Łuków

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Łuków
miasto i gmina
Ilustracja
I rząd: Kolegiata Przemienienia Pańskiego; kościół Podwyższenia Krzyża Świętego
II rząd: budynek Starostwa Powiatowego i Urzędu Miasta; dawny konwikt Szaniawskich, ob. Muzeum Regionalne
III rząd: dworzec kolejowy; zalew Zimna Woda
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Województwo

 lubelskie

Powiat

łukowski

Data założenia

przed XIII w.

Prawa miejskie

1369, 1403

Burmistrz

Piotr Płudowski

Powierzchnia

35,75 km²

Wysokość

162 m n.p.m.

Populacja (31.12.2021)
• liczba ludności
• gęstość


29 170[1]
815,9 os./km²

Strefa numeracyjna

25

Kod pocztowy

21-400

Tablice rejestracyjne

LLU

Położenie na mapie powiatu łukowskiego
Mapa konturowa powiatu łukowskiego, blisko centrum na prawo u góry znajduje się punkt z opisem „Łuków”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po prawej znajduje się punkt z opisem „Łuków”
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa konturowa województwa lubelskiego, u góry nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Łuków”
Ziemia51°55′38″N 22°23′00″E/51,927222 22,383333
TERC (TERYT)

0611011

SIMC

0975530

Hasło promocyjne: Łuków – Miasto z tradycją
Urząd miejski
ul. Piłsudskiego 17
21-400 Łuków
Strona internetowa
BIP

Łukówmiasto będące gminą miejską w Polsce, w województwie lubelskim, w powiecie łukowskim; siedziba władz powiatu łukowskiego i gminy wiejskiej Łuków. Węzeł kolejowy ze stacją węzłową, przemysł obuwniczy, mięsny, spożywczy, lokalny ośrodek usługowy rolnictwa, największy ośrodek miejski między Lublinem, Siedlcami, Puławami a Białą Podlaską.

Według danych GUS z 31 grudnia 2020 r. Łuków liczył 29 441 mieszkańców[2]. Liczba ludności Łukowa plasuje go na 155 miejscu wśród 954 miast w Polsce pod względem liczby mieszkańców (1 stycznia 2021 r.). Pod względem powierzchni miasto zajmuje 138 miejsce[3]. Miasto stanowi 2,6% powierzchni powiatu i 27,7% jego ludności.

Łuków był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[4][5] w starostwie łukowskim w ziemi łukowskiej województwa lubelskiego[6][7], w północno-wschodniej części Małopolski. W XIII wieku Łuków położony był w ziemi sandomierskiej, gdzie stanowił kasztelanię oraz jeden z głównych grodów[8].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Położenie Równiny Łukowskiej na mapie Polski

Łuków położony jest w zachodniej części Równiny Łukowskiej, będącej częścią Niziny Południowopodlaskiej.

Według podziału na regiony historyczne Polski cała ziemia łukowska (z Siedlcami i Radzyniem) należy do Małopolski[9].

Łuków był stolicą ziemi łukowskiej, która przez ponad 500 lat znajdowała się na północno-wschodniej rubieży Małopolski. Przed przynależnością do Lubelszczyzny od 1474 roku, związana była z województwem sandomierskim. Po rozbiorach Polski, od utworzenia województwa podlaskiego, powiat łukowski często, wbrew tej długiej tradycji, zaliczany jest do Podlasia. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa siedleckiego.

Według danych z 1 stycznia 2021 powierzchnia miasta wynosi 35,75 km²[3]

Przez os. Sienkiewicza i Nowy Łuków II (os. Mickiewicza) przebiega środkowy równoleżnik terytorium Polski. Miasto leży blisko wschodniej granicy strefy czasu środkowoeuropejskiego. Południe słoneczne w Łukowie wypada o godzinie 11:28 czasu środkowoeuropejskiego, a o 12:28 czasu południka 30°E (czas letni).

Łuków graniczy z 10 wsiami i kompleksem Lasów Łukowskich (Jata, od strony NW). Do pobliskich miast prowadzą drogi krajowe w trzech kierunkach i wojewódzkie w trzech kierunkach.

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Przyroda Łukowa.

Położenie topograficzne[edytuj | edytuj kod]

Gród łukowski zlokalizowany został w zakolu Krzny Południowej i znajdował się 160 m n.p.m. Dawny rynek lokowanego miasta (obecnie pl. Solidarności i Wolności) leży na wysokości 161 m n.p.m., a plac Narutowicza w nowszym centrum miasta – 162 m n.p.m. W granicach administracyjnych znajdują się tereny posiadające wysokości bezwzględne 157–170 m n.p.m. Jedno z północnych przedmieść sięga do Krzny Północnej (również 160 m n.p.m.)[10].

Według danych z roku 2002[11] Łuków ma obszar 35,75 km², w tym:

  • użytki rolne: 62%
  • użytki leśne: 13%

W dolinie Krzny Pd. znajdują się zalew Zimna Woda, łąki, ogródki działkowe, bulwar, park, stadion, a na wschodzie oczyszczalnia ścieków. Tereny zabudowane otoczone są polami uprawnymi i nieużytkami. W większej odległości z wielu stron występują lasy.

Klimat (1979–2013)[edytuj | edytuj kod]

Średnia temperatura i opady dla Łukowa
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Rekordy maksymalnej temperatury [°C] 12.1 17.3 20.7 30.2 31.7 33.6 35.4 35.4 30.6 24.2 17.4 14.4 35,4
Średnie temperatury w dzień [°C] -0.1 0.9 6.0 13.4 19.4 22.0 24.1 23.6 18.2 12.4 5.5 1.3 12,2
Średnie dobowe temperatury [°C] -2.7 -2.1 2.0 8.1 13.8 16.6 18.5 17.9 13.1 8.1 2.8 -1.0 7,9
Średnie temperatury w nocy [°C] -5.3 -5.0 -1.7 3.0 8.0 11.1 12.9 12.3 8.4 4.3 0.2 -3.5 3,7
Rekordy minimalnej temperatury [°C] -31.6 -27.7 -21.9 -5.8 -2.5 1.1 6.0 4.0 -1.6 -9.1 -17.9 -23.7 −31,6
Opady [mm] 25 21 27 31 51 61 64 55 48 30 32 29 475
Średnia liczba dni z opadami 8 7 8 7 10 12 12 10 9 7 9 9 108
Źródło: Na podstawie 35-lecia 1979-2013[potrzebny przypis]

Lasy i ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

W granicach miasta znajdują się lasy:

  • Zimna Woda (po stronie pn.-zach.)
  • Góry (pn.-wsch.)
  • Zapowiednik (wsch.)
  • lasek na zachód od wsi Podgaj
  • lasek zwany Kierkutem (pd.)
  • laski na pograniczu z wsią Świdry (pd.-zach.)
  • lasek przy końcu ul. Strzelniczej (zach.)

Ponadto przy pd.-zach. granicy Łukowa znajduje się Las Ryżkowski i Sochacz.

Pomniki przyrody

Głaz narzutowy z tablicą 1233–1983. 750 lat Łukowa, pomnik przyrody
  • Dąb Wolności – dąb szypułkowy posadzony w listopadzie 1918 r.
  • głaz narzutowy (z tablicą 1233–1983. 750 lat Łukowa)

Oba chronione obiekty przyrodnicze są jednocześnie pamiątkami historycznymi.

Część lasu Zimna Woda, będącego w granicach miasta, należy do Łukowskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu.

Nazwa miasta[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Łuków pojawia się po raz pierwszy w notatkach z 1233 roku. W dokumencie Bolesława Wstydliwego, wydanym dla biskupa płockiego, książę uwolnił dobra kockie spod jurysdykcji Castelani nostri de Lucow[12]. Nazwa Łuków pochodzi od słowiańskiego pnia słowotwórczego łuk, który jest zrozumiały na gruncie analizy materiału onomastycznego z całej Słowiańszczyzny. W przedhistorycznej epoce języka polskiego rdzeń łuk posiadał oboczne formy łęk (porównaj łąka) i ług. Nazwa Łuków początkowo określała miejsce położone na terenie podmokłym. Należy zatem do typu nazw topograficznych[13][14]. Nazwa mieszkańca miasta to łukowianin (forma drugiego przypadku liczby mnogiej: łukowian), zaś mieszkanki – łukowianka.

Historia[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Historia Łukowa.
 Osobny artykuł: Historia Żydów w Łukowie.

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Ziemie polskie w latach 1201–1241. Łuków był w tym czasie grodem przygranicznym

Pierwsze wzmianki pochodzą z 1233 roku, w Łukowie istniała małopolska kasztelania o strategicznym, nadgranicznym znaczeniu. W połowie XIII w. książę Bolesław Wstydliwy osadził w Łukowie templariuszy i wystarał się o utworzenie biskupstwa misyjnego – wymienianym w bulli papieża Innocentego IV z 1 lutego 1257[15]. Jednak wskutek interwencji Krzyżaków diecezja łukowska formalnie istniała tylko w latach 1254–1257 – papież cofnął pełnomocnictwo niedawno mianowanemu biskupowi, Bartłomiejowi z Pragi.

Już w XIII wieku istniał w Łukowie drewniany zamek, obsadzony stałą załogą. Znajdował się w zakolu Krzny Południowej po jej lewej stronie, między dzisiejszymi ulicami: Kanałową, Laskowskiego i fragmentem ul. Wyszyńskiego[a]. Warownia istniała jeszcze w XVII wieku. Tereny te stanowią zarazem najstarszą część miasta; do czasów współczesnych nie zachowały się tam jednak żadne zabytkowe budowle ani ich pozostałości[16].

Miasto było wielokrotnie niszczone: przez Prusów, Tatarów, Jaćwięgów i Litwinów[16]. Dopiero zawarcie w 1385 roku unii polsko-litewskiej dało względne uspokojenie sytuacji[17]. W 1369 roku Kazimierz Wielki nadał Łukowowi prawa wolnego miasta. Przywilejem z 23 czerwca 1403 roku Władysław Jagiełło przeniósł Łuków z prawa polskiego na prawo magdeburskie. Z kolei w maju 1455 Kazimierz Jagiellończyk nadał miastu targ tygodniowy, mający się odbywać w każdy poniedziałek[16].

XVI–XVIII wiek[edytuj | edytuj kod]

Mapa ziemi łukowskiej (kolor żółty) i obszarów do niej przylegających w granicach z około 1620 roku

Aleksander Jagiellończyk 16 kwietnia 1505 nadał przywilej, zezwalający na zbudowanie w mieście ratusza i zaprowadzenie w nim wag[16]. Budynek ten nie zachował się i nie wiadomo, gdzie dokładnie się znajdował[18].

Poważną przeszkodą dla rozwoju Łukowa były częste pożary – sprzyjał ich powstawaniu fakt, że zdecydowana większość zabudowań była drewniana; dodatkowo ciasna zabudowa ułatwiała rozprzestrzenianie się ognia między sąsiadującymi budynkami. Z zachowanych do czasów współczesnych przekazów źródłowych wiadomo, że miasto uległo poważnym zniszczeniom w latach 1517, 1528, 1533 i 1601. Pożar z 1533 roku spowodował tak dotkliwe straty, że Zygmunt Stary w 1534 r. uwolnił na 18 lat mieszczan łukowskich od płacenia myta i szosu, a także od obowiązku dostarczania wozu wojennego, stawiając za warunek odbudowę w przeciągu pięciu lat przynajmniej większości domów i przywrócenie zniszczonych obwarowań do stanu sprzed pożaru[19].

W okresie od XV do XVIII w. Łuków był miejscem, w którym odbywały się sesje sądów szlacheckich: ziemskiego i grodzkiego[20]. W XVI i pierwszej połowie XVII wieku miasto przeżywało rozkwit[21]. W 1629 roku z inicjatywy starosty łukowskiego, Erazma Domaszewskiego, do miasta sprowadzono bernardynów. Na przeznaczonym dla zakonników terenie wzniesiono najpierw drewniany kościół pw. Świętego Krzyża i takiż klasztor; następnie w roku 1655 zaczęto budować murowane kościół oraz zabudowania klasztorne. Budowa świątyni trwała z przerwami aż do 1770 r. Bernardyni założyli w I połowie XVII wieku fabrykę sukna, która przetrwała do początku XIX wieku, a także duży ogród warzywny i sad. Zakon ten przyczynił się do rozwoju gospodarczego Łukowa[22].

Miasto dostało dotkliwie zniszczone najpierw przez kozaków podczas powstania Chmielnickiego, następnie przez najazd wojsk szwedzkich i siedmiogrodzkich z 1657 r. W 1676 r. Łuków liczył zaledwie 304 mieszkańców. O skali spustoszeń świadczy fakt, że przed okresem pożogi w mieście mogło mieszkać dużo więcej niż 1000 Żydów, zaś w 1676 r. – 74 osoby. Spadek liczebności tej grupy był przede wszystkim skutkiem pogromów: ze strony Rosjan w 1655 r. (około tysiąca ofiar) oraz Szwedów i Siedmiogrodzian w 1657 r. (również około tysiąca zabitych)[23][24]. Wydarzenia z połowy XVII wieku spowodowały gospodarczy upadek miasta[21].

