Łuków

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Łuków
miasto i gmina
Ilustracja
Ulica Partyzantów w Łukowie
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  lubelskie
Powiat łukowski
Data założenia przed XIII w.
Prawa miejskie 1369, 1403
Burmistrz Dariusz Szustek[1]
Powierzchnia 35,75 km²
Wysokość 162 m n.p.m.
Populacja (31.12.2017)
• liczba ludności
• gęstość

30 310[2]
848 os./km²
Strefa numeracyjna 25
Kod pocztowy 21-400
Tablice rejestracyjne LLU
Położenie na mapie powiatu łukowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu łukowskiego
Łuków
Łuków
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubelskiego
Łuków
Łuków
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Łuków
Łuków
Ziemia51°55′38″N 22°23′00″E/51,927222 22,383333
TERC (TERYT) 0611011
SIMC 0975530
Hasło promocyjne: Łuków – Miasto z tradycją
Urząd miejski
ul. Piłsudskiego 17
21-400 Łuków
Strona internetowa
BIP

Łukówmiasto w Polsce, w województwie lubelskim, w powiecie łukowskim; siedziba władz powiatu łukowskiego.

Węzeł kolejowy ze stacją węzłową. Przemysł obuwniczy, mięsny, spożywczy. Lokalny ośrodek usługowy rolnictwa. Największy ośrodek miejski między Lublinem, Siedlcami, Puławami a Białą Podlaską.

Według stanu na 31 grudnia 2017 r. Łuków liczył 30 310 mieszkańców (Źródło: GUS). Liczba ludności Łukowa plasuje go na 151 miejscu wśród 930 miast w Polsce pod względem liczby mieszkańców (1 stycznia 2018r.). Pod względem powierzchni miasto zajmuje 135 miejsce pod względem powierzchni[3]. Miasto stanowi 2,6% powierzchni powiatu i 28,1% jego ludności.

Łuków był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[4][5], w starostwie łukowskim w ziemi łukowskiej województwa lubelskiego[6][7].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Łuków położony jest w zachodniej części Równiny Łukowskiej, będącej częścią Niziny Południowopodlaskiej.

Według podziału na regiony historyczne Polski cała ziemia łukowska (z Siedlcami i Radzyniem) należy do Małopolski[8].

Łuków był stolicą ziemi łukowskiej, która przez ponad 500 lat znajdowała się na północno-wschodniej rubieży Małopolski. Przed przynależnością do Lubelszczyzny od 1474 roku, związana była z województwem sandomierskim. Po rozbiorach Polski, od utworzenia województwa podlaskiego, powiat łukowski często, wbrew tej długiej tradycji, zaliczany jest do Podlasia. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa siedleckiego.

Według danych z 1 stycznia 2015 powierzchnia miasta wynosi 35,75 km²[3]

Przez os. Sienkiewicza i Nowy Łuków II (os. Mickiewicza) przebiega środkowy równoleżnik terytorium Polski. Miasto leży blisko wschodniej granicy strefy czasu środkowoeuropejskiego. Południe słoneczne w Łukowie wypada o godzinie 11:28 czasu środkowoeuropejskiego, a o 12:28 czasu południka 30°E (czas letni).

Łuków graniczy z 10 wsiami i kompleksem Lasów Łukowskich (Jata, od strony NW). Do pobliskich miast prowadzą drogi krajowe w trzech kierunkach i wojewódzkie w trzech kierunkach.

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Położenie topograficzne. Gród łukowski zlokalizowany został w zakolu Krzny Południowej i znajdował się 160 m n.p.m. Dawny rynek lokowanego miasta (obecnie pl. Solidarności i Wolności) leży na wysokości 161 m n.p.m., a plac Narutowicza w nowszym centrum miasta – 162 m n.p.m. W granicach administracyjnych znajdują się tereny posiadające wysokości bezwzględne 157–170 m n.p.m. Jedno z północnych przedmieść sięga do Krzny Północnej (również 160 m n.p.m.)[9].

Według danych z roku 2002[10] Łuków ma obszar 35,75 km², w tym:

  • użytki rolne: 62%
  • użytki leśne: 13%

W dolinie Krzny Pd. znajdują się Zalew Zimna Woda, łąki, ogródki działkowe, park, stadion i oczyszczalnia ścieków. Tereny zabudowane otoczone są polami uprawnymi i nieużytkami. W większej odległości z wielu stron występują lasy.

Klimat (1979–2013)[edytuj | edytuj kod]

Średnia temperatura i opady dla Łukowa
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Rekordy maksymalnej temperatury [°C] 12.1 17.3 20.7 30.2 31.7 33.6 35.4 35.4 30.6 24.2 17.4 14.4 35,4
Średnie temperatury w dzień [°C] -0.1 0.9 6.0 13.4 19.4 22.0 24.1 23.6 18.2 12.4 5.5 1.3 12,2
Średnie dobowe temperatury [°C] -2.7 -2.1 2.0 8.1 13.8 16.6 18.5 17.9 13.1 8.1 2.8 -1.0 7,9
Średnie temperatury w nocy [°C] -5.3 -5.0 -1.7 3.0 8.0 11.1 12.9 12.3 8.4 4.3 0.2 -3.5 3,7
Rekordy minimalnej temperatury [°C] -31.6 -27.7 -21.9 -5.8 -2.5 1.1 6.0 4.0 -1.6 -9.1 -17.9 -23.7 -31,6
Opady [mm] 25 21 27 31 51 61 64 55 48 30 32 29 475
Średnia liczba dni z opadami 8 7 8 7 10 12 12 10 9 7 9 9 108
Źródło: Na podstawie 35-lecia 1979-2013[potrzebny przypis]

Lasy i ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

W granicach miasta znajdują się lasy:

  • Zimna Woda (po stronie pn.-zach.)
  • Góry (pn.-wsch.)
  • Zapowiednik (wsch.)
  • lasek na zachód od wsi Podgaj
  • lasek zwany Kierkutem (pd.)
  • laski na pograniczu z wsią Świdry (pd.-zach.)
  • lasek przy końcu ul. Strzelniczej (zach.)

Ponadto przy pd.-zach. granicy Łukowa znajduje się Las Ryżkowski i Sochacz.

Pomniki przyrody

  • Dąb Wolności – dąb szypułkowy posadzony w listopadzie 1918 r.
  • głaz narzutowy (z tablicą 1233–1983. 750 lat Łukowa)

Oba chronione obiekty przyrodnicze są jednocześnie pamiątkami historycznymi.

Część lasu Zimna Woda, będącego w granicach miasta, należy do Łukowskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu.

Nazwa miasta[edytuj | edytuj kod]

Zegar na placu Solidarności i Wolności

Nazwa Łuków pojawia się po raz pierwszy w notatkach z 1233 roku. W dokumencie Bolesława Wstydliwego, wydanym dla biskupa płockiego, książę uwolnił dobra kockie spod jurysdykcji Castelani nostri de Lucow[11]. Nazwa Łuków pochodzi od słowiańskiego pnia słowotwórczego łuk, który jest zrozumiały na gruncie analizy materiału onomastycznego z całej Słowiańszczyzny. W przedhistorycznej epoce języka polskiego rdzeń łuk posiadał oboczne formy łęk (porównaj łąka) i ług. Nazwa Łuków początkowo określała miejsce położone na terenie podmokłym. Należy zatem do typu nazw topograficznych[12][13]. Nazwa mieszkańca miasta to łukowianin (forma drugiego przypadku liczby mnogiej: łukowian), zaś mieszkanki – łukowianka.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze wzmianki pochodzą z 1233 roku, w Łukowie istniała małopolska kasztelania o strategicznym, nadgranicznym znaczeniu. W połowie XIII w. książę Bolesław Wstydliwy osadził w Łukowie templariuszy i wystarał się o utworzenie biskupstwa misyjnego – wymienianym w bullii papieża Innocentego IV z 1 lutego 1257[14]. Jednak wskutek interwencji Krzyżaków diecezja łukowska formalnie istniała tylko w latach 1254–1257 – papież cofnął pełnomocnictwo niedawno mianowanemu biskupowi, Bartłomiejowi z Pragi.

