co stało się dla niego wielkim awansem społecznym. Prawdziwa sława przyszła do niego dopiero po roku 1666. W 1668 został wyznaczony po Williamie Davenancie nadwornym poetą rodziny królewskiej (Poet Laureate). Utracił tę pozycję po dwudziestu latach, wraz z upadkiem króla Jakuba II. Nadal wiódł prym jako twórca komedii, jego najlepiej znanym utworem z tego gatunku jest Marriage A-la-Mode (1672). W latach 80. Dryden skoncentrował się na poezji, stosując rymowany dwuwiersz, nadal jednak pisał sztuki oraz libretta. W 1686 roku przeszedł na katolicyzm. Dokonał też kilku tłumaczeń Eneidy Wergiliusza i pism Horacego, Owidiusza i Homera. Jest pochowany w Westminster Abbey.

Jego najstarszy syn, Charles Dryden, został szambelanem papieża Innocentego XII.

Kariera tłumacza[edytuj]

John Dryden był jednym z najbardziej wpływowych tłumaczy, a także czołowym teoretykiem sztuki przekładu siedemnastowiecznej Anglii. Znany jest głównie z tłumaczeń wierszy, chociaż przekładał również prozę. Podczas pierwszych dwóch dekad swojej twórczości, która rozpoczęła się w 1660 roku, Dryden zajmował się pisaniem sztuk teatralnych. Napisał również wiersz historyczny Annus Mirabilis relacjonujący III wojnę angielsko-holenderską i wielki pożar Londynu.

Większość tłumaczeń Drydena powstała w ostatnich dwóch dekadach jego życia, głównie po roku 1689, kiedy lojalność wobec zdetronizowanego króla Jakuba II nie pozwoliła złożyć deklaracji posłuszeństwa wobec nowego króla Wilhlema III, przez co nowy król pozbawił Drydena pozycji na dworze królewskim. Sytuacja ta zmusiła go do utrzymywania się z tłumaczeń, jednak jego kariera tłumacza rozwijała się na długo przed wypadnięciem z łask we współpracy z przedsiębiorczym i młodym wydawcą Jacobem Tonsonem. Od roku 1680 Dryden współpracował z Tonsonem jako autor, redaktor, pełnił pewne funkcje organizacyjne, a także był głównym źródłem inspiracji we wspólnych przedsięwzięciach. Tonson z kolei dostrzegł potencjalnych odbiorców tłumaczonej poezji zarówno wśród osób znających wiersze w oryginale, jak i tych, którzy musieli polegać wyłącznie na tłumaczeniu, by mieć dostęp do literatury zagranicznej. Druga grupa czytelników składała się w dużej mierze z kobiet, których wychowanie i edukacja uniemożliwiła czytanie literatury klasycznej w języku oryginału.

Rola w przekładzie[edytuj]

Chociaż Dryden przedstawiany jest często, jako „teoretyk” przekładu, owa klasyfikacja może być myląca, bo sugeruje, jakoby stworzył oryginalne, spójne i obszerne opracowanie na temat przekładu. Tymczasem prace Drydena poświęcone przekładowi zawierają szereg rozproszonych stwierdzeń i refleksji, często uzupełniający pracę poprzedników i wywodzący się z ich zwierzchnictwa – zarówno z działalności poetów, jak i z ich mocy przekonywania. Najważniejsze wypowiedzi Drydena na temat przekładu są przedstawione w przedmowach lub dedykacjach dołączonych do dzieł lub zbiorów, takich jak: Ovid’s Epistels (1680), Sylvae (1685), The Satires of Juvenal and Parsius (1692), Examen Poeticum (1693), Virgil’s Aeneis (1697), Fables Antient and Modern (1700) oraz The Works of Lucian (1711). Omówienia tłumaczeń Drydena, podobnie jak reszta jego krytyki literackiej, to wypowiedzi okazjonalne.

