Jowius Fryderyk Bystrzycki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jowin Fryderyk Alojzy Bystrzycki
Jowin Fryderyk Bystrzycki
Herb Jowin Fryderyk Alojzy Bystrzycki
Data i miejsce urodzenia 6 marca 1737
Wyszonki-Wypychy
Data i miejsce śmierci 11 lipca 1821
Warszawa
Biskup pomocniczy warszawski
Okres sprawowania 1821 (nominat)
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Inkardynacja Jezuici
Prezbiterat 1769
Nominacja biskupia 8 stycznia 1821
Odznaczenia
Order Świętego Stanisława (Rzeczpospolita Obojga Narodów)

Jowin Fryderyk Alojzy Bystrzycki herbu Bończa (ur. 6 marca 1737 w Wyszonkach-Wypychach, zm. 11 lipca[1] 1821[2] w Warszawie) – polski duchowny rzymskokatolicki, jezuita, biskup pomocniczy nominat warszawski w 1821, nadworny astronom i fizyk, matematyk i geometra. Pionier polskiej meteorologii[3], kanonik inflancki w 1783 roku, kanonik kapituły kolegiackiej Św. Jana Chrzciciela w Warszawie fundi Kossowo w 1786 roku, kantor płockiej kapituły katedralnej[4], archidiakon płockiej kapituły katedralnej, kustosz sandomierski w 1818 roku[5].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w Wyszonkach-Wypychach jako syn Kazimierza Grzegorza, burgrabiego łukowskiego, i Ewy z Sobolewskich, wojszczanki mielnickiej. Został ochrzczony imionami Jowin Fryderyk (trzecie imię Alojzy przybrał w późniejszym czasie). Początkowo kształcił się w Drohiczynie, po czym 23 lipca 1758 wstąpił do zakonu jezuitów. Edukacje kontynuował w warszawskim kolegium jezuickim, gdzie otrzymał wykształcenie matematyczne i filozoficzne. Następnie wyjechał do Wilna, gdzie zdobywał wiedzę z zakresu astronomii jako uczeń Marcina Poczobutta-Odlanickiego i studiował teologię, uzyskując z niej doktorat w 1772. Jeszcze w tym samym roku powrócił do Warszawy, gdzie nauczał matematyki i filozofii w kolegium jezuickim.

Po kasacie zakonu jezuitów w 1773 został astronomem, matematykiem i fizykiem na dworze króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Urządził i nadzorował obserwatorium astronomiczne na Zamku Królewskim, gdzie wykonywał obserwacje. Wyniki jego dostrzeżeń wykorzystał w 1775 Leonhard Euler do obliczenia szerokości geograficznej Warszawy[6]. Zajmował się także określaniem współrzędnych geograficznych na podstawie zaćmień Słońca i Księżyca. W latach 1779–1799 sporządzał, pierwsze w Warszawie, systematyczne pomiary meteorologiczne dotyczące temperatury i ciśnienia[7]. Z ramienia Komisji Edukacji Narodowej był egzaminatorem geometrów. W latach 1774–1781 pełnił funkcję zastępcy prefekta szkoły normalnej w Warszawie[8]. Był jednym z inicjatorów stosowania nowych zabezpieczeń przed piorunami. Pod jego kierunkiem w 1783 roku na pałacu w Dęblinie zamontowano jeden z pierwszych piorunochronów w Rzeczypospolitej[9].

W 1776 otrzymał probostwo w Stężycy. W 1778 został kanonikiem inflanckim, a w 1786 warszawskim. W 1791 otrzymał godność kantora, później także archidiakona płockiego. W latach 1789–1792 był komisarzem cywilno-wojskowym ziemi stężyckiej. W 1812 został kustoszem sandomierskim. Tego samego roku przystąpił do Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego[10].

8 stycznia 1821 papież Pius VII mianował go biskupem pomocniczym warszawskim i biskupem tytularnym Lycopolis. Jednak sakry biskupiej nie zdążył przyjąć. W 1795 został kawalerem Orderu Świętego Stanisława[11]. Był członkiem i korespondentem Królewskiej Akademii Nauk w Londynie[12] oraz Akademii Nauk w Mannheim[13].

Pochowany został w katakumbach Cmentarza Powązkowskiego w Warszawie[14].