Miasto było wielokrotnie niszczone: przez Prusów, Tatarów, Jaćwięgów i Litwinów. Dopiero zawarcie w 1385 roku unii polsko-litewskiej dało względne uspokojenie sytuacji. W 1369 roku Kazimierz Wielki nadał Łukowowi prawa wolnego miasta. W 1403 roku Władysław Jagiełło „dodał” Łukowowi prawa miejskie oparte na prawie magdeburskim. Poważną przeszkodą dla rozwoju Łukowa były częste pożary. Z zachowanych do naszych czasów przekazów źródłowych wiadomo, że miasto uległo poważnym zniszczeniom w latach 1517, 1528 i 1533.

W okresie od XV do XVIII w. Łuków był miejscem, w którym odbywały się sesje sądów szlacheckich: ziemskiego i grodzkiego[15]. Największy rozkwit miasto przeżywało w XVI i pierwszej połowie XVII wieku. Łuków słynął z targów i produkcji sukna. Wojna polsko-szwedzka w XVII wieku przynosi upadek miasta.

W latach 1763–1793 urząd wicesgerenta grodu łukowskiego sprawował Grzegorz Chromiński herbu Lubicz.

Ożywienie gospodarcze przyniósł dopiero wiek XVIII – Łuków ponownie stał się kasztelanią, jednak korzystną passę przerwał pożar w 1782 roku, w wyniku którego liczba mieszkańców zmniejszyła się z ponad 3000 do 1 644[16]

Łuków może się poszczycić wiekowymi tradycjami edukacyjnymi. W roku 1701 zakon Pijarów założył kolegium o wysokim poziomie nauczania. W roku 1733 uczelnia została rozbudowana o internat (konwikt); szkoła jako jedna z pierwszych w kraju wprowadziła reformy Komisji Edukacji Narodowej. Wychowankami kolegium byli m.in. Franciszek Salezy Jezierski, Bronisław Ferdynand Trentowski i Jan Krzysztof Kluk.

Mimo nie najlepszych warunków życia ludność Łukowa odznaczała się zawsze postawą patriotyczną i brała czynny udział w powstaniach i ruchach niepodległościowych. Po powstaniu listopadowym (w 1839 roku) działał tu Związek Patriotyczny, zorganizowany przez młodzież łukowską i warszawską. Przewodniczył jej Karol Levittoux – wychowanek gimnazjum łukowskiego. Wykrycie przez Rosjan „spisku” było bezpośrednią przyczyną likwidacji szkoły średniej w Łukowie i przeniesienia jej do Siedlec.

Miasto i okolice w 1842

Polityka rusyfikacji prowadzona w XIX w. przyniosła upadek szkolnictwa. Wielu światłych łukowian czyniło starania o utworzenie szkoły w budynku poklasztornym przy kościele pobernardyńskim (zagrożonym przebudową na cerkiew). Dopiero w 1902 r. kurator zgodził się na 4-klasową szkołę o poziomie czterech niższych klas gimnazjalnych z językiem polskim jako przedmiotem nieobowiązkowym. W 1899 r. powstała 2-klasowa prywatna szkoła dla dziewcząt (pensja żeńska)[17]. Od roku szkolnego 1911/1912 staraniem Stanisława Szałowskiego, prezesa Polskiej Macierzy Szkolnej w Łukowie, zaczęła funkcjonować Szkoła Handlowa. Była to czteroklasowa placówka prywatna, istniejąca obok starszej czteroklasowej szkoły miejskiej. W 1916 r. została przemianowana na sześcioklasową Szkołę Realną. Z kolei w 1919 r. przekształcono ją w Państwowe Gimnazjum im. T. Kościuszki[18].

W sierpniu 1920 roku po wyparciu bolszewików z miasta doszło do pogromu ludności żydowskiej. Pogrom trwał dwa dni, bito i rabowano żydowskich mieszkańców miasta, kilka osób raniono a 12 osób polscy wojskowi uprowadzili i zamordowali kilka kilometrów za miastem[19].

W okresie międzywojennym w Łukowie stacjonowały szwadrony zapasowe: 25 Pułku Ułanów Wielkopolskich, 26 Pułku Ułanów Wielkopolskich im. Hetmana Wielkiego Litewskiego Jana Karola Chodkiewicza oraz 27 Pułku Ułanów im. Króla Stefana Batorego.

W latach II wojny światowej hitlerowcy wymordowali miejscowych Żydów, stanowiących około 50% mieszkańców miasta. Wśród nich był rabin Ber Erlich Słuszny – dziadek Meira Dagana, późniejszego dyrektora Mosadu. Zachowało się jego zdjęcie z 5 października 1942, gdy krótko przed śmiercią klęczy przed niemieckimi żołnierzami. Miasto i okolice były terenem działania ruchu oporu, w tym AK, BCh i NSZ. W 1944 roku Łuków został wyzwolony przez oddziały 11 samodzielnego korpusu pancernego i 2 korpusu kawaleryjskiego gwardii I Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej[20] i współdziałających z nią żołnierzy Armii Krajowej[21]. W 1960 roku w parku Miejskim wzniesiono pomnik ku czci żołnierzy radzieckich wyzwalających miasto (wmurowano weń również urnę z ziemią z miejsc walk i straceń w powiecie łukowskim)[22]. Pomnik stał do 2018 r.

Po wojnie ożywienie gospodarcze przyniosła budowa dwóch dużych zakładów: fabryki obuwia Łukbut i dużych zakładów mięsnych, bazujących na lokalnym surowcu. Kontynuowana jest tradycja targów. Na początku XXI wieku zakłady Łukbut upadły. Zakłady Mięsne wykupił znany senator Henryk Stokłosa. Po 1990 powstało też wiele prywatnych zakładów mięsnych i obuwniczych.

Burmistrzami Łukowa od 1989 r. byli:

Burmistrz obecnie urzędujący:

  • Dariusz Szustek[1]

Układ urbanistyczny[edytuj | edytuj kod]

Śródmieście[edytuj | edytuj kod]

Ochronie konserwatorskiej podlega zabytkowy układ ulic i placów w Śródmieściu z centrum w pobliżu zakola Krzny Południowej, jak i panorama z jej doliny z widokiem na oba kościoły barokowe. Głównymi ulicami miasta są: ul. J. Piłsudskiego, ul. ks. kard. S. Wyszyńskiego i zaczynająca się również w Śródmieściu ul. Międzyrzecka. Przy skrzyżowaniu tych dwóch ostatnich znajduje się pl. Solidarności i Wolności – historyczny Rynek Główny miasta. Plac G. Narutowicza koło Kolegiaty Łukowskiej i Starostwa to dawny plac Pijarski. Kolebka grodu kasztelańskiego, położona w zakolu Krzny Pd., nie jest reprezentacyjną dzielnicą miasta. Do II wojny światowej w dużym stopniu była zamieszkana przez ludność żydowską, a podczas okupacji hitlerowcy utworzyli w jej obrębie getto.