Styl tłumaczenia[edytuj]

Pierwsze i najbardziej znane omówienie tłumaczeń zostało opublikowane, zanim którekolwiek z jego największych osiągnięć w tej samej materii zostało wydane. W przedmowie do Listów Owidiusza (1680) poeta zaproponował trójpodział tłumaczenia na „metafrazę” („jako przekładanie słowo w słowo i linia za linią z jednego języka na drugi”), „parafrazę” („jako tłumaczenie przy zachowaniu pewnej dowolności, w której autor jest brany pod uwagę przez tłumacza, tak aby znaczenie tekstu nie zostało utracone, ale jego słowa nie są tak ściśle przestrzegane, jak jego wersji, jest też dopuszczone, aby mogło zostać wzmocnione, ale się nie zmieniło”) oraz „imitację” („gdzie tłumacz – jeśli on nie stracił tej nazwy – zakłada swobodę nie tylko stosując różniące się od tych zawartych w pierwowzorze słów i sensu, ale porzucił je wszystkie jako, że biorąc tylko kilka ogólnych wskazówek od oryginału, widzi okazję, aby obrabiać dany materiał wedle upodobania”).

Zarówno „metafraza” jak i „imitacja” są odrzucone przez Drydena. Podstawy ku temu (już ustanowione przez Sir Johna Denhama w swojej wpływowej przedmowie do Zniszczenia Troi z 1656), mówią, że tego typu metody pozostawiają zbyt duże pole do interpretacji, które są zarówno nieidiomatyczne i niejasne, i które w ten sposób zupełnie nie oddają „ducha” ich oryginału. Są to ostatnie ze sposobów, na jakie powinien zdobyć się wykonawca. Tłumacz ma tyle swobody, że wyniki są właściwie traktowane jako oryginalne kompozycje niż tłumaczenia.

„Parafraza”, metoda wybrana przez Drydena, aby przełożyć Listy Owidiusza, oferowana jest jako ideał za pośrednictwem wyśrodkowania pomiędzy dwoma niedopuszczalnymi skrajnościami. Dryden, aby upewnić się, czy miał rację, szeroko stosował się do „opisowego” stylu tłumaczenia do końca własnej kariery tłumacza. Dryden coraz częściej skłaniał się do korzystania z metody „metafrazy” i „imitacji” gdy uznawał je za niezbędne. Stosował na poziomie lokalnym elementy „metafrazy” i „imitacji”, gdy poczuł, że dane sposoby okażą się niezbędne. Przykładem jest tłumaczenie zwrotu vitae pausa rzymskiego poety Lukrecjusza, oznaczającą „lukę”, która istnieje, gdy struktura atomów, z których składa się człowiek rozpuszcza się w śmierci. Zwrot został przetłumaczony za pomocą metafrazy jako „przerwa życia”. Ma to miejsce również w jego tłumaczeniach satyry Juwenalia i Sztuki Kochania autorstwa Owidiusza. Czasami dzieła te posiadają odniesienia w oryginale „dostosowane” do realiów współczesnego świata z pewnymi odniesieniami do współczesnego Londynu. Większość wierszy jednak jest pozostawiona w oryginalnych realiach rzymskich.

Ważniejsze dzieła[edytuj]

  • Astraea Redux (1660)
  • The Wild Gallant (comedy), (1663)
  • The Indian Emperor (1665)
  • Annus Mirabilis (1667)
  • Secret Love, or The Maiden Queen, (1667)
  • An Essay of Dramatick Poesie (1668)
  • An Evening's Love (comedy), (1668)
  • Tyrannick Love (1669)
  • The Assignation, or Love in a Nunnery, (1672)
  • Marriage A-la-Mode (1672)
  • The Conquest of Granada (1670)
  • The Mistaken Husband (comedy), (1674)
  • Aureng-zebe, (1675)
  • All for Love (1677)
  • Oedipus (1679)
  • The Spanish Fryar, (1681)
  • Absalom and Achitophel (1681)
  • Mac Flecknoe, (1682)
  • The Medal, (1682)
  • Religio Laici, (1682)
  • Threnodia Augustalis, (1685)
  • The Hind and the Panther (1687)
  • A Song for St. Cecilia's Day, 1687
  • Amphitryon (1690)
  • Don Sebastian (1690)
  • King Arthur, (1691)
  • Cleomenes, (1692)
  • Love Triumphant, (1694)
  • The Works of Virgil, (1697)
  • Alexander's Feast, (1697)
  • Fables, Ancient and Modern, (1700)
  • To the Memory of Mr. Oldham, (1684)