Domniemane wejście na Babią Górę[edytuj | edytuj kod]

W „Dodatku” do „Gazety Warszawskiej” nr 86 z 26 października 1813 r. ksiądz Bończa-Bystrzycki ogłosił szerszy tekst, dotyczący katastroficznej powodzi, jaka nawiedziła m.in. dorzecze Wisły w sierpniu i wrześniu tegoż roku. W artykule tym podał, jakoby w 1782 r. został wysłany przez króla Stanisława Augusta (...) do Wiednia, i dla zwiedzenia pierwey Babiej góry, Tatrów i Matrów tak zwanych (...), a także wymierzenia wysokości Babieygóry, Tatrów i Matrów względem Krakowa (...). Dalej podał również opis wejścia na Babią Górę, najwyższy szczyt Beskidów Zachodnich: (...) iakoż dnia 8 lipca z kilkunastu strzelcami dla bezpieczeństwa, zrana o godzinie 6tey poiechaliśmy na Babigórę, końmi tamteyszymi, które zwykły biegac po górze iak sarny, iechaliśmy na Babiągórę, ile tylko można było końmi iechać godzin 5, a cztery godziny piechotąśmy szli. (...) Z wierzchołka tey góry widzieliśmy Kraków, tak iak na dłoni, dystyngwując kolory dachów oczyma własnemi, a używszy lunet Angielskich dystyngwowaliśmy szyby w oknach. Nawet widzieliśmy Święty Krzyż (...)[15].

W 1981 r. tekst ten przedrukowany został w wydawanych przez Ośrodek Kultury Turystyki Górskiej PTTK na Babiej Górze „Pracach babiogórskich 1980”[16]. Dołączono do niego krótki życiorys księdza Bystrzyckiego i stwierdzenie, iż jest on (...) pierwszym znanym z nazwiska polskim uczonym, który był na szczycie Babiej Góry w celach naukowych, 22 lata przed St. Staszicem[17]. Stało się to podstawą do rozpowszechnienia się przeświadczenia o prymacie tego eksjezuity w zdobywaniu Babiej Góry, przyjętego początkowo bez zastrzeżeń wśród badaczy dziejów eksploracji polskich gór[18] i trwającego przez długi czas[19][20], w niektórych środowiskach do chwili obecnej[21].

Tymczasem już 5 lat po publikacji wspomnianych „Prac babiogórskich” Aleksy Siemionow opublikował artykuł pt. „Kto pierwszy zdobył Babią Górę”[22], w którym wykazał, że Bystrzycki nigdy nie był na Babiej Górze, a cały opis wyprawy został zmyślony. Siemionow podkreślał, że wyprawa taka w tym czasie była niemożliwa z powodów politycznych (od ponad 10 lat Karpaty leżały poza granicami Rzeczypospolitej, a stosunki polsko-austriackie były wówczas bardzo napięte), ówczesny poziom optyki absolutnie nie pozwalał na tak dalekie i szczegółowe obserwacje, jak to podawał Bystrzycki, a poza tym nigdzie i nigdy (zarówno przed, jak i po publikacji Bończy-Bystrzyckiego w „Gazecie Warszawskiej”) nie pojawiło się żadne sprawozdanie ani nawet wzmianka o wynikach wyprawy. Jest to tym bardziej dziwne, że Babia Góra w owym czasie uznawana była za nieprzystępną i niebezpieczną.

Wydana w 1992 r. „Mała Encyklopedia Babiogórska” w haśle „Bystrzycki-Bończa Jowin Fryderyk” również podaje w wątpliwość bytność astronoma na Babiej Górze[23]. Podpiera się przy tym krytyczną oceną Bystrzyckiego przez Karola Buczka, autora podstawowego do dziś jego biogramu w „Polskim Słowniku Biograficznym”. Inni badacze historii nauki polskiej podkreślają, że gdyby król Stanisław August rzeczywiście zechciał zorganizować jakąś misję do badań i pomiarów (utraconych niedawno) terenów górskich, to niewątpliwie skorzystałby z działających już wówczas na dworze fachowych „jeografów” (kartografów) pod wodzą Karola Perthéesa[24].

Obecnie przeważa zdanie, że Bystrzycki całą wyprawę datowaną na 1782 r. zmyślił w celu uwiarygodnienia swych – podawanych w przytoczonym tekście w „Gazecie Warszawskiej” – teorii o przyczynach powodzi, natomiast szereg realistycznie brzmiących szczegółów zaczerpnął z opublikowanych w 1810 r. relacji Stanisława Staszica, w którym ten opisał swe wejście na Babią Górę z 1804 r.[25]