Kamienice i budynki użyteczności publicznej powstałe w Śródmieściu są przeważnie jedno-, a niektóre dwupiętrowe.

Fontanna w centrum Łukowa

W centrum miasta znajdują się skwery:

  • na placu Wolności i Solidarności – z ulicznym zegarem oraz rzeźbą H. Sienkiewicza;
  • przy fontannie przy rogu ul. Międzyrzeckiej i Staropijarskiej;
  • wokół pomnika Papieża Jana Pawła II – przy ul. Piłsudskiego, ul. Spółdzielczej i Czerwonego Krzyża.

Części miasta[edytuj | edytuj kod]

Część zabudowy koncentruje się wzdłuż arterii miasta – ulic: J. Piłsudskiego, ks. kard. S. Wyszyńskiego i przedłużających je ulic o nazwach kierunkowych: ul. Radzyńskiej, Świderskiej i Siedleckiej (na osi południe–północ) oraz ul. Międzyrzeckiej i Warszawskiej (w kierunku wschodnim i zachodnim). Duże znaczenie mają też Al. T. Kościuszki, łączące Śródmieście z dworcem kolejowym.

W ciągu dziejów, wokół śródmieścia, wzdłuż dróg zbiegających się w nim prawie promieniście, powstało wiele części miasta, z których szesnaście nosi dziś nazwę ustaloną urzędowo[23]. Jest ona na ogół zgodna z jedyną albo główną ulicą każdej z nich:

  • Pastewnik
  • Wójtostwo
  • Zapowiednik – obejmuje ul. Zapowiednik oraz końcową część ul. Międzyrzeckiej z ulicami bocznymi, tylko po jej parzystej, południowo-wschodniej stronie, w sąsiedztwie lasu Zapowiednik[24]
  • Karwacz – położona za przejazdem kolejowym północna strona ul. Międzyrzeckiej, z ul. Podgórną, w sąsiedztwie wsi Karwacz
  • Farfak
  • Trzaskaniec – składa się z ulicy Trzaskoniec[25]
  • Wiatraki
  • Zimna Woda
  • Poważe (z Poważego na Wiatraki, w poprzek doliny Krzny Pd., prowadzi ul. Nadrzeczna)
  • Łapiguz
  • Patoki – ul. Żelechowska za przejazdem kolejowym i jej boczna, ul. Patoki
  • Gołaszowiec – obecna ul. Gołaszówiec[26] do ul. Kiernickich i końcowy odcinek ul. Kiernickich
  • Nowy Łuków; częściowo na jego skraju powstało os. H. Sienkiewicza
  • Ulica Cegielniana – jako część miasta obejmuje ul. Cegielnianą[27], Południową i Zagrodową; częściowo na skraju tej parceli powstało os. Sienkiewicza
  • Cieszkowizna
  • Glinki

Ulice niektórych z wymienionych części miasta są boczne, przebiegają poprzecznie do arterii kierującej ruch pojazdów do centrum. Wolne od uciążliwego transportu są m.in.: Pastewnik, Gołaszowiec, Nowy Łuków, Ulica Cegielniana i, jeśli nie włączać ul. Żelechowskiej, Patoki.

Istnieją osiedla zabudowy jednorodzinnej mające odrębną nazwę urzędową, która jednak nie występuje w adresach posesji. Są to:

W aktualnym urzędowym spisie miejscowości (TERYT) nie występuje jako część miasta między innymi:

  • Patoki – ul. Żelechowska (przynajmniej za przejazdem kolejowym) i jej boczna, ul. Patoki
  • Zakolejna – część miasta od ulicy S. Okrzei w kierunku pn.-wsch.
  • os. Nowy Łuków II, zwane osiedlem Mickiewicza

Wszystkie wyżej wymienione części miasta są to, poza pojedynczymi blokami, tereny zabudowy jednorodzinnej.

Osiedla budownictwa wielorodzinnego[edytuj | edytuj kod]

Osiedle Henryka Sienkiewicza – widok na blok przy ulicy Jana Skrzetuskiego

Większe osiedla bloków mieszkalnych są następujące:

  • os. Bronisława Chącińskiego
  • os. Leona Klimeckiego
  • os. Unitów Podlaskich (dawniej os. XXX-lecia PRL)
  • os. Henryka Sienkiewicza

Wymienione osiedla składają się z bloków czteropiętrowych, posiadających od jednej do pięciu klatek schodowych.

Do małych osiedli bloków mieszkalnych należą:

  • os. Spokojna
  • os. Stodolna–Siedlecka
  • osiedle przy ul. Zbożowej, koło elewatorów

W sąsiedztwie os. Klimeckiego powstał Zespół Budynków Mieszkalnych Wielorodzinnych przy ulicy Przemysłowej.

Tereny przemysłowo-składowe[edytuj | edytuj kod]

Duże zakłady produkcyjne w okresie uprzemysławiania miasta zlokalizowano we wschodniej jego części (zapewne ze względu na przeważające wiatry zachodnie i bliskość głównej linii kolejowej wschód–zachód), natomiast w pobliżu stacji Łuków Łapiguz (częściowo po przedwojennych koszarach) umieszczono przedsiębiorstwa handlowe z magazynami. Obiekty po nieistniejących już wielu państwowych zakładach produkcyjnych, szczególnie we wschodniej części miasta, zajmują przedsiębiorstwa handlowe.

Na podstawie rozporządzenia z 24 VII 2012 r, Tarnobrzeska Specjalna Strefa Ekonomiczna „Europark WisłoSan” została między innymi powiększona o teren inwestycyjny w Łukowie[28].Teren ten, o powierzchni 13 ha, znajduje się w zachodniej części miasta, przy ul. Strzelniczej, po północnej stronie ulicy Łapiguz, która jest odcinkiem drogi krajowej Łuków–Stoczek Łukowski–Garwolin. Jesienią 2014 r. zakończono budowę infrastruktury pod przyszłe inwestycje. Kosztowała 3,5 mln zł, w tym ponad 2,3 mln zł z unijnego Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka. Na początki listopada 2014 otwarto w mieście Podstrefę Łuków Tarnobrzeskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej[29]. (Pierwszą częścią Podstrefy Łuków, od 2007 r., jest teren inwestycyjny Łazy położony w sąsiedniej gminie, na którym już działają pierwsze przedsiębiorstwa.)