Ożywienie gospodarcze przyniósł dopiero wiek XVIII – Łuków ponownie stał się kasztelanią, jednak korzystną passę przerwał pożar w 1782 roku, w wyniku którego liczba mieszkańców zmniejszyła się z około 3 tysięcy do 1 644[25]

Łuków może się poszczycić wiekowymi tradycjami edukacyjnymi. W 1696 r. z fundacji okolicznej szlachty w mieście osiedlili się pijarzy, którzy w roku 1701 założyli kolegium o wysokim poziomie nauczania. W roku 1733 uczelnia została rozbudowana o internat (konwikt Szaniawskich); szkoła jako jedna z pierwszych w kraju wprowadziła reformy Komisji Edukacji Narodowej. Wychowankami kolegium byli m.in. Franciszek Salezy Jezierski, Bronisław Ferdynand Trentowski i Jan Krzysztof Kluk[26].

W miejscu istniejącego w latach 1704–1725 drewnianego pijarskiego kościoła, wzniesiony został między 1733 a 1762 r. murowany, pw. Przemienienia Pańskiego. Zaprojektował go królewski architekt, Antonio Solari, we współpracy z Pawłem Antonim Fontaną[27][28].

W latach 1763–1793 urząd wicesgerenta grodu łukowskiego sprawował Grzegorz Chromiński herbu Lubicz.

1795–1918[edytuj | edytuj kod]

Miasto i okolice na mapie z 1842 roku
Plan miasta z 1821 roku, wykonany przez Bazylego Łazowskiego[b], źródło: Łuków, miasto powiatowe w woj. lubelskiem: monografja
Plan miasta (bez skali) z 1930 roku, wykonany przez Jana Stanisława Majewskiego, źródło: Łuków, miasto powiatowe w woj. lubelskiem: monografja
Dworzec w Łukowie przed 1915 rokiem, widziany od strony miasta – pierwotny wygląd budynku
Przemarsz kompanii POW pod dow. Stanisława Zdanowskiego przez Łuków

W 1795 roku, w wyniku III rozbioru, Łuków znalazł się w zaborze austriackim (Nowa Galicja); w 1809, w wyniku wojny polsko-austriackiej, w granicach Księstwa Warszawskiego (departament siedlecki); w 1815, w wyniku kongresu wiedeńskiego, w Królestwie Polskim, zaborze rosyjskim (województwo podlaskie, następnie gubernia lubelska, następnie gubernia siedlecka)[17][21].

Mimo nie najlepszych warunków życia, ludność Łukowa odznaczała się zawsze postawą patriotyczną i brała czynny udział w powstaniach i ruchach niepodległościowych. Po powstaniu listopadowym (w 1839 roku) działał tu Związek Patriotyczny, zorganizowany przez młodzież łukowską i warszawską. Przewodniczył jej Karol Levittoux – wychowanek gimnazjum łukowskiego. Wykrycie przez Rosjan „spisku” było bezpośrednią przyczyną likwidacji szkoły średniej w Łukowie i przeniesienia jej w 1844 r. do Siedlec[29].

W noc wybuchu powstania styczniowego (22/23 stycznia 1863) miała w Łukowie miejsce potyczka z Rosjanami. Oddział w sile ok. 350 powstańców, w tym ok. 60 mieszczan łukowskich, zaatakował garnizon rosyjski stacjonujący przy ul. Międzyrzeckiej, liczący ok. 500 żołnierzy z 6 i 8 kompanii 2 batalionu kostromskiego pułku piechoty. Jeszcze przed rozpoczęciem powstania, naczelnikiem wojskowym powiatu łukowskiego został wikariusz z parafii Przemienienia Pańskiego, ks. Stanisław Brzóska. Służył on jako kapelan oddziałów powstańczych i jednocześnie brał udział w walkach. Jego grupa działała w okolicy jeszcze po upadku powstania, do listopada 1864[30]. Schwytany przez Rosjan 29 kwietnia następnego roku, został stracony 23 maja 1865 w Sokołowie Podlaskim, wraz ze swoim adiutantem, łukowianinem Franciszkiem Wilczyńskim[31].

W drugiej połowie XIX wieku przeprowadzono przez Łuków trzy linie kolejowe. Miasto stało się ważnym węzłem transportowym, co walnie przyczyniło się do jego rozwoju. Kolej Warszawa – Terespol została otwarta 18 września 1867, przy czym odcinek Siedlce – Łuków zaczął funkcjonować prawdopodobnie zimą 1866/1867. Równocześnie powstał budynek dworca. 3 lutego 1873 podjęto decyzję o budowie kolejnej linii przebiegającej przez Łuków – łączącej twierdzę w Dęblinie z twierdzą w Brześciu. Budowę zakończono w 1880 r. W 1898 r. ukończono natomiast linię z Łukowa do Lublina[32].

Polityka rusyfikacji prowadzona w XIX w. przyniosła upadek szkolnictwa. Wielu światłych łukowian czyniło starania o utworzenie szkoły w budynku poklasztornym przy kościele pobernardyńskim (zagrożonym przebudową na cerkiew). Dopiero w 1902 r. kurator zgodził się na 4-klasową szkołę o poziomie czterech niższych klas gimnazjalnych z językiem polskim jako przedmiotem nieobowiązkowym. W 1899 r. powstała 2-klasowa prywatna szkoła dla dziewcząt (pensja żeńska)[33]. Od roku szkolnego 1911/1912 staraniem Stanisława Szałowskiego, prezesa Polskiej Macierzy Szkolnej w Łukowie, zaczęła funkcjonować Szkoła Handlowa. Była to czteroklasowa placówka prywatna, istniejąca obok starszej czteroklasowej szkoły miejskiej. W 1916 r. została przemianowana na sześcioklasową Szkołę Realną. Z kolei w 1919 r. przekształcono ją w Państwowe Gimnazjum im. Tadeusza Kościuszki[34].

Wybuch I wojny światowej spowodował exodus rosyjskiej ludności w sierpniu 1915 r. W miejsce władz rosyjskich pojawiły się najpierw na kilka tygodni austriackie, następnie na trzy lata niemieckie[35]. W latach tych działały organizacje będące ewenementem w skali kraju: Łukowska Rada Powiatowa i Rada Miejska, a także Łukowska Milicja Powiatowa[36]. Dnia 10 listopada 1918 Rada Miejska wezwała Niemców do przekazania władzy Polakom. 11 listopada do miasta wkroczyły oddziały Polskiej Organizacji Wojskowej, a 12 listopada formacje niemieckie zostaly rozbrojone[35].

Po 1918 roku[edytuj | edytuj kod]

1918–1939[edytuj | edytuj kod]

Ulica Lubelska w 1920, obecnie fragment ul. Wyszyńskiego; na dalszym planie kościół Podwyższenia Krzyża Świętego
Ulica Chącińskiego w centrum Łukowa w 1929, po lewej stronie budynek ówczesnych: Stowarzyszenia Kulturalno-Oświatowego „Ogniwo” i Klubu Miejskiego; obecnie siedziba Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Henryka Sienkiewicza[37]
Magistrat miasta Łukowa przed 1939; budynek nie istnieje
Łukowska synagoga (w 1929 r.) u zbiegu ulic: Bóżnicznej (obecnie ul. Zdanowskiego) i Staropijarskiej, zburzona w lipcu 1944 r. przez niemieckich okupantów[38]
Ulica Chącińskiego w 1930 r. (obecnie fragment ul. Wyszyńskiego)
Budynki: elektrowni i łaźni miejskiej w 1929; obydwa znajdują się obecnie przy ul. Warszawskiej
Krzna na przedmieściach Łukowa w 1929, przed uregulowaniem
Cerkiew prawosławna w Łukowie w 1916, zniszczona w 1926 w wyniku pożaru
Kościół popijarski od strony nieistniejącej obecnie sadzawki; przed 1931
Panorama z wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego. Widoczna ul. Lubelska (dziś fragment ul. Wyszyńskiego; daleko w tle kościół Przemienienia Pańskiego). Zdjęcie z okresu II wojny światowej
Panorama z wieży kościoła Przemienienia Pańskiego. Po lewej widoczna ul. Staropijarska, nieco dalej targ koński i synagoga; daleko w tle kościół Podwyższenia Krzyża Świętego. Zdjęcie z okresu II wojny światowej

W dniach 11–17 sierpnia 1920, w trakcie wojny polsko-bolszewickiej, Łuków znalazł się pod sowiecką okupacją[39]. Po wyparciu bolszewików z miasta, doszło do trwającego kilka dni pogromu ludności żydowskiej. Jego bezpośrednią przyczyną były kierowane pod adresem Żydów oskarżenia o sympatyzowanie z komunistami. Polscy żołnierze i cywile plądrowali żydowskie mieszkania i sklepy. Zamordowanych zostało kilkunastu Żydów, m.in. miejscowy piekarz oraz 10 mężczyzn zabitych w zbiorowej egzekucji kilka kilometrów od miasta; wielu innych zostało ciężko rannych[40][41]. Przemocy i grabieży nie ukrócił fakt przejazdu Józefa Piłsudskiego przez Łuków w dniu 18 sierpnia. Marszałka na głównym dworcu kolejowym powitała polska delegacja, natomiast żydowska nie została do niego dopuszczona[42].

W okresie międzywojennym w Łukowie stacjonowały szwadrony zapasowe: 25 Pułku Ułanów Wielkopolskich, 26 Pułku Ułanów Wielkopolskich im. Hetmana Wielkiego Litewskiego Jana Karola Chodkiewicza oraz 27 Pułku Ułanów im. Króla Stefana Batorego.

W dwudziestoleciu międzywojennym dokonano kilku ważnych inwestycji. W 1925 r. uruchomiono elektrownię przy ul. Warszawskiej (wówczas jeszcze Żelechowskiej)[43]. Obok elektrowni, bliżej rzeki, otwarto w 1924 r. łaźnię miejską[44]. W 1926 r. otwarto budynek Szkoły Podstawowej nr 3[45]. Na początku lat 30. uregulowano Krznę Południową i Północną[46].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Plan[c] przedstawiający przybliżone granice getta żydowskiego, utworzonego przez niemieckich okupantów, funkcjonującego w latach 1941–1943[47].
Rabin Ber Erlich Słuszny (klęczy) – dziadek Meira Dagana, późniejszego dyrektora Mosadu – na krótko przed śmiercią upokarzany przez żandarmów niemieckich z 101. rezerwowego batalionu „Hamburg”. Zdjęcie wykonano w dniu likwidacji getta[48], 5 października 1942 r.

Późnym popołudniem, 4 września 1939, Luftwaffe zbombardowało okolice dworca kolejowego. Sam gmach ocalał, ale trafione zostały okoliczne domy i znajdujące na stacji wagony z ewakuowaną ludnością z okolic Mławy i Ciechanowa, co skutkowało nieznaną liczbą zabitych i rannych[49]. Kolejne ciężkie bombardowanie miało miejsce 7 września. Tym razem celem było śródmieście, gdzie przebywały ewakuujące się ambasady: brytyjska i francuska[49]. Nalot spowodował masakrę ludności cywilnej, m.in. co najmniej kilkadziesiąt osób zginęło w pod gruzami zniszczonej kamienicy przy ul. Piłsudskiego 4. Łącznie w wyniku obu bombardowań śmierć poniosło około 260 osób. Dnia 18 września 1939, jeszcze przed rozpoczęciem okupacji miasta, oddziały niemieckie przeprowadziły „ekspedycję karną”, w ramach której dokonały pierwszej masowej egzekucji, rozstrzeliwując 34 osoby na placu Narutowicza. Niemcy podpalili też wiele budynków przy ul. Warszawskiej, Browarnej, Staropijarskiej i Piłsudskiego. Około 200 mężczyzn pognali pieszo do Węgrowa; wielu z nich zastrzelili po drodze. W następstwie paktu Ribbentrop-Mołotow, pod koniec września do miasta wkroczyli Sowieci, którzy na początku października wycofali się za linię uzgodnioną z Niemcami. Po ponownym zajęciu miasta, 19 października, hitlerowcy rozstrzelali przy rynku 70 Żydów wyciągniętych z kolejki po chleb[24][50][51].

Po utworzeniu Generalnego Gubernatorstwa w październiku 1939, okupanci kontynuowali brutalne represje. W maju 1942 Niemcy rozstrzelali na cmentarzu 63 jeńców sowieckich, a w styczniu 1943 – 25 aresztowanych mężczyzn[52]. Jesienią 1939 r. przesiedlili do miasta 2,5 tysiąca Żydów z Serocka, Nasielska i Suwałk, w 1940 r. – 1 tys. Żydów z Mławy, w maju 1942 r. – przeszło 2 tys. Żydów ze Słowacji. W maju 1941 r. utworzyli dzielnicę żydowską, przekształconą następnie w getto i ogrodzoną we wrześniu 1942 r. W przededniu likwidacji, stłoczonych było tam niemal 11,5 tys. ludzi. Dnia 5 października 1942 r. naziści rozpoczęli zbrodniczą likwidację getta. Część Żydów oprawcy mordowali na miejscu. Pozostałych wywozili wagonami do obozu zagłady w Treblince[24]. Ciała zamordowanych mieszkańców getta grzebano na żwirowisku w pobliżu drogi gruntowej wiodącej do Malcanowa (po wojnie obszar ten porósł las, zwany Kierkutem lub Lasem Malcanowskim). Również w tym miejscu dochodziło do masowych mordów na Żydach[53][54]. Po zakończeniu pierwszej akcji likwidacyjnej, powstało getto wtórne, gdzie uwięziono ok. 4,5 tys. Żydów z m.in.: Adamowa, Wojcieszkowa, Kocka, Tuchowicza, Trzebieszowa, gmin Stanin i Ulan. Również ta ludność została zgładzona. 2 maja 1943 odjechał ostatni transport do Treblinki[24][55]. Po tej dacie hitlerowcy wciąż wyłapywali i mordowali tych, którym dotąd udało się ukryć[55]. Ostatecznie, z liczącej przed wojną ponad 6 tys. osób żydowskiej społeczności miasta, wojnę przeżyło ok. 150, z których niemal wszyscy, wktótce po jej zakończeniu, wyemigrowali[24]. W trakcie trwania Holokaustu wśród ludności polskiej zdarzały się zarówno przypadki niesienia pomocy Żydom z narażeniem własnego życia, jak i ich wydawania okupantom[56].