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Dla uczczenia pamięci księdza Bystrzyckiego, jedna z przełęczy w masywie Babiej Góry została nazwana Siodłem Bończy.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. niektóre opracowania podają datę 10 lipca
  2. Jowin Fryderyk Bystrzycki w bazie catholic-hierarchy.org (ang.). catholic-hierarchy.org. [dostęp 2015-12-24].
  3. Bolesław Chwaściński: Z dziejów taternictwa. O górach i ludziach. Warszawa: Sport i Turystyka, 1988, s. 13. ISBN 83-217-2463-9.
  4. Ludwik Królik, Kapituła kolegiacka w Warszawie do końca XVIII wieku, Warszawa 1990, s. 186.
  5. Nowy Kalendarzyk Polityczny na Rok 1819, Warszawa 1818, s. 95.
  6. Rocznik warszawski, t. 27, 1998, s. 81.
  7. Historia nauki polskiej, red. Bogdan Suchodolski, t. 2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1970, s. 376.
  8. Jan Poplatek, Komisja Edukacji Narodowej: Udział byłych jezuitów w pracach Komisji Edukacji Narodowej, Wyd. Apostolstwa Modlitwy, Kraków 1973, s. 237.
  9. http://www.wilanow-palac.pl/z_latawcem_przeciw_piorunom.html.
  10. Dziennik Konfederacyi Jeneralnej Królestwa Polskiego, 1812, nr 2, s. 13.
  11. Zbigniew Dunin-Wilczyński, Order Świętego Stanisława, Warszawa 2006, s. 210.
  12. Stanisław Załęski: Historya zniesienia jezuitów w Polsce i ich zachowanie na Białej Rusi, T. II, Lwów 1875, s. 21.
  13. http://www.lazienki-krolewskie.pl/pl/historia/postacie-historyczne/jowin-bystrzycki.
  14. Kazimierz Władysław Wójcicki: Cmentarz Powązkowski pod Warszawą T. 2, Warszawa 1856, s. 141–142.
  15. „Dodatek” do „Gazety Warszawskiej” nr 86 z 26 października 1813 r.
  16. Z Warszawy dnia 26 października 1813 r. we wtorek, w: „Prace babiogórskie 1980”, Ośrodek Kultury Turystyki Górskiej PTTK na Babiej Górze, Kraków 1981, s. 29–31.
  17. Nowalnicki Tomasz: Bończa Bystrzycki, w: „Prace babiogórskie 1980”, Ośrodek Kultury Turystyki Górskiej PTTK na Babiej Górze, Kraków 1981, s. 120–121.
  18. Nowalnicki Tomasz: Gdy do tej Babiej Góry przyjdziesz, możesz na nią jak najdalej iść..., w: Stroka Jacek (red.): „Gdy do tej Babiej Góry przyjdziesz...”, wyd. Zarząd Wojewódzki PTTK w Bielsku-Białej na zlecenie Oddziału Babiogórskiego PTTK w Suchej Beskidzkiej, Bielsko-Biała – Sucha Beskidzka 1983, s. 5–19, ​ISBN 83-00-00781-4​.
  19. Łajczak Adam: Matka Niepogód (rozdz. pt. W gronie pasjonatów Babiej Góry), w: „Babiogórskie Ścieżki”, wyd. COLGRAF-PRESS, Poznań 1995, s. 166–204, ​ISBN 83-86258-08-X​.
  20. Omylak Józef: Z dziejów poznania i ochrony, w: „Światy Babiej Góry”, wyd. Babiogórski Park Narodowy, Zawoja 2002, s. 147–165, ​ISBN 83-88744-02-X​.
  21. Rokosz Mieczysław: Z najdawniejszych dziejów Babiej Góry (do końca XVIII w.), w: „Wierchy” R. 75 (2009), s. 51–70.
  22. Siemionow Aleksy: Kto pierwszy zdobył Babią Górę?, w: Stroka Jacek (red.): „Gdy do tej Babiej Góry przyjdziesz... (2)”, wyd. Oddział PTTK „Ziemia Babiogórska” w Suchej Beskidzkiej, Bielsko-Biała – Sucha Beskidzka 1986, s. 53–65, ​ISBN 83-00-02290-2​.
  23. Midowicz Władysław (red.): Mała Encyklopedia Babiogórska, Oficyna Wydawnicza „REWASZ”, Pruszków 1992, s. 18, ​ISBN 83-85557-04-0​.
  24. Pawłowski Jerzy: Jeszcze o najdawniejszych dziejach poznania Babiej Góry, w: „Wierchy” R. 76 (2010), s. 254–256.
  25. Staszic Stanisław: Druga rozprawa o górach Bieskidach i o Krywanie w Tatrach, w: „Roczniki Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk” 1810, t. VI, s. 99–108.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]