Zieleń miejska[edytuj | edytuj kod]

Parki

  • park Miejski – w dolinie Krzny Pd. w sąsiedztwie Śródmieścia; w latach 2008–2010 został zmodernizowany, wraz z budową na jego terenie obiektów rekreacyjnych[30]. W 2015 r. otwarto w nim amfiteatr.
  • park Szpitalny (pomniejszony w 2015 r. od strony ul. Partyzantów)

Ogrody działkowe

  • Rodzinny Ogród Działkowy „Kamieniak” – rozciągający się od ścieżki nad lewym brzegiem Krzny Pd. do ul. Armii Krajowej i od alei Wojska Polskiego do linii kolejowej Łuków–Dęblin
  • ROD „Promyk” – na wsch. od al. Wojska Polskiego i na pn.-wsch. od ul. Parkowej
  • ROD „Słonecznik” – na wsch. od al. Wojska Polskiego i na pd.-zach. od ul. Parkowej, przy prawym zboczu doliny Krzny Pd.
  • ROD „Strumyk”[31] – od ul. Parkowej po ścieżkę nad prawym brzegiem Krzny Pd., naprzeciw bazy PKS Łuków
  • ROD „Niedźwiadek” – na wsch. od końca ul. Pastewnik aż do ul. Prusa i po lewy brzeg Krzny Pd. – powstałe w 1969 r., to 259 ogródków działkowych[32]

Cmentarze

Między ulicami Świderską, Cmentarną i 700-lecia (obecnie między os. Unitów Podlaskich i os. Sienkiewicza) znajduje się cmentarz św. Rocha, powstały w pierwszej połowie XIX w. Jest on administrowany przez Parafię Rzymskokatolicką Podwyższenia Krzyża św. Na cmentarzu Wojennym przy ul Strzelniczej, na Łapiguzie, pochowani są żołnierze różnych narodowości polegli podczas I wojny światowej oraz żołnierze polscy, którzy zginęli w walkach podczas wojny polsko-bolszewickiej. Przy końcu ul. Zapowiednik przygotowano cmentarz Komunalny, który został poświęcony w 2016 r.

Zabytki architektury i pomniki[edytuj | edytuj kod]

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół parafialny pw. Podwyższenia Krzyża Świętego

Obiekty wpisane do rejestru zabytków[33]:

  • Zespół klasztorny bernardynów z 2 poł. XVIII wieku, ul. Księdza Kardynała S. Wyszyńskiego 41-43. W skład zespołu wchodzą:
    • kościół parafialny pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w stylu barokowym z lat 1665–1770,
    • dzwonnica z 1766 r.,
    • klasztor bernardynów (większość budynku służyła I Liceum Ogólnokształcącego im. T. Kościuszki, obecnie w całości należy do Parafii Podwyższenia Krzyża św.);
  • zespół klasztorny pijarów z XVIII i XIX wieku, ul. J. Piłsudskiego 14. W skład zespołu wchodzą:
  • konwikt Szaniawskich w stylu barokowym z lat 1728–1733 z fundacji biskupa Konstantego Felicjana Szaniawskiego; obecnie w budynku mieści się Muzeum Regionalne, ul. Piłsudskiego 19;
  • budynek dawnej Kasy Skarbowej z połowy XIX wieku, pl. Narutowicza 3;
  • dworzec kolejowy z końca XIX wieku, odbudowany po zniszczeniach I wojny światowej;
  • cmentarz Wojenny na przedmieściu Łapiguz;
  • kamienica przy ul. Piłsudskiego 28 (róg z Alejami Kościuszki) z 1924 r.

Pomniki i tablice pamiątkowe[edytuj | edytuj kod]

Wymieniono je w kolejności chronologicznej upamiętnionych osób lub wydarzeń.

  • głaz z tablicą 1233–1983. 750 lat Łukowa, przy ul. J. Piłsudskiego
  • żywy pomnik: miłorząb upamiętniający 600 rocznicę otrzymania prawa magdeburskiego przez Łuków, przy ul. Czerwonego Krzyża
  • pomnik poświęcony łukowskiej społeczności żydowskiej, na miejscu zburzonej w 1944 r. synagogi u zbiegu obecnych ulic Zdanowskiego i Staropijarskiej; odsłonięty 19 VI 2015[34]
  • tablica obchodu w 1916 r. 125 rocznicy ogłoszenia Konstytucji 3 maja, na lewo od Kolegiaty Łukowskiej, przy pl. G. Narutowicza
  • pomnik Tadeusza Kościuszki, w formie popiersia; odsłonięty w 1990 r. przed ówczesnym gmachem Liceum Ogólnokształcącego jego imienia
  • głaz z tablicą, „mówiący kamień”, upamiętniający Piotra Ludwika Napoleona Czerniewicza (1812–1881); odsłonięty w parku Miejskim 29 VI 2016
  • głaz z tablicą, „mówiący kamień”, upamiętniającą Karola Levittoux (1820–1841), odsłonięty w parku Miejskim 10 V 2014
  • tablica upamiętniająca ks. Stanisława Brzóskę (1832–1865) i Franciszka Wilczyńskiego (1842–1865), na pl. G. Narutowicza)
  • głaz z tablicą, „mówiący kamień”, poświęcony ks. Stanisławowi Brzósce i Franciszkowi Wilczyńskiemu, odsłonięty w parku Miejskim
  • pomnik Łukowian Powstańców 1863 r., na pl. G. Narutowicza
  • pomnik Henryka Sienkiewicza (1846–1916), obelisk na rondzie na ulicy jego imienia
  • rzeźba uliczna postaci H. Sienkiewicza na „ławeczce”, z elementami nawiązującymi do jego dzieł, ustawiona w VI 2016 na pl. Solidarności i Wolności
  • tablica upamiętniająca dr. Bronisława Chącińskiego (1868–1922), na prawo od Kolegiaty Łukowskiej, przy pl. G. Narutowicza
  • tablica upamiętniająca 110 lat Państwowej Straży Pożarnej w Łukowie; odsłonięta w 2004 r. na głazie przed Komendą Powiatową PSP, przy ul. Partyzantów
  • pomnik Strażaków, na cmentarzu św. Rocha
  • głaz z tablicą, „mówiący kamień”, poświęcony chor. mar. Wincentemu Tomasiewiczowi (1899–1939), dowódcy okrętu ORP „Nurek”; odsłonięty w parku Miejskim w 2016 r.
  • głaz z tablicą, „mówiący kamień”, upamiętniającą prof. Konstantego Pietrzaka (1907–1998), urodzonego w Łukowie, fizyka jądrowego; odsłonięty w parku Miejskim 12 IV 2018
  • tablica upamiętniająca Żołnierzy Polskiej Organizacji Wojskowej, na budynku Starostwa Powiatowego, przy ul. J. Piłsudskiego
  • głaz z tablicą, „mówiący kamień”, upamiętniający Eugeniusza Kwiatkowskiego (1888–1974), wicepremiera, ministra przemysłu i handlu, ministra skarbu II RP, honorowego obywatela miasta Łukowa; odsłonięty w parku Miejskim 11 XI 2018 r.
  • Dąb Wolności – żywy pomnik z listopada 1918 r., upamiętniający odzyskanie niepodległości przez Polskę i późniejsza pamiątkowa tablica, na pl. Narutowicza
  • pomnik Żołnierzy Wojska Polskiego poległych w wojnie 1920 r., na cmentarzu Wojennym przy ul. Strzelniczej
  • głaz z tablicą, „mówiący kamień”, upamiętniający Jerzego Waleriana Skolimowskiego (1907–1985)[35]; odsłonięty w parku Miejskim 22 IV 2012
  • pomnik Janusza Korczaka, w formie płaskorzeźby, przed siedzibą Medycznego Studium Zawodowego jego imienia
  • Krzyż Katyński i pomnik poświęcony Ofiarom katastrofy smoleńskiej, na cmentarzu św. Rocha
  • tablica upamiętniająca płk. Piotra Nowińskiego ps. Paweł (1913–1994), od 1940 r. żołnierza ZWZ-AK, organizatora i pierwszego dowódcy oddziału partyzanckiego I/35 p.p. AK w rezerwacie Jata 1944 r., odsłonięta w 2001 r. na fasadzie kościoła Podwyższenia Krzyża św. w 57 rocznicę Akcji „Burza”
  • pomnik kpt./ppłk. Wacława Rejmaka ps. Ostoja (1917–1945), ul. Armii Krajowej
  • pomnik Żołnierzy Armii Krajowej Obwodu Łuków poległych za wolność Ojczyzny w latach 1939–1945 – pomnik na grobowcu na cmentarzu św. Rocha
  • pomnik Harcerzy i Harcerek, którzy zginęli za Ojczyznę w latach 1939–1945 – pomnik, symboliczny grobowiec, na cmentarzu św. Rocha
  • pomnik Kolejarzy poległych za Ojczyznę w latach 1939–1945, u zbiegu ulic: Dworcowej, S. Konarskiego i Al. T. Kościuszki
  • pomnik Harcerzy z Grupy Północ Szarych Szeregów zamordowanych przez gestapo po udanej akcji zdobycia amunicji z wagonu kolejowego 23/24 VII 1943 r.; do jesieni 2016 r. stojący przy ul. S. Okrzei, następnie przeniesiony na skrzyżowanie ulic Zakolejnej, S. Okrzei i B. Kondrackiego
  • pomnik Żydów poległych i pomordowanych przez okupantów hitlerowskich w latach 1939–1944 w Łukowie i okolicy, na terenie dawnego kirkutu przy ul. Warszawskiej
  • tablica upamiętniająca kilkaset Żydów rozstrzelanych podczas okupacji przez Niemców na dziedzińcu ówczesnego Magistratu, przy ul. ks. kard. S. Wyszyńskiego 19)[36]
  • Żydów Łukowa zamordowanych przez Niemców w latach 1940–1943, na miejscu zbiorowej mogiły przy drodze gruntowej prowadzącej od ul. Domaszewskiej (boczna ul. Świderskiej)[37] do Malcanowa, znajdujący się piaszczystym wzniesieniu w granicach Łukowa, obecnie porośniętym laskiem zwanym Kierkutem, w odległości 1,4 km od ul. Świderskiej i 2,4 km od granicy Malcanowa[38].
  • głaz z tablicą, „mówiący kamień” Przegrani Zwycięzcy z Ziemi Łukowskiej – upamiętniający nazwiska żołnierzy, którzy podczas II wojny światowej walczyli na Zachodzie; odsłonięty w parku Miejskim 1 VI 2016
  • głaz z tablicą, „mówiący kamień” – poświęcony uczestnikom powstania warszawskiego, pochodzącym z Ziemi Łukowskiej; odsłonięty w parku Miejskim 4 X 2014
  • głaz z tablicą upamiętniającą poległych, pomordowanych i zmarłych Inwalidów Wojennych i Wojskowych, przy ul. Partyzantów
  • obelisk z tablicą upamiętniającą Żołnierzy Armii Krajowej, Narodowych Sił Zbrojnych, Zrzeszania Wolność i Niezawisłość oraz innych organizacji i grup niepodległościowych, którzy stanęli do nierównej walki z komunistycznym zniewoleniem – odsłonięty przy skrzyżowaniu ul. 11 Listopada i ul. ks. S. Brzóski 1 III 2017
  • pomnik z tablicą „Dla uczczenia Dnia Kolejarza PRL / 10 – 9 – 1961 / Załoga Parowozowni / Łuków”, na terenie Lokomotywowni Łuków[39]
  • głaz z tablicą, „mówiący kamień” poświęcony aktorce Bożenie Kurowskiej, 1937–1969; odsłonięty w parku Miejskim 4 X 2014
  • pomnik Papieża Jana Pawła II, przy ul. J. Piłsudskiego