Zniszczenia miasta po bombardowaniu, 1944 r. Na zdjęciu widoczna obecna ulica Wyszyńskiego przy placu Solidarności i Wolności

Miasto i okolice były terenem działania polskiego ruchu oporu, w tym Armii Krajowej, Batalionów Chłopskich i Narodowych Sił Zbrojnych[17]. Od maja do końca lipca 1944 roku funkcjonował obóz AK w Jacie, w trudno dostępnych ostępach Lasów Łukowskich, który służył za miejsce schronienia żołnierzom najbardziej zagrożonym dekonspiracją, a także szkolił siły uderzeniowe do dyspozycji Komendy Obwodu AK Łuków[57][58]. W jego sąsiedztwie funkcjonował też od jesieni 1943 do połowy czerwca 1944 obóz NSZ[59].

Latem 1944 r. Niemcy rozpoczęli przygotowania do obrony i ewentualnego odwrotu. Jeszcze w czerwcu zmusili ludność do kopania rowów strzeleckich wokół miasta[60]. 20 lipca miała miejsce bitwa pod Gręzówką, podczas której w walce z Niemcami poległo 25 partyzantów z obozu AK w Jacie[61]. 22 lipca sowieckie samoloty bombardowały rejon stacji kolejowej[60]. Po południu, 23 lipca 1944, do Łukowa wkroczyły oddziały 11 samodzielnego korpusu pancernego i 2 korpusu kawaleryjskiego gwardii I Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej[62][63]. Niemcy po krótkiej walce z formacjami sowieckimi i współdziałającymi z nimi żołnierzami Armii Krajowej[64] pospiesznie się wycofali[63][65]. Od 24 do 30 lipca miały miejsce niemieckie bombardowania, które spowodowały największe zniszczenia miasta w ciągu całej II wojny światowej. Najbardziej niszczycielskie były te z 24 i 25 lipca[60][63][65]. Łuków został zniszczony według różnych szacunków w 70% lub ponad 80%; szczególnie zrujnowane zostało śródmieście[17][36]. Porozrzucane w okolicy niemieckie miny stały się przyczyną wielu śmiertelnych wypadków już po ustaniu działań militarnych[60][63].

Po 1945[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze lata powojenne były okresem terroru stosowanego przez UB i NKWD w celu ugruntowania stalinowskiej władzy. W siedzibie Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego przetrzymywano, torturowano i zabijano żołnierzy podziemia antykomunistycznego[66][59].

Ożywienie gospodarcze przyniosła budowa dwóch dużych zakładów: fabryki obuwia Łukbut (otwarta w 1958) i Zakładów Mięsnych (otwarte w 1973). W latach 1957–1962 wzniesiony został nowy kompleks szpitalny. W 1960 r. w budynku dawnego konwiktu utworzono Muzeum Regionalne. W 1975 r. oddano do użytku zalew Zimna Woda. W latach PRL powstały też cztery duże osiedla mieszkaniowe: os. Chącińskiego (między 1968 a 1975), os. Klimeckiego (między 1975 a 1977), os. XXX-lecia PRL (obecnie os. Unitów Podlaskich; między 1977 a 1983) i os. Sienkiewicza (między 1983 a 1992)[67]. Nastąpił znaczny wzrost liczby mieszkańców (w latach 1960–1990 niemal trzykrotny: z 11 001 w 1960 r. do 31 249 w 1990 r.)[68][69].

Na początku XXI wieku zakłady Łukbut upadły (obecnie część zakładu działa jako firma „Łukbut” Sp. z o.o.[70]). Zakłady Mięsne wykupił senator Henryk Stokłosa[71].

Układ urbanistyczny[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Części miasta i osiedla Łukowa.

Śródmieście[edytuj | edytuj kod]

Kolegiata Przemienienia Pańskiego z dawnym zespołem klasztornym oraz plac Gabriela Narutowicza
Plac Solidarności i Wolności – dawny główny rynek miejski
Plac Solidarności i Wolności – dawny główny rynek miejski
Skrzyżowanie ulic: ks. kard. Stefana Wyszyńskiego z Międzyrzecką i Stanisława Lewickiego
Ulica Eugeniusza Kwiatkowskiego – centrum miasta
Deptak (ulice Stawki i Przechodnia) na skrzyżowaniu z ul. Nowopijarską

Ochronie konserwatorskiej podlega zabytkowy układ ulic i placów w Śródmieściu z centrum w pobliżu zakola Krzny Południowej, jak i panorama z jej doliny z widokiem na oba kościoły barokowe. Głównymi ulicami miasta są: ul. J. Piłsudskiego, ul. ks. kard. S. Wyszyńskiego i zaczynająca się również w Śródmieściu ul. Międzyrzecka. Przy skrzyżowaniu tych dwóch ostatnich znajduje się pl. Solidarności i Wolności – historyczny Rynek Główny miasta. Plac G. Narutowicza koło Kolegiaty Łukowskiej i Starostwa to dawny plac Pijarski. Kolebka grodu kasztelańskiego, położona w zakolu Krzny Pd., nie jest reprezentacyjną dzielnicą miasta. Do II wojny światowej w dużym stopniu była zamieszkana przez ludność żydowską, a podczas okupacji hitlerowcy utworzyli w jej obrębie getto.

Kamienice i budynki użyteczności publicznej powstałe w Śródmieściu są przeważnie jedno-, a niektóre dwupiętrowe.

W centrum miasta znajdują się skwery:

  • na placu Solidarności i Wolności – z ulicznym zegarem oraz rzeźbą postaci H. Sienkiewicza;
  • przy fontannie przy rogu ul. Międzyrzeckiej i Staropijarskiej;
  • wokół pomnika Papieża Jana Pawła II – przy ul. Piłsudskiego, ul. Spółdzielczej i Czerwonego Krzyża.

Części miasta[edytuj | edytuj kod]

Część zabudowy koncentruje się wzdłuż arterii miasta – ulic: J. Piłsudskiego, ks. kard. S. Wyszyńskiego i przedłużających je ulic o nazwach kierunkowych: ul. Radzyńskiej, Świderskiej i Siedleckiej (na osi południe–północ) oraz ul. Międzyrzeckiej i Warszawskiej (w kierunku wschodnim i zachodnim). Duże znaczenie mają też Al. T. Kościuszki, łączące Śródmieście z dworcem kolejowym.

W ciągu dziejów, wokół śródmieścia, wzdłuż dróg zbiegających się w nim prawie promieniście, powstało wiele części miasta, z których szesnaście nosi dziś nazwę ustaloną urzędowo[72]. Jest ona na ogół zgodna z jedyną albo główną ulicą każdej z nich:

  • Pastewnik
  • Wójtostwo
  • Zapowiednik – obejmuje ul. Zapowiednik oraz końcową część ul. Międzyrzeckiej z ulicami bocznymi, tylko po jej parzystej, południowo-wschodniej stronie, w sąsiedztwie lasu Zapowiednik. Położona za przejazdem kolejowo-drogowym parzysta część ul. Międzyrzeckiej na Zapowiedniku liczy najwięcej domów; jednak potocznie, niezgodnie z tradycją historyczną, zaliczana jest do Karwacza.
  • Karwacz – położona za przejazdem kolejowo-drogowym północna strona ul. Międzyrzeckiej, z ul. Podgórną, w sąsiedztwie lasu Góry i wsi Karwacz
  • Farfak
  • Trzaskaniec – składa się z ulicy Trzaskoniec[g]
  • Wiatraki
  • Zimna Woda
  • Poważe (z Poważego na Wiatraki, w poprzek doliny Krzny Pd., prowadzi ul. Nadrzeczna)
  • Łapiguz
  • Patoki – ul. Żelechowska za przejazdem kolejowo-drogowym i jej boczna, ul. Patoki
  • Gołaszowiec – obecna ul. Gołaszówiec[h] do ul. Kiernickich i końcowy odcinek ul. Kiernickich
  • Nowy Łuków; częściowo na jego skraju powstało os. H. Sienkiewicza
  • Ulica Cegielniana – jako część miasta obejmuje ul. Cegielnianą[i], Południową i Zagrodową; częściowo na skraju tej parceli powstało os. Sienkiewicza
  • Cieszkowizna
  • Glinki

Ulice niektórych z wymienionych części miasta są boczne, przebiegają poprzecznie do arterii kierującej ruch pojazdów do centrum. Wolne od uciążliwego transportu są m.in.: Pastewnik, Gołaszowiec, Nowy Łuków, Ulica Cegielniana i, jeśli nie włączać ul. Żelechowskiej, Patoki.

Istnieją osiedla zabudowy jednorodzinnej mające odrębną nazwę urzędową, która jednak nie występuje w adresach posesji. Są to:

W aktualnym urzędowym spisie miejscowości (TERYT) nie występują jako część miasta między innymi:

  • Patoki – ul. Żelechowska (przynajmniej za przejazdem kolejowo-drogowym) i jej boczna, ul. Patoki
  • Zakolejna – część miasta od ul. Zakolejnej i ul. S. Okrzei w kierunku pn.-wsch.
  • os. Nowy Łuków II, zwane osiedlem Mickiewicza

Wszystkie wyżej wymienione części miasta są to, poza pojedynczymi blokami, tereny zabudowy jednorodzinnej. Miejscami występuje zabudowa szeregowa.

Osiedla budownictwa wielorodzinnego[edytuj | edytuj kod]

Większe osiedla bloków mieszkalnych są następujące:

Wymienione cztery starsze osiedla, zarządzane przez Łukowską Spółdzielnię Mieszkaniową, składają się z bloków czteropiętrowych, posiadających od jednej do dziesięciu klatek schodowych.

Do małych osiedli bloków mieszkalnych należą:

  • os. Spokojna
  • os. Stodolna–Siedlecka
  • osiedle przy ul. Zbożowej, koło elewatorów

Przy Alejach Kaczorowskiego (odcinek obwodnicy śródmieścia) w pobliżu osiedla Sienkiewicza, na terenie części miasta Ulica Cegielniana, realizowane są inwestycje trzech deweloperów :

  • os. Zagrodowa[74], w sąsiedztwie kościoła św. Brata Alberta, przy nowej ulicy, Wileńskiej
  • Bloki przy Alejach Kaczorowskiego[75] w sąsiedztwie osiedla Sienkiewicza, przy nowej ulicy, Kresów Wschodnich
  • Apartamenty Świderska[76]

W otoczeniu osiedli, przy Al. Kaczorowskiego w grudniu 2020 otwarto centrum handlowe z centralnym parkingiem i oddzielnymi wejściami do każdego sklepu[77].

Tereny przemysłowo-składowe[edytuj | edytuj kod]

Duże zakłady produkcyjne w okresie uprzemysławiania miasta zlokalizowano we wschodniej jego części (zapewne ze względu na przeważające wiatry zachodnie i bliskość głównej linii kolejowej wschód–zachód), natomiast w pobliżu stacji Łuków Łapiguz (częściowo po przedwojennych koszarach) umieszczono przedsiębiorstwa handlowe z magazynami. Obiekty po nieistniejących już wielu państwowych zakładach produkcyjnych, szczególnie we wschodniej części miasta, zajmują przedsiębiorstwa handlowe.

Na podstawie rozporządzenia z 24 VII 2012 r, Tarnobrzeska Specjalna Strefa Ekonomiczna „Europark WisłoSan” została między innymi powiększona o teren inwestycyjny w Łukowie[78]. Teren ten, o powierzchni 13 ha, znajduje się w zachodniej części miasta, przy ul. Strzelniczej, po północnej stronie ulicy Łapiguz, która jest odcinkiem drogi krajowej Łuków–Stoczek Łukowski–Garwolin. Jesienią 2014 r. zakończono budowę infrastruktury pod przyszłe inwestycje. Kosztowała 3,5 mln zł, w tym ponad 2,3 mln zł z unijnego Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka. Na początku listopada 2014 otwarto w mieście Podstrefę Łuków Tarnobrzeskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej[79]. (Pierwszą częścią Podstrefy Łuków, od 2007 r., jest teren inwestycyjny Łazy położony w sąsiedniej gminie, na którym już działają pierwsze przedsiębiorstwa.)

Zieleń miejska[edytuj | edytuj kod]

Amfiteatr w parku Miejskim
Bulwar 100-lecia Odzyskania Niepodległości zbudowany wzdłuż Krzny Południowej

Parki[edytuj | edytuj kod]

  • park Miejski – w dolinie Krzny Pd. w sąsiedztwie Śródmieścia; w latach 2008–2010 został zmodernizowany, wraz z budową na jego terenie obiektów rekreacyjnych[80]. W 2015 r. otwarto w nim amfiteatr.
  • park Szpitalny (pomniejszony w 2015 r. od strony ul. Partyzantów)

Ogrody działkowe[edytuj | edytuj kod]

  • Rodzinny Ogród Działkowy „Kamieniak” – rozciągający się od ścieżki nad lewym brzegiem Krzny Pd. do ul. Armii Krajowej i od alei Wojska Polskiego do linii kolejowej Łuków – Dęblin
  • ROD „Promyk” – na wsch. od al. Wojska Polskiego i na pn.-wsch. od ul. Parkowej
  • ROD „Słonecznik” – na wsch. od al. Wojska Polskiego i na pd.-zach. od ul. Parkowej, przy prawym zboczu doliny Krzny Pd.
  • ROD „Strumyk”[81] – od ul. Parkowej po ścieżkę nad prawym brzegiem Krzny Pd., naprzeciw bazy PKS Łuków
  • ROD „Niedźwiadek” – na wsch. od końca ul. Pastewnik aż do ul. Prusa i po lewy brzeg Krzny Pd. – powstałe w 1969 r., to 259 ogródków działkowych[82]

Cmentarze[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Cmentarze w Łukowie.