Ponadto wiele „Dębów Trzeciego Tysiąclecia”.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Ziemia łukowska znajduje się w zasięgu dialektu mazowieckiego. Podobieństwo gwar, wielu nazw miejscowych, a także typ gniazdowego osadnictwa drobnoszlacheckiego świadczy o dawnej kolonizacji tej ziemi przez ludność z Mazowsza.

Dane z 31 grudnia 2008[40]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób % osób % osób %
liczba ludności 30 435 100 14 674 48,21 15 761 51,79
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
851,3 410,5 440,9

Liczba ludności[edytuj | edytuj kod]

Wiek i płeć mieszkańców[edytuj | edytuj kod]

  • Piramida wieku mieszkańców Łukowa w 2014 roku[2].
    Piramida wieku Lukow.png

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

W Łukowie rozwinięty jest głównie przemysł spożywczy. Ponadto działają tu średnie i małe zakłady przemysłu odzieżowego, obuwniczego, stolarki budowlanej, maszynowego i metalowego oraz zakład energetyki cieplnej. Oprócz dużych zakładów mięsnych i małych przedsiębiorstw wędliniarskich istnieje zakład mleczarski, chłodnia, wiele małych piekarni i zakładów cukierniczych wysyłających wyroby także do innych miast[41][42]

Budownictwo[edytuj | edytuj kod]

Działają większe przedsiębiorstwa zajmujące się produkcją materiałów budowlanych, budownictwem mieszkaniowym wielorodzinnym, drogowym i wodnym oraz instalacji wodnych, kanalizacyjnych i ciepłowniczych.

Gospodarka komunalna[edytuj | edytuj kod]

W Łukowie pracuje zakład zajmujący się dostarczaniem wody dla odbiorców indywidualnych, osiedli domów wielorodzinnych i zakładów przemysłowych. Wdrożył on system sortowania odpadów z gospodarstw domowych. Inny zakład zaopatruje w ciepłą wodę osiedla mieszkaniowe i innych odbiorców.

Transport lokalny[edytuj | edytuj kod]

Przewozami pasażerskimi, także na terenie miasta, zajmuje się głównie PKS Łuków SA. Blisko dworca autobusowego w centrum miasta oraz dworca kolejowego znajdują się postoje taksówek. W śródmieściu wyznaczone są strefy płatnego parkowania.

W 2011 r. długość ulic w Łukowie wynosiła 104 km[43]. Na obszarze działania Zarządu Dróg Miejskich znajduje się sieć dróg gminnych o długości 66 km i części powiatowych o długości 11 km znajdujących się na obszarze administracyjnym miasta Łuków[44].

Według wykazu nazw, w mieście jest 226 ulic (w tym 2 nazwane aleją i 3 nazwane Alejami)[45]. Osiem z jedenastu rond ma nazwy; są to ronda znajdujące się w pasie obwodnicy śródmieścia[46][47]. Niżej wymieniono je (w kolejności od południowej strony miasta i zgodnie z ruchem wskazówek zegara):

Najstarsze, powstałe na początku lat 30. XX w., jest rondo z pomnikiem H. Sienkiewicza, na ulicy nazwanej jego imieniem.

Wzdłuż obwodnicy śródmieścia, a także niektórych ulic wybiegających poza nią promieniście – Świderskiej, Pana Tadeusza, Międzyrzeckiej (także przez wieś Karwacz) i częściowo Żelechowskiej – przebiegają ścieżki rowerowe. Zbudowano je także na ul. Parkowej, wzdłuż Krzny Pd. od ul. Warszawskiej do al. Wojska Polskiego oraz na odcinkach ulic o układzie okrężnym: ul. Kiernickich (część środkowa i północna), Cegielnianej, Prusa.