Między ulicami Świderską, Cmentarną i 700-lecia (obecnie między os. Unitów Podlaskich i os. Sienkiewicza) znajduje się cmentarz św. Rocha, powstały w pierwszej połowie XIX w. Jest on administrowany przez Parafię Rzymskokatolicką Podwyższenia Krzyża św. Na cmentarzu Wojennym przy ul. Strzelniczej, na Łapiguzie, pochowani są żołnierze różnych narodowości polegli podczas I wojny światowej oraz żołnierze polscy, którzy zginęli w walkach podczas wojny polsko-bolszewickiej. Przy końcu ul. Zapowiednik przygotowano cmentarz Komunalny, który został poświęcony w 2016 r.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Zabytki w Łukowie.

Obiekty wpisane do rejestru zabytków[83]:


Obiekty wpisane do rejestru zabytków
Inne zabytki

Pomniki i tablice pamiątkowe[edytuj | edytuj kod]

Wymieniono je w kolejności chronologicznej upamiętnionych osób lub wydarzeń.

Pomnik Henryka Sienkiewicza na ulicy jego imienia
Rzeźba H. Sienkiewicza na pl. Solidarności i Wolności
  • głaz z tablicą 1233–1983. 750 lat Łukowa, przy ul. J. Piłsudskiego
  • żywy pomnik: miłorząb upamiętniający 600 rocznicę otrzymania prawa magdeburskiego przez Łuków, przy ul. Czerwonego Krzyża
  • pomnik poświęcony łukowskiej społeczności żydowskiej, na miejscu zburzonej w 1944 r. synagogi u zbiegu obecnych ulic Zdanowskiego i Staropijarskiej; odsłonięty 19 VI 2015[91]
  • głaz z tablicą, „mówiący kamień”, upamiętniającą Franciszka Salezego Jezierskiego (1740–1791), odsłonięty w parku Miejskim 3 V 2022[92].
  • tablica obchodu w 1916 r. 125 rocznicy ogłoszenia Konstytucji 3 maja, na lewo od Kolegiaty Łukowskiej, przy pl. G. Narutowicza
  • pomnik Tadeusza Kościuszki, w formie popiersia; odsłonięty w 1990 r. przed ówczesnym gmachem Liceum Ogólnokształcącego jego imienia
  • głaz z tablicą, „mówiący kamień”, upamiętniający Piotra Ludwika Napoleona Czerniewicza (1812–1881); odsłonięty w parku Miejskim 29 VI 2016
  • głaz z tablicą, „mówiący kamień”, upamiętniającą Karola Levittoux (1820–1841), odsłonięty w parku Miejskim 10 V 2014
  • tablica upamiętniająca ks. Stanisława Brzóskę (1832–1865) i Franciszka Wilczyńskiego (1842–1865), na pl. G. Narutowicza
  • głaz z tablicą, „mówiący kamień”, poświęcony ks. Stanisławowi Brzósce i Franciszkowi Wilczyńskiemu, odsłonięty w parku Miejskim
Pomnik Powstańców styczniowych, sfotografowany przed 1931. Odsłonięty 22 stycznia 1926, zniszczony w 1940 roku. Został zrekonstruowany i ponownie odsłonięty 22 stycznia 1963 w innej części placu Gabriela Narutowicza[93][94]
Pomnik poświęcony „Kolejarzom poległym za Ojczyznę w latach 1939–1945”, w pobliżu dworca kolejowego
Zegar słoneczny na ścianie budynku popijarskiego przy Kolegiacie Przemienienia Pańskiego. Niżej tablice upamiętniające ks. Stanisława Brzóskę i dra Bronisława Chącińskiego
Lapidarium, złożone z zachowanych macew, zbudowane w miejscu, gdzie znajdował się nowy cmentarz żydowski przy ul. Warszawskiej
Miejsce upamiętnienia Ofiar Holokaustu – pomnik Żydów Łukowa w lesie Kierkut, zwanym też Lasem Malcanowskim
„Na wieczną pamięć Żydów Łukowa i okolic, zamordowanych przez zbrodniarzy hitlerowskich 1940–1944”
Pomnik „Żołnierzy Armii Krajowej Obwodu Łuków, poległych za wolność Ojczyzny” na cmentarzu św. Rocha
  • pomnik Łukowian Powstańców 1863 r., na pl. G. Narutowicza
  • pomnik Henryka Sienkiewicza (1846–1916), obelisk na rondzie na ulicy jego imienia
  • rzeźba uliczna postaci H. Sienkiewicza na „ławeczce”, z elementami nawiązującymi do jego dzieł, ustawiona w VI 2016 na pl. Solidarności i Wolności
  • tablica upamiętniająca dr. Bronisława Chącińskiego (1868–1922), na prawo od Kolegiaty Łukowskiej, przy pl. G. Narutowicza
  • tablica upamiętniająca 110 lat Państwowej Straży Pożarnej w Łukowie; odsłonięta w 2004 r. na głazie przed Komendą Powiatową PSP, przy ul. Partyzantów
  • pomnik Strażaków, na cmentarzu św. Rocha
  • głaz z tablicą, „mówiący kamień”, poświęcony chor. mar. Wincentemu Tomasiewiczowi (1899–1939), dowódcy okrętu ORP „Nurek”; odsłonięty w parku Miejskim w 2016 r.
  • głaz z tablicą, „mówiący kamień”, upamiętniającą prof. Konstantego Pietrzaka (1907–1998), urodzonego w Łukowie, fizyka jądrowego; odsłonięty w parku Miejskim 12 IV 2018
  • tablica upamiętniająca Żołnierzy Polskiej Organizacji Wojskowej, na budynku Starostwa Powiatowego, przy ul. J. Piłsudskiego
  • tablica ku czci walczących i poległych za wolność Polski, pamięci cywilnych ofiar wojen i prześladowań, odsłonięta na głazie przed Urzędem Gminy Łuków przy ul. Świderskiej dn. 23 X 2018, z okazji 100-lecia odzyskania przez Polskę niepodległości
  • głaz z tablicą, „mówiący kamień”, upamiętniający Eugeniusza Kwiatkowskiego (1888–1974), wicepremiera, ministra przemysłu i handlu, ministra skarbu II RP, honorowego obywatela miasta Łukowa; odsłonięty w parku Miejskim 11 XI 2018 r.
  • Dąb Wolności – żywy pomnik z listopada 1918 r., upamiętniający odzyskanie niepodległości przez Polskę i późniejsza pamiątkowa tablica, na pl. Narutowicza
  • pomnik Żołnierzy Wojska Polskiego poległych w wojnie 1920 r., na cmentarzu Wojennym przy ul. Strzelniczej
  • głaz z tablicą, „mówiący kamień”, upamiętniający Jerzego Waleriana Skolimowskiego (1907–1985)[95]; odsłonięty w parku Miejskim 22 IV 2012
  • pomnik Janusza Korczaka, w formie płaskorzeźby, przed siedzibą Medycznego Studium Zawodowego jego imienia
  • głaz z tablicą na miejscu budynku pełniącego do 1942 r. funkcję żydowskiego domu modlitwy (daw. ul. Browarna 12), poświęconą pamięci Żydów łukowskich, którzy tu żyli, modlili się i zginęli w czasie Zagłady – Kamień Pamięci na placu przy ŁOK od strony ul. Browarnej, odsłonięty 5 X 2021[96]
  • Krzyż Katyński i pomnik poświęcony Ofiarom katastrofy smoleńskiej, na cmentarzu św. Rocha
  • głaz z tablicą, „mówiący kamień”, dla uczczenia byłych więźniów niemieckich obozów koncentracyjnych mieszkańców Ziemi Łukowskiej, odsłonięty w parku Miejskim w 75 rocznicę wyzwolenia obozu Auschwitz-Birkenau dn. 27 I 2020
  • tablica upamiętniająca płk. Piotra Nowińskiego ps. Paweł (1913–1994), od 1940 r. żołnierza ZWZ-AK, organizatora i pierwszego dowódcy oddziału partyzanckiego I/35 p.p. AK w rezerwacie Jata 1944 r., odsłonięta w 2001 r. na fasadzie kościoła Podwyższenia Krzyża św. w 57 rocznicę Akcji „Burza”
  • tablica pamięci kpt. Stefana Lemieszka ps. Alf (1915–1946), żołnierzy i oficerów Armii Krajowej Obwodu Łuków oraz Zrzeszenia „WiN” Obwodu Łuków, zamęczonych i zamordowanych przez funkcjonariuszy UB w Łukowie; odsłonięta 15 XI 2019 na budynku na rogu ul. Piłsudskiego 28 i Al. T. Kościuszki (tymczasowej siedziby UB w latach 40.)[97]
  • pomnik kpt./ppłk. Wacława Rejmaka ps. Ostoja (1917–1945), ul. Armii Krajowej
  • pomnik Żołnierzy Armii Krajowej Obwodu Łuków poległych za wolność Ojczyzny w latach 1939–1945 – pomnik na grobowcu na cmentarzu św. Rocha
  • pomnik Harcerzy i Harcerek, którzy zginęli za Ojczyznę w latach 1939–1945 – pomnik, symboliczny grobowiec, na cmentarzu św. Rocha
  • pomnik Kolejarzy poległych za Ojczyznę w latach 1939–1945, u zbiegu ulic: Dworcowej, S. Konarskiego i Al. T. Kościuszki
  • pomnik Harcerzy z Grupy Północ Szarych Szeregów zamordowanych przez gestapo po udanej akcji zdobycia amunicji z wagonu kolejowego 23/24 VII 1943 r.; do jesieni 2016 r. stojący przy ul. S. Okrzei, następnie przeniesiony na skrzyżowanie ulic Zakolejnej, S. Okrzei i B. Kondrackiego
  • pomnik Żydów poległych i pomordowanych przez okupantów hitlerowskich w latach 1939–1944 w Łukowie i okolicy, na terenie dawnego kirkutu przy ul. Warszawskiej
  • tablica upamiętniająca kilkaset Żydów rozstrzelanych podczas okupacji przez Niemców na dziedzińcu ówczesnego Magistratu, przy ul. ks. kard. S. Wyszyńskiego 19)[98]
  • Żydów Łukowa, zamordowanych przez Niemców w latach 1940–1943, na miejscu zbiorowej mogiły przy drodze gruntowej prowadzącej od ul. Domaszewskiej (boczna ul. Świderskiej)[j] do Malcanowa, znajdujący się na piaszczystym wzniesieniu w granicach Łukowa, obecnie porośniętym laskiem zwanym Kierkutem, w odległości 1,4 km od ul. Świderskiej i 2,4 km od granicy Malcanowa[k].
  • głaz z tablicą, „mówiący kamień” Przegrani Zwycięzcy z Ziemi Łukowskiej – upamiętniający nazwiska żołnierzy, którzy podczas II wojny światowej walczyli na Zachodzie; odsłonięty w parku Miejskim 1 VI 2016
  • głaz z tablicą, „mówiący kamień” – poświęcony uczestnikom powstania warszawskiego, pochodzącym z Ziemi Łukowskiej; odsłonięty w parku Miejskim 4 X 2014
  • głaz z tablicą upamiętniającą poległych, pomordowanych i zmarłych Inwalidów Wojennych i Wojskowych, przy ul. Partyzantów
  • obelisk z tablicą upamiętniającą Żołnierzy Armii Krajowej, Narodowych Sił Zbrojnych, Zrzeszania Wolność i Niezawisłość oraz innych organizacji i grup niepodległościowych, którzy stanęli do nierównej walki z komunistycznym zniewoleniem – odsłonięty przy skrzyżowaniu ul. 11 Listopada i ul. ks. S. Brzóski 1 III 2017
  • pomnik z tablicą „Dla uczczenia Dnia Kolejarza PRL / 10 – 9 – 1961 / Załoga Parowozowni / Łuków”, na terenie Lokomotywowni Łuków[99]
  • głaz z tablicą, „mówiący kamień” poświęcony aktorce Bożenie Kurowskiej, 1937–1969; odsłonięty w parku Miejskim 4 X 2014
  • pomnik Papieża Jana Pawła II, przy ul. J. Piłsudskiego

Ponadto wiele „Dębów Trzeciego Tysiąclecia”.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Ziemia łukowska znajduje się w zasięgu dialektu mazowieckiego. Podobieństwo gwar, wielu nazw miejscowych, a także typ gniazdowego osadnictwa drobnoszlacheckiego świadczy o dawnej kolonizacji tej ziemi przez ludność z Mazowsza.