Długość ścieżek rowerowych w 2014 r. wynosiła 21,5 km[48].

Zob. też wyżej w sekcji Transport krajowy i międzynarodowy.

Rzemiosło i usługi[edytuj | edytuj kod]

W mieście działa Cech Rzemiosł Różnych, założony w 1952 roku. Zrzesza on drobne przedsiębiorstwa produkcyjne, handlowe i usługowe.

Handel[edytuj | edytuj kod]

Przy ul. Prusa znajduje się Targowisko Miejskie nr 1. Na starym targowisku zwanym Rynkiem jest prowadzony handel zwierzętami hodowlanymi, płodami rolnymi i artykułami przemysłowymi. Dniem targowym w Łukowie tradycyjnie jest czwartek. Do czasu wybudowania pasażu handlowego przy ul. Kanałowej, funkcjonowało przy niej Targowisko Miejskie nr 2, zwane zieleniakiem, gdzie odbywał się drobny handel warzywami, nabiałem itp. Obecnie jest na to wydzielone miejsce na targowisku przy ul. Prusa.

W mieście znajduje się wiele hurtowni, sklepów małych i dużych samoobsługowych, należących do przedsiębiorstw miejscowych i dużych sieci handlowych (zob. niżej).

Liczba podmiotów gospodarczych[edytuj | edytuj kod]

Liczba podmiotów gospodarczych według stanu w dniu 31 grudnia 2008 r. przedstawiała się następująco[49]:

  • ogółem 3409 jednostek gospodarczych, w tym w sektorze publicznym 96, w sektorze prywatnym 3313.

Podmioty gospodarcze według sekcji PKD

  • handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samochodowych, motocykli oraz artykułów użytku osobistego i domowego (sekcja G) – 1356
  • budownictwo (F) – 383
  • obsługa nieruchomości, wynajem i usługi związane z prowadzeniem działalności gospodarczej (K) – 363
  • przetwórstwo przemysłowe (D) – 295
  • transport, gospodarka magazynowa i łączność (I) – 243
  • ochrona zdrowia i pomoc społeczna (N) – 184
  • pośrednictwo finansowe (J) – 127
  • edukacja (M) – 85
  • hotele i restauracje (H) – 72
  • rolnictwo, łowiectwo i leśnictwo (A) – 23
  • administracja publiczna i obrona narodowa; obowiązkowe ubezpieczenia społeczne i powszechne ubezpieczenie zdrowotne (L) – 14
  • górnictwo (C) – 4
  • wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz i wodę (E) – 2

Transport krajowy i międzynarodowy[edytuj | edytuj kod]

Budynek dworca od strony peronów (po remoncie)

Łuków to ważny węzeł kolejowy i drogowy.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Przez miasto Łuków przebiegają następujące linie kolejowe:

W Łukowie znajdują się dwie stacje kolejowe: Łuków (2 km na północ od centrum) i Łuków Łapiguz (1,5 km na zachód od centrum) oraz przystanek kolejowy Łuków Zapowiednik we wschodniej części miasta.

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Łuków ma połączenia międzymiastowe przez drogi:

 Osobny artykuł: PKS Łuków.

Transport drogowy również pełni dużą rolę. Istnieje tu przedsiębiorstwo PKS w Łukowie SA, zapewniające połączenia z Warszawą, Siedlcami, Radzyniem Podlaskim, Garwolinem, Lubartowem oraz Lublinem, a także z większością miejscowości na terenie całego powiatu. Jego ofertę uzupełniają przedsiębiorstwa PKS „Sokołów” w Sokołowie Podlaskim SA, PKS w Radzyniu Podlaskim SA, PKS Ryki Sp. z o.o. czy Olsztyński Bus Sp. z o.o., utrzymujące regularne połączenia m.in. z Sokołowem Podlaskim, Rykami i Olsztynem. Istnieją też prywatni przewoźnicy utrzymujący połączenia do Lublina, Warszawy, Siedlec i Radzynia Podlaskiego.

Śródmieście od strony północnej, zachodniej [51]i południowej otacza droga dwupasmowa, zwana małą obwodnicą (wobec zaplanowanej właściwej obwodnicy, która ma prowadzić blisko zachodniej granicy miasta).

Służba zdrowia[edytuj | edytuj kod]

W Łukowie według stanu na 1991 rok funkcjonowały następujące placówki służby zdrowia: Szpital Miejski, Pogotowie Ratunkowe, przychodnie rejonowe przy ul. 700-lecia (obecnie to ul. dr. A. Rogalińskiego) i Al. Kościuszki, co najmniej sześć prywatnych gabinetów lekarskich oraz pięć aptek, w tym trzy prywatne. W Łukowie pracowało 100 lekarzy i 439 pielęgniarek. Szpital Miejski w Łukowie był największym w województwie siedleckim pod względem liczby łóżek (667).

Obecnie Szpital im. św. Tadeusza (ul. Rogalińskiego 3), który stanowi trzon Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej, jest jednym z największych szpitali powiatowych w województwie lubelskim. Przy nim znajduje się Szpitalny Oddział Ratunkowy oraz Przychodnia Specjalistyczna. Oprócz Zakładu Lecznictwa Szpitalnego, w skład Zespołu wchodzą takie jednostki podstawowej opieki zdrowotnej, jak Pomoc Nocna i Świąteczna SPOZ przy ul. Partyzantów 10 oraz Przychodnia Rejonowa SPZOZ przy Al. Kościuszki 2a.

W mieście czynne są też prywatne przychodnie i gabinety lekarskie. Są to m.in. zakłady opieki zdrowotnej:

  • NZOZ „Evmed”, ul. A. Struga 11 (od IX 1994);
  • Centrum Stomatologii Rodzinnej Agnieszka Kuryło (działa od I 1995), ul. Struga 5;
  • NZOZ Poradnia Dermatologiczno-Alergologiczna, ul. Międzyrzecka 60 (od III 1999);
  • NZOZ „Kolejarz”, Al. T. Kościuszki 50a (od IX 1999);
  • NZOZ „Łukmed” s.c., ul. Międzyrzecka 60 (od I 2000);
  • NZOZ „Łuksja-Med”, ul. Staropijarska 3, wejście od ul. F. Chopina 5 (od V 2005);
  • „Pro-Med”, ul. Międzyrzecka 60 (od XI 2005);
  • NZOZ św. Michała - Poradnia Lekarza Rodzinnego i Poradnie Specjalistyczne, ul. H. Sienkiewicza 7a (od VII 2007);
  • Centrum Medyczno-Diagnostycznego w Siedlcach (NZOZ „Centrum”). Przychodnie Zdrowia, ul. Międzyrzecka 66 (od VII 2007) i ul. A. Struga 11 (od II 2016);
  • NZOZ „Amicus” Pediatria, Rehabilitacja (i Stomatologia), al. Wojska Polskiego 33 (od I 2009);
  • Specjalistyczny Gabinet Chorób Naczyń, ul. Przemysłowa 1a;
  • NZOZ „InterHem” w Białymstoku. Filia w Łukowie - hospicjum domowe, ul. A. Rogalińskiego 3;
  • Przyzakładowa Przychodnia Medycyny Pracy przy Zakładach Mięsnych „Łmeat-Łuków” SA, ul. Przemysłowa 15;
  • „Ortodentika” s.c. Rehabilitacja, Ortopedia i Stomatologia, ul. Kiernickich 47 (od VIII 2013);
  • Centrum Medyczne „Salus Med” SK w Lublinie, poradnia w Łukowie, ul. Warszawska 26a (od X 2016), oraz
  • NZOZ Laboratorium Diagnostyczne „Analiza”, ul. Warszawska 68a (od VI 1993).