Dane z 31 grudnia 2008[100]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób % osób % osób %
liczba ludności 30 435 100 14 674 48,21 15 761 51,79
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
851,3 410,5 440,9

Liczba ludności[edytuj | edytuj kod]

Dane historyczne
Rok Ludność Zm., %
1676 304
1765 2500 722,4%
1780 3000 20%
1787 1644 −45,2%
1810 1297 −21,1%
1820 2493 92,2%
1827 3206 28,6%
1840 2891 −9,8%
1860 3371 16,6%
1865 4182 24,1%
1884 5000 19,6%
1897 8720 74,4%
1902 8300 −4,8%
1911 12 583 51,6%
1921 12 570 −0,1%
1930 13 500 7,4%
1939 13 971 3,5%
1946 8513 −39,1%
1950 8684 2%
1960 11 001 26,7%
1970 15 713 42,8%
1980 24 665 57%
1990 31 249 26,7%
1996 32 042 2,5%
2000 30 899 −3,6%
2010 30 373 −1,7%
2020 29 441 −3,1%
Źródła: 1676[23]; 1765[101][l]; 1780[102][m]; 1787[102]; 1810[102]; 1820[101]; 1827[23]; 1840[23]; 1860[102]; 1865[102]; 1884[102]; 1897[102]; 1902[102]; 1911[101]; 1921[101]; 1930[68]; 1939[101]; 1946[68]; 1950[68]; 1960[68]; 1970[68]; 1980[68]; 1990[69]; 1996[103][n]; 2000[103]; 2010[104]; 2020[2]

Wiek i płeć mieszkańców[edytuj | edytuj kod]

  • Piramida wieku mieszkańców Łukowa w 2014 roku[103].
    Piramida wieku Lukow.png

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

W Łukowie rozwinięty jest głównie przemysł spożywczy. Ponadto działają tu średnie i małe zakłady przemysłu odzieżowego, obuwniczego, stolarki budowlanej, maszynowego i metalowego, wytwórnia pasz oraz zakład energetyki cieplnej. Oprócz dużych zakładów mięsnych i małych przedsiębiorstw wędliniarskich istnieje zakład mleczarski, chłodnia, wiele małych piekarni i zakładów cukierniczych wysyłających wyroby także do innych miast[105][106].

Budownictwo[edytuj | edytuj kod]

Działają większe przedsiębiorstwa zajmujące się produkcją materiałów budowlanych, budownictwem mieszkaniowym wielorodzinnym, drogowym i wodnym oraz instalacji wodnych, kanalizacyjnych i ciepłowniczych.

Gospodarka komunalna[edytuj | edytuj kod]

W Łukowie funkcjonuje zakład zajmujący się dostarczaniem wody dla odbiorców indywidualnych, osiedli domów wielorodzinnych i zakładów przemysłowych. Wdrożył on system sortowania odpadów z gospodarstw domowych. Inny zakład zaopatruje w ciepłą wodę osiedla mieszkaniowe i innych odbiorców.

Handel[edytuj | edytuj kod]

Przy ul. Prusa znajduje się Targowisko Miejskie nr 1. Na starym targowisku zwanym Rynkiem jest prowadzony handel zwierzętami hodowlanymi, płodami rolnymi i artykułami przemysłowymi. Dniem targowym w Łukowie tradycyjnie jest czwartek. Do czasu wybudowania pasażu handlowego przy ul. Kanałowej, funkcjonowało przy niej Targowisko Miejskie nr 2, zwane zieleniakiem, gdzie odbywał się drobny handel warzywami, nabiałem itp. Obecnie jest na to wydzielone miejsce na targowisku przy ul. Prusa.

W mieście znajduje się wiele hurtowni, sklepów małych i dużych samoobsługowych, należących do przedsiębiorstw miejscowych i dużych sieci handlowych.

W 2020 r. przy Al. Kaczorowskiego (część zachodniej obwodnicy śródmieścia) wybudowano park handlowy[107][77].

Rzemiosło i usługi[edytuj | edytuj kod]

W mieście działa Cech Rzemiosł Różnych, założony w 1952 roku. Zrzesza on drobne przedsiębiorstwa produkcyjne, handlowe i usługowe.

Usługi transportowe – zobacz niżej.

Liczba podmiotów gospodarczych[edytuj | edytuj kod]

Liczba podmiotów gospodarczych według stanu w dniu 31 grudnia 2008 r. przedstawiała się następująco[108]:

  • ogółem 3409 jednostek gospodarczych, w tym w sektorze publicznym – 96, w sektorze prywatnym – 3313.

Podmioty gospodarcze według sekcji PKD:

  • handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samochodowych, motocykli oraz artykułów użytku osobistego i domowego (sekcja G) – 1356
  • budownictwo (F) – 383
  • obsługa nieruchomości, wynajem i usługi związane z prowadzeniem działalności gospodarczej (K) – 363
  • przetwórstwo przemysłowe (D) – 295
  • transport, gospodarka magazynowa i łączność (I) – 243
  • ochrona zdrowia i pomoc społeczna (N) – 184
  • pośrednictwo finansowe (J) – 127
  • edukacja (M) – 85
  • hotele i restauracje (H) – 72
  • rolnictwo, łowiectwo i leśnictwo (A) – 23
  • administracja publiczna i obrona narodowa; obowiązkowe ubezpieczenia społeczne i powszechne ubezpieczenie zdrowotne (L) – 14
  • górnictwo (C) – 4
  • wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz i wodę (E) – 2

Transport[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Transport w Łukowie.
 Z tym tematem związana jest kategoria: Ulice i place w Łukowie.

Łuków to ważny węzeł kolejowy i drogowy.

Przewozami pasażerskimi, także na terenie miasta, zajmuje się głównie PKS Łuków SA. Blisko dworca autobusowego w centrum miasta oraz dworca kolejowego znajdują się postoje taksówek. W śródmieściu wyznaczone są strefy płatnego parkowania.

W 2011 r. długość ulic w Łukowie wynosiła 104 km[109]. Na obszarze działania Zarządu Dróg Miejskich znajduje się sieć dróg gminnych o długości 66 km i części powiatowych o długości 11 km znajdujących się na obszarze administracyjnym miasta Łuków[110].

Rondo Jana Dębskiego na skrzyżowaniu al. Wojska Polskiego z ul. Parkową

Według wykazu nazw, w mieście jest 226 ulic (w tym 2 nazwane aleją i 3 nazwane Alejami)[111]. Osiem z trzynastu rond ma nazwy; są to ronda znajdujące się w pasie obwodnicy śródmieścia[112][113]. Niżej wymieniono je (w kolejności od południowej strony miasta i zgodnie z ruchem wskazówek zegara):

Najstarsze, powstałe na początku lat 30. XX w., jest rondo z pomnikiem H. Sienkiewicza, na ulicy nazwanej jego imieniem.

Wzdłuż obwodnicy śródmieścia, a także niektórych ulic wybiegających poza nią promieniście – Świderskiej, Pana Tadeusza, Międzyrzeckiej (także przez wieś Karwacz) i Żelechowskiej – przebiegają ścieżki rowerowe. Zbudowano je także na ul. Parkowej, wzdłuż Krzny Pd. od ul. Warszawskiej do al. Wojska Polskiego oraz na odcinkach ulic o układzie okrężnym: ul. Kiernickich (część środkowa i północna), Cegielnianej, Prusa. Wykonywany jest chodnik do Świdrów oraz do Ryżek.

Długość dróg rowerowych w 2014 r. wynosiła 21,5 km[114].

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Południowy odcinek obwodnicy śródmieścia Łukowa – Aleje Króla Władysława Jagiełły

Łuków ma połączenia międzymiastowe przez drogi:

Transport drogowy pełni dużą rolę. Istnieje tu przedsiębiorstwo PKS w Łukowie SA, zapewniające połączenia z Warszawą, Siedlcami, Radzyniem Podlaskim, Garwolinem, Lubartowem oraz Lublinem, a także z większością miejscowości na terenie całego powiatu. Jego ofertę uzupełniają prywatni przewoźnicy utrzymujący połączenia do Lublina, Warszawy, Siedlec i Radzynia Podlaskiego.

Śródmieście od strony północnej, zachodniej[115] i południowej otacza droga dwupasmowa, zwana małą obwodnicą (wobec zaplanowanej właściwej obwodnicy, która ma przebiegać blisko zachodniej granicy miasta).

Miejski transport pasażerski

Autobus komunikacji miejskiej, należący do przedsiębiorstwa PKS Łuków SA

19 czerwca 2021 władze Łukowa w porozumieniu z władzami powiatu i PKS Łuków uruchomiły pilotażowo pierwszą (bezpłatną) linię miejskich przewozów pasażerskich[116]. Jest to linia Ł1: Wereszczakówny – Ławki i odwrotnie, funkcjonująca codziennie w lecie. Łączy osiedle Mickiewicza (Nowy Łuków II), os. Sienkiewicza, os. Unitów Podlaskich, Śródmieście, os. Chącińskiego, os. Klimeckiego, al. Kościuszki, os. kpt. Ostoi, Wiatraki i ośrodek wypoczynkowy nad zalewem Zimna Woda. Autobusy linii Ł1 z napisem KOMUNIKACJA MIEJSKA w lecie kursowały codziennie, regularnie co godzinę[117], natomiast od 1 września 2021 tylko w soboty i niedziele, rzadziej (w lipcu i sierpniu co 30 min). Odtąd podstawową linią stała się Ł2 z ul. Wereszczakówny do Dworca PKP. W odróżnieniu od trasy Ł1, od centrum miasta przebiega ul. Piłsudskiego i Alejami T. Kościuszki oraz jest dostosowana do odjazdów pociągów. W ten sposób przywrócono komunikację autobusową PKS na krótkich trasach, która z podmiejskimi miejscowościami istniała już w latach siedemdziesiątych. Z dniem 3 stycznia 2022 uruchomiono linię Ł3 ŁapiguzFarfak, której przystanki znajdują się także na ul. Warszawskiej, ul. Rogalińskiego, ul. Partyzantów, ul. Międzyrzeckiej, ul. 11 Listopada, al. Kościuszki i ul. Konarskiego.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Przystanek kolejowy Łuków Zapowiednik

Przez miasto Łuków przebiegają następujące linie kolejowe:

W Łukowie znajdują się dwie stacje kolejowe: Łuków (2 km na północ od centrum) i stacja towarowa Łuków Łapiguz z przystankiem kolejowym, 1,5 km na zachód od centrum) oraz przystanek kolejowy Łuków Zapowiednik we wschodniej części miasta.

Służba zdrowia[edytuj | edytuj kod]

Szpital św. Tadeusza

W Łukowie według stanu na 1991 rok funkcjonowały następujące placówki służby zdrowia: Szpital Miejski, Pogotowie Ratunkowe, przychodnie rejonowe przy ul. 700-lecia (obecnie to ul. dr. A. Rogalińskiego) i Al. Kościuszki, co najmniej sześć prywatnych gabinetów lekarskich oraz pięć aptek, w tym trzy prywatne. W Łukowie pracowało 100 lekarzy i 439 pielęgniarek. Szpital Miejski w Łukowie był największym w województwie siedleckim pod względem liczby łóżek (667).

Obecnie Szpital im. św. Tadeusza (ul. Rogalińskiego 3), który stanowi trzon Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej, jest jednym z największych szpitali powiatowych w województwie lubelskim. Przy nim znajduje się Szpitalny Oddział Ratunkowy oraz Przychodnia Specjalistyczna. Oprócz Zakładu Lecznictwa Szpitalnego, w skład Zespołu wchodzą takie jednostki podstawowej opieki zdrowotnej, jak Pomoc Nocna i Świąteczna SPOZ przy ul. Partyzantów 10 oraz Przychodnia Rejonowa SPZOZ przy Al. Kościuszki 2a.

W mieście czynne są też prywatne przychodnie i gabinety lekarskie. Są to m.in. zakłady opieki zdrowotnej:

  • NZOZ „Evmed”, ul. A. Struga 11 (od IX 1994);
  • Centrum Stomatologii Rodzinnej Agnieszka Kuryło (działa od I 1995), ul. Struga 5;
  • NZOZ Poradnia Dermatologiczno-Alergologiczna, ul. Międzyrzecka 60 (od III 1999);
  • NZOZ „Kolejarz”, Al. T. Kościuszki 50a (od IX 1999);
  • NZOZ „Łukmed” s.c., ul. Międzyrzecka 60 (od I 2000);
  • NZOZ „Łuksja-Med”, ul. Staropijarska 3, wejście od ul. F. Chopina 5 (od V 2005);
  • „Pro-Med”, ul. Międzyrzecka 60 (od XI 2005);
  • NZOZ św. Michała – Poradnia Lekarza Rodzinnego i Poradnie Specjalistyczne, ul. H. Sienkiewicza 7a (od VII 2007);
  • Centrum Medyczno-Diagnostycznego w Siedlcach (NZOZ „Centrum”). Przychodnie Zdrowia, ul. Międzyrzecka 66 (od VII 2007) i ul. A. Struga 11 (od II 2016);
  • NZOZ „Amicus” Pediatria, Rehabilitacja (i Stomatologia), al. Wojska Polskiego 33 (od I 2009);
  • Specjalistyczny Gabinet Chorób Naczyń, ul. Przemysłowa 1a;
  • NZOZ „InterHem” w Białymstoku. Filia w Łukowie – hospicjum domowe, ul. A. Rogalińskiego 3;
  • Przyzakładowa Przychodnia Medycyny Pracy przy Zakładach Mięsnych „Łmeat-Łuków” SA, ul. Przemysłowa 15;
  • „Ortodentika” s.c. Rehabilitacja, Ortopedia i Stomatologia, ul. Kiernickich 47 (od VIII 2013);
  • Centrum Medyczne „Salus Med” SK w Lublinie, poradnia w Łukowie, ul. Warszawska 26a (od X 2016), oraz
  • NZOZ Laboratorium Diagnostyczne „Analiza”, ul. Warszawska 68a (od VI 1993).