Opiekę pielęgniarską świadczą m.in. NPZOZ „Szafir-Med”, ul. Sienkiewicza 7a (od IX 2010), NZOP „Zdrowie” s.c., ul. Struga 11, (od I 2011)[52][53].

Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna znajduje się przy ul. Spółdzielczej 4.

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Na początku lat dziewięćdziesiątych do publicznych placówek oświatowych w Łukowie należało: 9 przedszkoli, 6 szkół podstawowych, liceum ogólnokształcące, liceum medyczne, zespół szkół zawodowych i zasadnicza szkoła rolnicza. Z dniem 1 IX 1999 r. utworzono 3 samodzielne gimnazja, w tym dwa na miejscu zlikwidowanych szkół podstawowych. W roku szkolnym 2008/2009 w mieście funkcjonowało 9 publicznych przedszkoli, 3 szkoły podstawowe i trzy gimnazja. Władze powiatu zostały organem prowadzącym następujące szkoły średnie: I Liceum Ogólnokształcące im. T. Kościuszki i IV Liceum Ogólnokształcące im. Jana Pawła II oraz 3 zespoły szkół (w tym jeden składający się wyłącznie ze szkół średnich): nr 1 – im. H. Sienkiewicza, nr 2 – im. A. Świętochowskiego i nr 3 – im. W. Reymonta. Powiatową placówką jest też Zespół Placówek (d. Zespół Szkół Specjalnych) im. M. Konopnickiej (zał. 2010) oraz Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna (zał. 1975). W 1991 r. powstało Społeczne Liceum Ogólnokształcące, późniejsze Katolickie Liceum Ogólnokształcące im. S. kard. Wyszyńskiego, które zakończyło swoją działalność wraz z końcem roku szkolnego 2011/2012.

Oświata do trzeciego trzyletniego etapu edukacyjnego włącznie[edytuj | edytuj kod]

W roku szkolnym 2015/16 r. działało 6 przedszkoli miejskich, w tym jedno w zespole ze szkołą podstawową, 3 szkoły podstawowe (nr 1, 2 i 5), w tym jedna (nr 1) we wspomnianym zespole szkół oraz 3 gimnazja (nr 1, 2 i 3), w tym jedno (nr 1) w zespole. Są to jednostki prowadzone przez Miasto Łuków[54]. Oprócz oddziałów przedszkolnych w szkołach podstawowych i 6 przedszkoli publicznych prowadzonych przez Miasto Łuków (w tym jedno w zespole szkół), funkcjonowało 6 przedszkoli niepublicznych (o różnym profilu) prowadzonych przez indywidualne osoby oraz 3 prowadzone przez zgromadzenia zakonne i Kościół[55].

Szkoły ponadgimnazjalne[edytuj | edytuj kod]

Do jednostek oświatowych, których organem prowadzącym jest Powiat Łukowski, należą w mieście: I Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Kościuszki (zał. 1919), Zespół Szkół nr 1 im. Henryka Sienkiewicza (zał. 1973), Zespół Szkół nr 2 im. Aleksandra Świętochowskiego (zał. 1994), Zespół Szkół nr 3 im. Władysława Stanisława Reymonta (zał. 1992) i IV Liceum Ogólnokształcące im. Jana Pawła II (zał. 1992)[55]. W skład wymienionych zespołów wchodzą technika, licea zawodowe lub zasadnicze szkoły zawodowe. Do szkół policealnych należy Medyczne Studium Zawodowe (zał. 1976) i Collegium – Akademickie Studium Policealne.

Szkolnictwo wyższe[edytuj | edytuj kod]

  • Wyższa Szkoła Biznesu i Administracji (od 2005 r. wydaje „Roczniki Wyższej Szkoły Biznesu i Administracji w Łukowie”).
  • Collegium Łukowskie Akademii Medycznej w Lublinie (otwarte 2001 r.).

W latach 2000–2006 Ośrodek Dydaktyczno-Konferencyjny KUL w Łukowie umożliwiał uzyskanie wyższego wykształcenia zawodowego o kierunkach administracja i informatyka.

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Łuków wraz z okolicą, początkowo w promieniu 20–40 km, od XII wieku należał do parafii łukowskiej archidiakonatu radomskiego diecezji krakowskiej. W 1790 roku parafia została włączona do diecezji chełmskiej, a w 1807 do nowo utworzonej diecezji lubelskiej. W 1818 roku, kiedy erygowano diecezję janowską czyli podlaską, znalazły się w niej również tereny należące do dekanatu łukowskiego. W 1867 roku na mocy ukazu carskiego Aleksandra II diecezja podlaska została skasowana i przyłączona do lubelskiej. Taki stan trwał do roku 1918, kiedy reaktywowano diecezję podlaską.

W Łukowie mają siedzibę 4 parafie rzymskokatolickie:

Kościół parafialny św. Brata Alberta

W Łukowie prowadzą posługę dwa zgromadzenia zakonne:

  • Zgromadzenie Sióstr Najświętszej Rodziny z Nazaretu – siostry nazaretanki, które m.in. prowadzą Dom Pomocy Społecznej dla Dzieci i Młodzieży Niepełnosprawnej oraz niepubliczne przedszkole
  • Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo, które m.in. prowadzi w mieście Specjalny Ośrodek Wychowawczy

Liczbę osób innych wyznań mieszkające na terenie czterech łukowskich parafii (w tym trzech o charakterze miejsko-wiejskim) szacuje się na ok. 340 na 35 142 parafian rzymskokatolickich, co stanowi ok. 1%[56].

Na terenie Łukowa działalność duszpasterską prowadzi także zbór Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego z siedzibą na kolonii wsi Dminin, oraz placówka misyjna Kościoła Ewangelicznych Chrześcijan.

W mieście działalność kaznodziejską prowadzi również zbór Łuków Świadków Jehowy, posiadający Salę Królestwa przy al. Tadeusza Kościuszki 46[57].

Kultura[edytuj | edytuj kod]