Opiekę pielęgniarską świadczą m.in. NPZOZ „Szafir-Med”, ul. Sienkiewicza 7a (od IX 2010), NZOP „Zdrowie” s.c., ul. Struga 11 (od I 2011)[119][120].

Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna znajduje się przy ul. Spółdzielczej 4.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Szkoły podstawowe
Szkoły ponadpodstawowe
 Z tym tematem związana jest kategoria: Oświata w Łukowie.

Edukacja w latach 1989–1999[edytuj | edytuj kod]

Na początku lat dziewięćdziesiątych do publicznych placówek oświatowych w Łukowie należało: 9 przedszkoli, 6 szkół podstawowych (ośmioklasowych, w tym 1 specjalna), liceum ogólnokształcące, liceum medyczne, zespół szkół zawodowych i zasadnicza szkoła rolnicza.

Edukacja w latach 1999–2017/2019[edytuj | edytuj kod]

Z dniem 1 IX 1999 r. utworzono 3 samodzielne gimnazja, w tym dwa na miejscu zlikwidowanych szkół podstawowych. Były to: Gimnazjum nr 1 (na os. Chącińskiego), Gimnazjum nr 2 (na Cieszkowiźnie) i Gimnazjum nr 3 (blisko dworca kolejowego Łuków). Gimnazja istniały (klasa III) do 31 VIII 2019 r. W roku szkolnym 2008/2009 w mieście funkcjonowało 9 publicznych przedszkoli, 3 szkoły podstawowe (sześcioklasowe) i 3 gimnazja oraz 3 placówki specjalne, w tym 2 prowadzone przez zgromadzenia zakonne. Władze powiatu zostały organem prowadzącym następujące szkoły średnie: I Liceum Ogólnokształcące im. T. Kościuszki i IV Liceum Ogólnokształcące im. Jana Pawła II oraz 3 zespoły szkół (w tym jeden składający się wyłącznie ze szkół średnich): nr 1 – im. H. Sienkiewicza, nr 2 – im. A. Świętochowskiego i nr 3 – im. W. Reymonta. Powiatową placówką oświaty został też Zespół Placówek (d. Zespół Szkół Specjalnych) im. M. Konopnickiej (zał. 2010) oraz Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna (zał. 1975). W 1991 r. powstało Społeczne Liceum Ogólnokształcące, późniejsze Katolickie Liceum Ogólnokształcące im. S. kard. Wyszyńskiego, które zakończyło swoją działalność wraz z końcem roku szkolnego 2011/2012.

W roku szkolnym 2015/16 r. działało 6 przedszkoli miejskich, w tym jedno w zespole ze szkołą podstawową, 3 szkoły podstawowe (nr 1, 4 i 5), w tym jedna (nr 1) we wspomnianym zespole szkół oraz 3 gimnazja (nr 1, 2 i 3), w tym jedno (nr 1) w zespole ze szkołą podstawową. Były to jednostki prowadzone przez Miasto Łuków[121]. Oprócz oddziałów przedszkolnych w szkołach podstawowych i 6 przedszkoli publicznych prowadzonych przez Miasto Łuków (w tym jedno w zespole szkół), funkcjonowało 6 przedszkoli niepublicznych (o różnym profilu) prowadzonych przez indywidualne osoby oraz 3 prowadzone przez zgromadzenia zakonne i Kościół[122].

Do szkół policealnych należy Medyczne Studium Zawodowe (zał. 1976) i Collegium – Akademickie Studium Policealne.

W latach 2000–2006 funkcjonował Ośrodek Dydaktyczno-Konferencyjny KUL w Łukowie, który umożliwiał uzyskanie wyższego wykształcenia zawodowego o kierunkach administracja i informatyka. W 2001 r. otwarto Collegium Łukowskie Akademii Medycznej w Lublinie, kształcące pielęgniarki. W latach 2001–2017 funkcjonowała w mieście Wyższa Szkoła Biznesu i Administracji, poprzedniczka Warszawskiej Wyższej Szkoły Biznesu[123].

Edukacja na początku lat 20. XXI w.[edytuj | edytuj kod]

Reforma systemu oświaty z 2017 roku przywróciła dwustopniową strukturę szkolnictwa. Placówkami oświaty i wychowaniem dzieci są szkoły podstawowe i przedszkola, których organem prowadzącym jest Miasto Łuków oraz przedszkola niepubliczne. W roku szkolnym 2020/2021 funkcjonuje 5 szkół podstawowych (ośmioklasowych), w tym SP 1 w zespole z przedszkolem, 5 przedszkoli publicznych, 8 przedszkoli niepublicznych (w tym 2 mające lokal w dwóch punktach miasta), 2 z nich prowadzone przez zgromadzenia zakonne[124].

Do jednostek oświatowych, których organem prowadzącym jest Powiat Łukowski, należą w mieście: I Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Kościuszki (zał. 1919), Zespół Szkół nr 1 im. Henryka Sienkiewicza (zał. 1973), Zespół Szkół nr 2 im. Aleksandra Świętochowskiego (zał. 1994), Zespół Szkół nr 3 im. Władysława Stanisława Reymonta (zał. 1992) i IV Liceum Ogólnokształcące im. Jana Pawła II (zał. 1992) oraz Zespół Placówek, a także Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna[125]. W skład wymienionych trzech zespołów szkół wchodzą technika, licea lub szkoły branżowe.

Samorząd Województwa Lubelskiego jest organem prowadzącym Szkołę Policealną – Medyczne Studium Zawodowe im. Janusza Korczaka[126].

Kultura[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Kultura w Łukowie.
Budynek Łukowskiego Ośrodka Kultury i Kina Łuków
  • Łukowski Ośrodek Kultury[127]
  • Kino Łuków, wcześniej Kino Oaza[128]
  • Miejska Biblioteka Publiczna im. Henryka Sienkiewicza; do końca 2011 r. działała w strukturze ŁOK, następnie niezależna od niego.
  • Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. Mieczysława Karłowicza, zał. 1945 r.[129]
  • Klub „Apis” przy Łukowskiej Spółdzielni Mieszkaniowej; przy nim działa m.in.
    • Bractwo Literackie „Łukowianin”, zał. 2002 r.
    • Załoga Obronna Kasztelu Łuków – grupa rekonstrukcji historycznej, zał. 2002 r.
  • Chór „Lutnia” I Liceum Ogólnokształcącego im. T. Kościuszki, zał. 1999 r. przez społecznika i nauczyciela muzyki kilku łukowskich szkół Tadeusza Borkowskiego (zmarł 3 VI 2012)
  • Studio Tańca „Incognito”; zespół założono w 2004 r.
  • Dziecięcy Zespół Regionalny „Kropelki Rosy” założony w 2005 r.

Instytucje i stowarzyszenia regionalistyczne[edytuj | edytuj kod]

Fragment wystawy „W polu i w zagrodzie” w Muzeum Regionalnym

Zestawiono tu instytucje i stowarzyszenia regionalistyczne oraz szerszego zakresu prowadzące podobną działalność.

  • Muzeum Regionalne w Łukowie, zał. 1960 r. – wystawy etnograficzne, sztuki, geologiczno-paleontologiczna (amonitów z jurajskich kier lodowcowych rejonu Łukowa).
  • Łukowskie Towarzystwo Regionalne imienia Jana Stanisława Majewskiego, zał. 1995. Wydaje m.in. „Nową Gazetę Łukowską”, a od początku bieżącego stulecia – rocznik „Łuków i Ziemia Łukowska. Kalendarium kronikarskie”.
  • Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne „Nasz Region”, zał. 2001. W latach 2002–2004 wydawało dwutygodnik „Puls Naszego Regionu”. M.in. prowadzi Dziecięcy Zespół Regionalny „Kropelki Rosy” zał. 2005 r.
  • Łukowskie Stowarzyszenie Rozwoju, zał. 2002 r. Wśród różnokierunkowych działań prowadzi(ło) Portal Historyczny Miasta Łuków.
  • Bractwo Literackie „Łukowianin”, działające w Klubie „Apis” przy ŁSM, zał. 2002 r.
  • Stowarzyszenie „Nasze Dziedzictwo”, zał. 2007 r.
  • Stowarzyszenie Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Łukowskiej „Łukowiacy”, zał. 1999 r.
  • grupa skupiona wokół serwisu internetowego „Łuków Historia. Historyczna galeria miasta Łuków”, zał. 2010 r.
  • Towarzystwo Przyrodniczo-Historyczne „Orlik”, zał. 2015 r.
  • Stowarzyszenie „Łukowskie Forum Rozwoju”, zał. 2015 r.
  • Stowarzyszenie Alternatywa dla Łukowa, zał. 2016 r.

Media lokalne i regionalne[edytuj | edytuj kod]

Prasa[edytuj | edytuj kod]

Kamienica przy ul. Czerwonego Krzyża 4, w której mieściła się redakcja Nowej Gazety Łukowskiej

Pierwszym łukowskim pismem lokalnym po 1989 roku był „Głos Łukowa”, przez pierwsze miesiące – pismo miejscowego OKW NSZZ „Solidarność”, potem – niezależny Obywatelski Dwutygodnik Ziemi Łukowskiej. Ukazywał się regularnie do końca 2006 r., a okazjonalnie (wydania specjalne) – do jesieni 2008 r. W 2011 r., od 18 IV do 15 XII, był wydawany tygodnik Łukowska Gazeta Lokalna oraz, od III, miesięcznik Gazeta Łukowska.

Jako czasopismo społeczno-kulturalne, w latach 1995–2020 ukazywała się Nowa Gazeta Łukowska – miesięcznik Towarzystwa Regionalnego im. J. S. Majewskiego w Łukowie[130].

Obecnie w Łukowie redagowane i kolportowane jest wydawane jedno czasopisma o zasięgu powiatu łukowskiego:

  • Wspólnota Łukowska – jeden z tygodników północnej Lubelszczyzny, wydawnictwa „Wspólnota”.

Ponadto powiat łukowski znajduje się w zasięgu następujących tygodników subregionalnych:

W latach 2005–2015 były wydawane w postaci książkowej „Roczniki Wyższej Szkoły Biznesu i Administracji w Łukowie”. To czasopismo naukowe związane z profilem uczelni zawierało pojedyncze artykuły odnoszące się do historii powiatu łukowskiego.

Radio[edytuj | edytuj kod]

Stacjami radiowymi informującymi o sytuacji w mieście jest:

Telewizja[edytuj | edytuj kod]

  • Łukowski Program Telewizyjny, czyli Master TV Łuków – telewizja kablowa odbierana w sieci UPC na wszystkich osiedlach bloków mieszkalnych w Łukowie oraz, w mniejszej rozdzielczości, w Internecie.
  • Lukman TV – już niedziałająca
  • Magnes.TV – funkcjonująca w 2012–2020 roku telewizja dostępna w sieci światłowodowej operatora telekomunikacyjnego FEROmedia oraz w Internecie

Telewizją regionalną odbieraną w powiecie łukowskim jest TVP Lublin.

Internet[edytuj | edytuj kod]

Liczne lokalne witryny internetowe instytucji samorządowych, społecznych, niektórych parafii, strony www osób i przedsiębiorstw prywatnych. Prawie wszystkie redakcje wyżej wymienionych mediów prowadzą własne serwisy internetowe. Najstarszą stroną WWW o grodzie nad Krzną jest nieaktualizowany już Wirtualny Łuków, w sieci od 1996 roku. Pierwsza nieoficjalna strona Miasta Łuków. Bogaty zakres miała pierwsza wersja oficjalnej witryny internetowej Miasta Łuków, powstała w 1999 r.

W Internecie funkcjonują też lokalne serwisy informacyjne, jak Lukow24.pl[131] i Kurier Łukowski[132].

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Stadion klubu Orlęta Łuków
Zalew Zimna Woda (po rewitalizacji)
 Z tym tematem związana jest kategoria: Sport w Łukowie.

Instytucje, stowarzyszenia, kluby sportowe

  • Ośrodek Sportu i Rekreacji w Łukowie, który posiada m.in. letnie baseny w śródmieściu, krytą pływalnię oraz zalew w dolinie Krzny Pd. w sąsiedztwie lasu Zimna Woda.
  • Łukowski Klub Sportowy „Orlęta Łuków”, zał. 1923 r.
  • Miejski Międzyszkolny Klub Sportowy „Amonit” zał. 1994 r.
  • TKKF Ognisko „Niedźwiadek”, działa od 1995 r.
  • Stowarzyszenie Szachistów „Szachpol” w Łukowie założone w 1995 roku, prowadzi klub sportowy w zakresie szachów
  • Międzyszkolny Klub Sportowy „Delfinek” w Łukowie, zał. 2000 r.
  • Klub Strzelectwa Sportowego „Orlik” w Łukowie, działa od 2002 r.
  • Łukowskie Stowarzyszenie Rozwoju założyło w 2007 r. i prowadzi klub sportowy „ŁSR Orlik 2006 Łuków” w zakresie piłki nożnej chłopców.
  • Stowarzyszenie Piłki Ręcznej „Łukovia” Łuków założone w 2002 roku, prowadzi klub sportowy piłki ręcznej dziewcząt (www.lukovia.pl)

Obiekty infrastruktury

  • boisko ŁKS „Orlęta” Łuków
  • boiska „Orlik”
  • baseny letnie przy ul. Browarnej
  • kryta pływalnia „Delfinek” przy ul. Siedleckiej
  • zalew Zimna Woda, zrewitalizowany w pierwszym etapie w latach 2017–2018 oraz w drugim, do czerwca 2021 r. – wraz z rozbudową jego infrastruktury rekreacyjnej
  • siłownia zewnętrzna w parku Miejskim
  • wiele społecznych stref aktywności, na osiedlach, urządzonych z programu rządowego OSA
  • skatepark w parku Miejskim
  • promenada wraz z trasą rowerową nad Krzną Południową od ul. Warszawskiej do al. Wojska Polskiego, ukończoną w 2018 r.

Religia[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Religia w Łukowie.

Łuków wraz z okolicą, początkowo w promieniu 20–40 km, od XII wieku należał do parafii łukowskiej archidiakonatu radomskiego diecezji krakowskiej. W 1790 roku parafia została włączona do diecezji chełmskiej, a w 1807 do nowo utworzonej diecezji lubelskiej. W 1818 roku, kiedy erygowano diecezję janowską, czyli podlaską, znalazły się w niej również tereny należące do dekanatu łukowskiego. W 1867 roku na mocy ukazu carskiego Aleksandra II diecezja podlaska została skasowana i przyłączona do lubelskiej. Taki stan trwał do roku 1918, kiedy reaktywowano diecezję podlaską.

W Łukowie mają siedzibę 4 parafie rzymskokatolickie:

W Łukowie prowadzą posługę dwa zgromadzenia zakonne:

Liczbę osób innych wyznań mieszkających na terenie czterech łukowskich parafii (w tym trzech o charakterze miejsko-wiejskim) szacuje się na ok. 340 na 35 142 parafian rzymskokatolickich, co stanowi ok. 1%[133].

Na terenie Łukowa działalność duszpasterską prowadzi także zbór Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego oraz placówka misyjna Kościoła Ewangelicznych Chrześcijan.

W mieście działalność kaznodziejską prowadzi również zbór Łuków Świadków Jehowy, posiadający Salę Królestwa przy al. Tadeusza Kościuszki 46[134].

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie[135]:

Ludzie związani z Łukowem[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Łukowem.
 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie urodzeni w Łukowie.
 Z tym tematem związana jest kategoria: Honorowi obywatele Łukowa.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W pracy źródłowej, opublikowanej w odcinkach w latach 1937–1938, autor pisze: „[...] pomiędzy teraźniejszymi ulicami – Chącióskiego, Jatkową, Kanałową i Szlachtuzową.” Ulice te nazywają się teraz (2022): ul. Chącióskiego → ul. Wyszyńskiego (przed wojną nazywała się ul. Chącińskiego, a nie Chącióskiego – błąd w przytaczanej pracy), ul. Jatkowa – nie istnieje, ul. Kanałowa – bez zmian, ul. Szlachtuzowa → ul. Laskowskiego.
  2. Plan został obrócony tak, by jego oś pionowa odpowiadała osi północ-południe.
  3. Przedstawiono przedwojenny układ ulic oraz zastosowano nazwy obowiązujące przed II wojną światową.
  4. Odcinek ul. Międzyrzeckiej znajdujący się na granicy miasta wraz z terenami po południowej stronie tego odcinka zalicza się do Zapowiednika według map serwisu Geoportal.
  5. las Zapowiednik
  6. ulica Zapowiednik
  7. Uwaga na różnicę pisowni: Trzaskaniec – Trzaskoniec.
  8. Uwaga na różnicę pisowni: Gołaszowiec – Gołaszówiec.
  9. Uwaga na różnicę pisowni: Ulica – ulica.
  10. Nadający nazwę ul. Domaszewska nie zastosowali jej konsekwentnie dla historycznej drogi biegnącej wprost na południe do Domaszewnicy. Dalsza część tej drogi nie jest ul. Domaszewską (co nie przeszkadza, by ten odcinek drogi powiatowej tak w przyszłości nazwać). Tak nazwano również boczną drogę łączącą się z ul. Radzyńską i na tym odcinku nazwa ul. Domaszewska jest myląca.
  11. Przynajmniej w okolicach Łukowa jest regułą, że każda przymiotnikowa nazwa lasu, która jest utworzona od nazwy wsi, wskazuje na jego położenie na jej gruntach. W związku z różnymi publikacjami, w których używa się nieznanej dotychczas (por. np. Łesiowa Terenowe nazwy własne Lubelszczyzny lub mapy w Geoportalu) nazwy Las Malcanowski, należy zauważyć, że miejsce zwane przez okoliczną ludność Kierkutem znajduje się w granicach Łukowa, a nie wsi Malcanów. Ta pobliska wieś nawet nie sąsiaduje z miastem, jest od niego oddzielona m.in. kolonią Pieńki, położoną w obrębie geodezyjnym Świdry (patrz mapa katastralna w Geoportalu – [1]>.
  12. Wartość przybliżona.
  13. Wartość przybliżona.
  14. Najwyższa liczba ludności.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Wyniki badań bieżących. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2022-05-31].
  2. a b Wyniki badań bieżących. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2021-05-17].
  3. a b „Powierzchnia i Ludność w Przekroju Terytorialnym”, s. 22, 2021-07-22. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507. , tabl. 19, 22
  4. Józef Ryszard Szaflik: Uzyskanie prawa niemieckiego. W: Ryszard Orłowski, Józef Ryszard Szaflik: Dzieje miasta Łukowa. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1962, s. 16.
  5. „Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt”. T. 16, s. 14, 1782. Halle. 
  6. Rejestr poborowy województwa lubelskiego (powiat lubelski i urzędowski z r. 1626, ziemia łukowska z r. 1620). Opracowali Jan Kolasa i Kamila Szuster pod redakcją Stefana Inglota. PWN, Wrocław 1957. [2].
  7. Karol de Perthées: Mappa szczegulna woiewodztwa lubelskiego [...] 1786. [ca 1 : 2 245 000]. [Paris: s.n., ca 1806] [3].
  8. Agnieszka Teterycz-Puzio: Geneza województwa sandomierskiego. Terytorium i miejsce w strukturze państwa polskiego w średniowieczu. Pomorska Akademia Pedagogiczna w Słupsku, Słupsk 2001, s. 100. ISBN 83-88731-55-6
  9. Marzena Wieczorek (red.): Regionalny atlas Polski. Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych im. E. Romera, 2000, s. 5. ISBN 83-7000-512-8. OCLC 751275806.
  10. Główny Geodeta Kraju: Mapa topograficzna Polski 1:10 000. Łuków. Urząd Marszałkowski Województwa Lubelskiego, Geokart-International Sp. z o.o. Rzeszów, 2002. ISBN 83-239-6085-2.
  11. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  12. Zenon Wolski: Łuków i Ziemia Łukowska. Kalendarium 1233-1994. Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Łukowskiej, Łuków, 1996, s. 8. ISBN 83-904334-0-0.
  13. Kazimierz Rymut: Nazwy miast Polski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, s. 141. ISBN 83-04-02436-5.
  14. Stefan Warchoł: Nazwy miast Lubelszczyzny. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1964.
  15. Pobyt templariuszy w Łukowie w połowie XIII wieku (pol.). [dostęp 2012-04-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-05-11)].
  16. a b c d Antoni Winter, O początkach miasta Łukowa, „Ziemia Siedlecka”, 1937–1938 [dostęp 2022-05-27].
  17. a b c d Historia miejscowości. W: Wirtualny Sztetl [on-line]. Muzeum Historii Żydów Polskich Polin. [dostęp 2022-05-30].
  18. a b O łukowskim ratuszu, „Nowa Gazeta Łukowska” (06/2004), Towarzystwo Regionalne im. J. S. Majewskiego w Łukowie [dostęp 2021-12-20].
  19. Ryszard Orłowski, Józef Ryszard Szaflik: Dzieje miasta Łukowa. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1962, s. 26–28.
  20. M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.
  21. a b c Rozkwit i upadek miasta (pol.). Łuków – Oficjalny Serwis Internetowy Miasta. [dostęp 2022-05-27].
  22. Bernardyni w Łukowie, „Nowa Gazeta Łukowska” (14/1999), Towarzystwo Regionalne im. J. S. Majewskiego w Łukowie [dostęp 2022-05-30].
  23. a b c d Krzysztof Czubaszek, Żydzi Łukowa i okolic, Wirtualny Sztetl, Warszawa 2008 [dostęp 2022-05-29].
  24. a b c d e Historia społeczności. W: Wirtualny Sztetl [on-line]. Muzeum Historii Żydów Polskich Polin. [dostęp 2022-05-30].
  25. Ryszard Orłowski: Łuków w dobie upadku Rzeczypospolitej Szlacheckiej. W: Ryszard Orłowski, Józef Ryszard Szaflik: Dzieje miasta Łukowa. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1962, s. 61.
  26. Sławomir Postek, Dzieje Szkoły Pijarskiej w Łukowie 1701–1833, „Analecta” (5/2 (10)), Instytut Historii Nauki im. Ludwika i Aleksandra Birkenmajerów Polskiej Akademii Nauk, 1996, s. 141–169 [dostęp 2022-05-27].
  27. zespół klasztorny Pijarów (pol.). Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2022-05-27].
  28. Franciszek Krupiński, Pijarzy w Łukowie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” (IV, listopad 1859 r.) [dostęp 2022-05-27].
  29. Ryszard Orłowski, Józef Ryszard Szaflik: Dzieje miasta Łukowa. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1962, s. 104–106.
  30. Szlakiem miejsc pamięci ks. Stanisława Brzóski. Echo Katolickie. [dostęp 2022-05-30].
  31. Powstanie Styczniowe w Łukowie i na Ziemi Łukowskiej, „Nowa Gazeta Łukowska” (2, 3), Towarzystwo Regionalne im. J. S. Majewskiego w Łukowie, 2012 [dostęp 2022-05-30].
  32. Dworzec kolejowy w Łukowie, Łuków Historia, 1982 [dostęp 2022-05-30].
  33. [Ryszard Grafik]: Dzieje szkolnictwa średniego w Łukowie. W: [Ryszard Grafik et al.]: Alma Mater Lukoviensis. Z dziejów Gimnazjum i Liceum im. Tadeusza Kościuszki w Łukowie (1918–2008). Łuków: Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Kościuszki w Łukowie, 2008, s. 38–40. ISBN 83-923129-1-0.
  34. [Ryszard Grafik et al.]: Dzieje szkoły. W: [Ryszard Grafik et al.]: Alma Mater Lukoviensis. Z dziejów Gimnazjum i Liceum im. Tadeusza Kościuszki w Łukowie (1918-2008). Łuków: Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Kościuszki w Łukowie, 2008, s. 45–46. ISBN 83-923129-1-0.
  35. a b W Łukowie bez przelewu krwi, „Nowa Gazeta Łukowska” (11/1996), Towarzystwo Regionalne im. J. S. Majewskiego w Łukowie [dostęp 2022-05-30].
  36. a b Łuków w XX w.. Łuków – Oficjalny Serwis Internetowy Miasta. [dostęp 2022-05-30].
  37. T. Milewski: Z historii miasta (pol.). W: „Nowa Gazeta Łukowska” 14/1999 [on-line]. Łuków Historia. [dostęp 2021-04-16].
  38. Synagoga stała u zbiegu ul. Bóżnicznej i Staropijarskiej, „Wspólnota Łukowska” (nr 43(148) 24–30 października 2007 r.) [dostęp 2021-04-16].
  39. Z kart naszych dziejów, „Nowa Gazeta Łukowska” (3/4), Towarzystwo Regionalne im. J. S. Majewskiego w Łukowie, 1995.
  40. Szymon Rudnicki, Żydzi w parlamencie II Rzeczypospolitej, Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2015, s. 63, ISBN 978-83-7666-363-0, ISBN 978-83-7666-412-5.
  41. Krzysztof Czubaszek, Stulecie pogromu Żydów w Łukowie, Łuków Historia, 17 sierpnia 2020 [dostęp 2022-05-30].
  42. Po wyparciu Sowietów w Łukowie zabito kilkunastu Żydów, „Wspólnota”, 23 stycznia 2018 [dostęp 2022-05-30].
  43. a b Z historii miasta, „Nowa Gazeta Łukowska” (13/1999), Towarzystwo Regionalne im. J. S. Majewskiego w Łukowie [dostęp 2022-04-10].
  44. Nieznana historia miasta, „Nowa Gazeta Łukowska” (12/1999), Towarzystwo Regionalne im. J. S. Majewskiego w Łukowie [dostęp 2022-05-30].
  45. Z kart historii szkoły. Szkoła Podstawowa nr 3 im. Józefa Piłsudskiego w Łukowie. [dostęp 2022-05-30].
  46. Regulacja rzeki Krzny i budowa basenu kąpielowego, „Podlasie”, 15 maja 1936 [dostęp 2022-05-30].
  47. Holokaust – Żydzi Łukowa i okolic (pol.). [dostęp 2021-09-26].
  48. Krzysztof Czubaszek, Łukowskie korzenie szefa izraelskiego wywiadu, „Wspólnota Łukowska”, 14 października 2014 [dostęp 2022-05-07].
  49. a b Tajemnica nalotów na Łuków, Łuków Historia, 1 października 1978 [dostęp 2022-05-31].
  50. Dzieje Łukowa po roku 1930. Łuków: Łukowskie Towarzystwo Regionalne im. J. S. Majewskiego, maj 2014, s. 10–15. ISBN 978-83-904248-8-0.
  51. Leon Klimecki, Zbrodnie niemieckie w powiecie łukowskim, „Gazeta Łukowska” (1), 1 maja 1945 [dostęp 2022-05-31].
  52. Dzieje Łukowa po roku 1930. Łuków: Łukowskie Towarzystwo Regionalne im. J. S. Majewskiego, maj 2014, s. 16, 23. ISBN 978-83-904248-8-0.
  53. Mord Żydów pod Malcanowem, „Wspólnota” (48 (101)), 2006 [dostęp 2022-05-31].
  54. Miejsca egzekucji na terenie Łukowa i okolic. W: Wirtualny Sztetl [on-line]. Muzeum Historii Żydów Polskich Polin. [dostęp 2022-06-06].
  55. a b Dzieje Łukowa po roku 1930. Łuków: Łukowskie Towarzystwo Regionalne im. J. S. Majewskiego, maj 2014, s. 25. ISBN 978-83-904248-8-0.
  56. Krzysztof Czubaszek: Holokaust. W: Żydzi Łukowa i okolic [on-line]. [dostęp 2022-05-31].
  57. Uroczystości historyczno - patriotyczne w Gminie Łuków. Gmina Łuków. W sieci WWW od 1998 roku, 2014-06-23. [dostęp 2022-05-31].
  58. Ryszard Grafik, Historia obozu Armii Krajowej w Jacie [dostęp 2022-05-31].
  59. a b Rezerwat Jata – Historia (pol.). Towarzystwo Przyrodniczo-Histryczne „Orlik”. [dostęp 2022-05-27].
  60. a b c d Lato 1944 roku w Łukowie, „Tygodnik Katolików” (43/1206), 24 października 1976 [dostęp 2022-05-30].
  61. Bitwa pod Gręzówką, Łuków Historia, 10 stycznia 2014 [dostęp 2022-05-30].
  62. Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa. Lata wojny 1939–1945. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa; Wydawnictwo „Sport i Turystyka”, Warszawa 1988, ISBN 83-217-2709-3, s. 638.
  63. a b c d Dzieje Łukowa po roku 1930. Łuków: Łukowskie Towarzystwo Regionalne im. J. S. Majewskiego, maj 2014, s. 38–40. ISBN 978-83-904248-8-0.
  64. Tadeusz Żenczykowski: Polska lubelska 1944. Warszawa 1990, s. 31.
  65. a b Gehenna Łukowa w 1944 roku, „Nowa Gazeta Łukowska” (7/2004), Towarzystwo Regionalne im. J. S. Majewskiego w Łukowie [dostęp 2022-05-30].
  66. Niechlubna lista. Łuków Historia. [dostęp 2022-05-27].
  67. Dzieje Łukowa po roku 1930. Łuków: Łukowskie Towarzystwo Regionalne im. J. S. Majewskiego, maj 2014, s. 60–81. ISBN 978-83-904248-8-0.
  68. a b c d e f g Łuków i okolice w XIX i XX w. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1989, s. 345–346. ISBN 83-220-0361-7.
  69. a b „Rocznik Statystyczny Województwa Siedleckiego”, s. 38, 1991. Wojewódzki Urząd Statystyczny w Siedlcach. 
  70. ŁUKBUT :: O firmie | obuwie polskie, producent obuwia skórzanego, www.lukbut.eu [dostęp 2020-12-19].
  71. Prywatyzacja ZM Łmeat-Łuków zakończona, Farmutil kupił ostatni pakiet akcji zakładów. PortalSpożywczy.pl, 2009-05-04. [dostęp 2022-05-30].
  72. Główny Urząd Statystyczny > TERYT > Wyszukiwanie. [4], dostęp 2009-02-28; Geoportal 2. iMap > Raster [tj. skany map topograficznych] [5] dostęp 2016-07-05.
  73. Realizacje. W: Elbud Sp. z o.o. Sp.k. [6], dostęp: 2020-11-07
  74. Sprzedaż mieszkań. W: Elbud. Sp. z o.o. Sp.k. [7], dostęp:2020-11-07
  75. Inwestycje. W: MD-Invest. Deweloper [8], dostęp: 2020-11-07
  76. Sprzedaż mieszkań. W: WRI-Deweloper [9], [dostęp: 2020-11-07]
  77. a b łp: Tłumy na otwarciu Vendo Parku. Lukow24.pl, 2020-12-17. [dostęp 2021-09-09].
  78. Podstrefa ekonomiczna w Łukowie. W: Łuków. Oficjalny serwis internetowy Miasta > Aktualności. 25 VII 2012, [10] dostęp 2016-07-02.
  79. Ewelina Burda: Łuków: Podstrefa ekonomiczna już otwarta. Pierwszy inwestor zatrudni 100 osób. 11 XI 2014. „Dziennik Wschodni. Biała Podlaska” 2014, [12 XI], [11].
  80. „[AKup/Łuków]”: Łuków: Park miejski już otwarty. W: Katolickie Radio Podlasie > Z regionu > Łuków. 6 V 2010. [12] dostęp 2016-07-02.
  81. Zarząd, Przewodniczący [...]: ROD „Strumyk” w Łukowie. Uchwała w sprawie ustawy o rodzinnych ogrodach działkowych z dnia 8 lipca 2005 roku. Łuków, 2 IV 2006. „Biuletyn Polskiego Związku Działkowców” 2006, nr 13, s. 79–80. [13] dostęp 2016-06-18.
  82. „AKup/Łuków [DJ]”: Najpiękniejsze ogródki na „Niedźwiadku”, 22 IX 2011. W: Podlasie24.pl » Informacje z regionu » Łuków. [14] dostęp 2016-06-18.
  83. Opr. na podst.: Załącznik nr 1 do Obwieszczenia Nr 1/2017 Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie z dnia 9 stycznia 2017 roku: Wykaz zabytków wpisanych do rejestru „A” zabytków nieruchomych Powiatu Łukowskiego według stanu na dzień 31 grudnia 2016 r. [15], dostęp: 2018-07-18.
  84. [http://www.podwyzszenia.lukow.sacro.pl/index.php?s=1442 Historia Parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Łukowie]. [dostęp 2020-06-09].
  85. Historia parafii. [dostęp 2020-06-09].
  86. Dzieje Szkoły Pijarskiej w Łukowie 1701–1833. [dostęp 2020-06-09].
  87. Mariusz Burdach: Historia zabytkowego Konwiktu Szaniawskich (pol.). [dostęp 2021-03-09].
  88. Dworzec Kolejowy w Łukowie. [dostęp 2020-06-09].
  89. Zabytek ważny, niedoceniony. [dostęp 2020-06-09].
  90. Domy znane i nieznane II, „Nowa Gazeta Łukowska” (12/2002), Towarzystwo Regionalne im. J. S. Majewskiego w Łukowie [dostęp 2021-12-21].
  91. Krzysztof Czubaszek:Pomnik. W: Żydzi Łukowa i Okolic > Upamiętnienia [16], dostęp 2016-07-02.
  92. AKup [ja]: Łuków: Mówiący Kamień dla księdza kanonika Jezierskiego. W: Podlasie24.pl » Łuków, [17], opublik. 03.05.2022, [dostęp 02.06.2022]
  93. Pomnik Bohaterów Powstania Styczniowego (pol.). Łuków Historia. [dostęp 2021-09-30].
  94. 1930 r. (pol.). Łuków Historia. [dostęp 2021-09-30].
  95. II Spływ Kajakowy Rzeką Krzną [dostęp 2012-04-28].
  96. Bartosz Leśkiewicz: Uroczystość odsłonięcia kamienia pamięci żydowskiej bożnicy [FOTO]. W: Łukowski Ośrodek Kultury > WydarzeniaŁOK. Opublikowane 2021-10-05. [18], [dostęp 2021-10-09].
  97. http://podlasie24.pl/lukow/region/lukow-tablica-pamieci-poswiecona-kapitanowi-stefanowi-lemieszkowi-2c313.html, dostęp 2019-11-17
  98. K. Czubaszek: Tablice. W: Żydzi Łukowa i okolic > Upamiętnienia. [19] dostęp 2015-07-02.
  99. http://mapy.geoportal.gov.pl/imap/?gpmap=gp0&actions=acShowWgButtonPanel_kraj_TOPO, dostęp 2016-12-05.
  100. Główny Urząd Statystyczny: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2008 r. Statistical Information and Elaborations (Informacje i Opracowania Statystyczne). Warszawa 2009, s. 57. [20].
  101. a b c d e Ludność Łukowa w dziejach miasta, „Nowa Gazeta Łukowska” (10/1996, 11/1996), Towarzystwo Regionalne im. J. S. Majewskiego w Łukowie [dostęp 2021-05-17].
  102. a b c d e f g h Ryszard Orłowski, Józef Ryszard Szaflik: Dzieje miasta Łukowa. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1962, s. 63–64, 85, 121.
  103. a b c Łuków w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2016-01-09] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  104. Wyniki badań bieżących. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2022-05-29].
  105. TeleAdreson – spis firm, adresy. [dostęp 2012-05-12].
  106. Katalog firm. [dostęp 2012-05-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-10-06)].
  107. AKup/DW: Park handlowy w Łukowie. W: Podlasie24.pl > Łuków. [21], opublikowane: 2020-07-28
  108. Główny Urząd Statystyczny. Bank Danych Regionalnych > Moduł: Portret terytorium – zbiór informacji statystycznych o wybranej jednostce podziału terytorialnego (np. gmina, powiat itd.) > Jednostka terytorialna: Łuków (1), Lata: 2008.[22].
  109. Ochrona Środowiska, 2012, ISSN 0867-3217 [dostęp 2013-07-06].
  110. Instytucja. W: Zarząd Dróg Miejskich. [23] dostęp 2016-07-06.
  111. a b Rejestr TERYT. Województwa, powiaty, gminy, ulice. Stan na: 2018-11-08 > Przeglądanie TERYT. [dostęp 2018-11-10].
  112. Geoportal 2 iMap > Wyszuliwania > Szukaj: Łuków (gm. miejska) > Orto[fotomapa]. [dostęp 2018-11-10].
  113. OpenStreetMap > Wyszukiwanie: Łuków miasto. [dostęp 2018-11-12].
  114. Statystyczne Vademecum Samorządowca. Gmina miejska Łuków 2014. [24] dostęp 2016-07-06.
  115. Geoportal > Mapy > Szukaj: Łuków (gm. miejska) > Zawartość mapy > Warstwy > Ortofotomapa. [dostęp 2012-05-12].
  116. Łuków. Zmieniają rozkład jazdy autobusów, na wniosek mieszkańców (pol.). dziennikwschodni.pl, 2022-02-03. [dostęp 2022-02-06].
  117. Komunikacja miejska. W: Miasto Łuków. Oficjalny serwis internetowy > Dla mieszkańców. [25]. Opublikowano: 2021-05-25, dostęp: 2021-06-19.
  118. 110 mln zł na dobre połączenia Łuków – Lublin. W: PKP S.A.> Aktualności. 2 XI 2017. [26], dostęp: 2017-07-11.
  119. Łuków – Lubelskie – ZOZy, gabinety, przychodnie, szpitale, apteki i inne jednostki. [dostęp 2016-06-18].
  120. https://wyszukiwarkaregon.stat.gov.pl/appBIR/index.aspx, dostęp 2016-06-18; https://spzoz.lukow.pl/, dostęp 2016-06-18; dostęp 2016-06-18; [27], dostęp 2016-06-18; [28], dostęp 2016-06-18.
  121. Jednostki Budżetowe Dok. opublikowany 20 VII 2015. W: Urząd Miasta Łuków. Biuletyn Informacji Publicznej > Miejskie jednostki organizacyjne [29].
  122. Wyniki wyszukiwania w wykazie szkół i placówek na podstawie zadanych kryteriów. Położenie:Woj. lubelskie, łukowski, Łuków. W: SIO. System Informacji Oświatowej. [30] dostęp 2016-07-17.
  123. O uczelni. W: Warszawska Wyższa Szkoła Biznesu » Uczelnia. [31], [dostęp 2021-03-17]
  124. Szkoły podstawowe; Przedszkola publiczne; Przedszkola niepubliczne. W: Miasto Łuków » Dla mieszkańców » Oświata [32] [opublikowane 2020-09-16]
  125. Szkoły i placówki. W: Powiatowy Zespół Oświatowy w Łukowie. [33], [dostęp 2021-03-17]
  126. BIP. Szkoła Policealna-Medyczne Studium Zawodowe im. Janusza Korczaka w Łukowie » Dane podstawowe » Informacja o podmiocie. [34], [zmodyfik. 2020-01-31]
  127. Łukowski Ośrodek Kultury (pol.). [dostęp 2022-05-17].
  128. Kino Łuków (pol.). [dostęp 2022-05-17].
  129. Łukowski Ośrodek Kultury.
  130. Nowa Gazeta Łukowska [numery archiwalne 2001–2020]. [35], [dostęp 2021-09-09]
  131. Łuków24.pl – Jesteśmy dla Ciebie, mówimy o Tobie!. [dostęp 2022-06-06].
  132. Główna – Kurier Łukowski – Głos Ziemi Łukowskiej. [dostęp 2022-06-06].
  133. Kolegiata, Parafia Przemienienia Pańskiego, Łuków [36]’; Parafia NMP Matki Kościoła, Łuków [37]; Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego, Łuków [38]; Parafia Św. Brata Alberta, Łuków [39] – wszystkie ww.: cop. Diecezja Siedlecka 2011, dostęp 2016-06-18.
  134. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-20].
  135. Współpraca zagraniczna (pol.). W: Łuków – oficjalny serwis internetowy miasta [on-line]. [dostęp 2021-10-02].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]