  • Łukowski Ośrodek Kultury
  • Kino Łuków wcześniej Kino Oaza. W okresie międzywojennym wyświetlano głównie filmy produkcji polskiej nieme, a później dźwiękowe. Organizowano także koncerty znanych warszawskich artystów operowych, które cieszyły się dużym uznaniem wśród łukowskiej publiczności. Wraz z wybuchem II wojny światowej i okupacją niemiecką kino, jako placówka o znaczeniu propagandowym, zostało poddane administracji niemieckiej, nazwę zmieniono na „Corso”, a kierownikiem została osoba narzucona przez okupanta. Wyświetlano filmy niemieckie, włoskie i nieliczne przedwojenne polskie dopuszczone przez niemiecką cenzurę. W 1945 r., po krótkiej przerwie, kino wznowiło działalność pod pierwotną nazwą „Oaza”. Chociaż budynek mieszczący kino pozostał własnością spadkobierców założycieli, to samo kino zostało upaństwowione i włączone do Okręgowego Przedsiębiorstwa Rozpowszechniania Filmów w Lublinie. Od roku 1948 kino prowadziło również działalność objazdową, z wykorzystaniem mobilnego projektora 16 mm, obsługując teren powiatu łukowskiego. W latach 1945–1989 w kinie kilkakrotnie wymieniano sprzęt projekcyjny oraz fotele na widowni. W latach 1972–1975 w kinie działał Dyskusyjny Klub Filmowy oraz Młodzieżowa Akademia Filmowa prowadzone przez ówczesnego dyrektora Powiatowego Domu Kultury p. Bogusława Słodkowskiego. Również w latach osiemdziesiątych aktywnie funkcjonował DKF prowadzony przez p. Ewę Wiśnicką. W roku 1990, w wyniku zmian ustrojowych i upadku państwowych przedsiębiorstw kinematograficznych, Kino „Oaza” zostało włączone w struktury Łukowskiego Ośrodka Kultury. Od początku XXI wieku – wskutek rozwoju mediów elektronicznych, telewizji i internetu oraz coraz bardziej nowoczesnej konkurencji w pobliskich Siedlcach – Kino „Oaza” stopniowo traciło na znaczeniu, frekwencja na seansach malała. Koszty funkcjonowania zaczynały przewyższać dochody, do czego przyczyniła się także znacząca podwyżka czynszu narzucona przez nowego właściciela budynku.
    • W 2011 r. została podjęta decyzja o likwidacji kina w dotychczasowym, analogowym, wydaniu oraz w dotychczasowej lokalizacji i przeniesieniu do budynku Łukowskiego Ośrodka Kultury, gdzie zostanie wyposażone w nowoczesną aparaturę projekcyjną, jak również widownię.
    • Rok 2012. Trwały prace koncepcyjne oraz projektowe nad powstaniem kina cyfrowego.
    • Rok 2012. Decyzją Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej – Łukowski Ośrodek Kultury otrzymał dofinansowanie na zakup foteli kinowych (umowa nr DUK-501-11267/2012).
    • Rok 2012. Zakup ekranu kinowego.
    • Rok 2013. Realizacja zadania: „Zakup foteli kinowych do kina cyfrowego w Łukowie” – finansowany przez Polski Instytut Sztuki Filmowej. Kwota dofinansowania – 35 000 zł.
    • Rok 2013. Realizacja zadania „Modernizacja Łukowskiego Ośrodka Kultury – etap I” finansowanego ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Kwota dofinansowania – 200 000 zł.
    • 30 grudnia 2013 r. Otwarcie Kina Łuków.
  • Miejska Biblioteka Publiczna im. Henryka Sienkiewicza; do końca 2011 r. działała w strukturze ŁOK, następnie niezależna od niego.
  • Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. Mieczysława Karłowicza, zał. 1945 r.[58]
  • Klub „Apis” przy Łukowskiej Spółdzielni Mieszkaniowej; przy nim działa m.in.
    • Bractwo Literackie „Łukowianin”, zał. 2002 r.
    • Załoga Obronna Kasztelu Łuków – grupa rekonstrukcji historycznej, zał. 2002 r.
  • Chór „Lutnia” I Liceum Ogólnokształcącego im. T. Kościuszki, zał. 1999 r. przez społecznika i nauczyciela muzyki kilku łukowskich szkół Tadeusz Borkowskiego (zmarł 3 VI 2012)
  • Studio Tańca „Incognito”; zespół założono w 2004 r.
  • Dziecięcy Zespół Regionalny „Kropelki Rosy” założony w 2005 r.

Instytucje i stowarzyszenia regionalistyczne[edytuj | edytuj kod]

Łukowski Ośrodek Kultury

Zestawiono tu instytucje i stowarzyszenia regionalistyczne oraz szerszego zakresu prowadzące podobną działalność.

  • Miejska Biblioteka Publiczna im. Henryka Sienkiewicza, założona w 1908 r.
  • Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Łukowskiej, zał. 1957 r. Wydaje m.in. „Zeszyty Łukowskie”.
  • Muzeum Regionalne w Łukowie, zał. 1960 r. – wystawy etnograficzne, sztuki, geologiczno-paleontologiczna (amonitów z jurajskich kier lodowcowych rejonu Łukowa).
  • Łukowskie Towarzystwo Regionalne imienia Jana Stanisława Majewskiego, zał. 1995. Wydaje m.in. „Nową Gazetę Łukowską”, a od początku bieżącego stulecia – rocznik „Łuków i Ziemia Łukowska. Kalendarium kronikarskie”.
  • Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne „Nasz Region”, zał. 2001. W latach 2002–2004 wydawało dwutygodnik „Puls Naszego Regionu”. M.in. prowadzi Dziecięcy Zespół Regionalny „Kropelki Rosy” zał. 2005 r.
  • Łukowskie Stowarzyszenie Rozwoju, zał. 2002 r. Wśród różnokierunkowych działań prowadzi(ło) Portal Historyczny Miasta Łuków.
  • Bractwo Literackie „Łukowianin”, działające w Klubie „Apis” przy ŁSM, zał. 2002 r.
  • Stowarzyszenie „Nasze Dziedzictwo”, zał. 2007 r.
  • Stowarzyszenie Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Łukowskiej „Łukowiacy”, zał. 1999 r.
  • grupa skupiona wokół serwisu internetowego „Łuków Historia. Historyczna galeria miasta Łuków”, zał. 2010 r.
  • Towarzystwo Przyrodniczo-Historyczne „Orlik”, zał. 2015 r.
  • Stowarzyszenie „Łukowskie Forum Rozwoju”, zał. 2015 r.
  • Stowarzyszenie Alternatywa dla Łukowa, zał. 2016 r.

Media lokalne i regionalne[edytuj | edytuj kod]

Prasa

Pierwszym łukowskim pismem lokalnym po 1989 roku był „Głos Łukowa”, przez pierwsze miesiące – pismo miejscowego OKW NSZZ „Solidarność”, potem – niezależny Obywatelski Dwutygodnik Ziemi Łukowskiej. Ukazywał się regularnie do końca 2006 r., a okazjonalnie (wydania specjalne) – do jesieni 2008 r.

Obecnie w Łukowie systematycznie są wydawane czasopisma o zasięgu powiatu łukowskiego:

  • Nowa Gazeta Łukowska – miesięcznik Towarzystwa Regionalnego im. J. S. Majewskiego w Łukowie
  • Wspólnota Łukowska – jeden z tygodników północnej Lubelszczyzny, wydawnictwa „Wspólnota”

W 2011 r., od 18 IV do 15 XII, ukazywał się tygodnik Łukowska Gazeta Lokalna oraz, od III – miesięcznik Gazeta Łukowska.

Ponadto powiat łukowski znajduje się w zasięgu następujących tygodników subregionalnych:

Radio

Stacjami radiowymi informującymi o sytuacji w mieście jest:

Telewizja

  • Łukowski Program Telewizyjny, czyli Master TV – telewizja kablowa odbierana w sieci UPC na wszystkich osiedlach bloków mieszkalnych w Łukowie oraz, w mniejszej rozdzielczości, w Internecie.
  • Magnes.TV – powstała w 2012 roku telewizja, dostępna w sieci światłowodowej operatora telekomunikacyjnego FEROmedia oraz w Internecie
  • Lukman TV (nie działająca już)

Telewizją regionalną odbieraną w powiecie łukowskim jest TVP Lublin.

Internet

Liczne lokalne witryny internetowe instytucji samorządowych, społecznych, niektórych parafii, strony www osób i przedsiębiorstw prywatnych. Prawie wszystkie redakcje wyżej wymienionych mediów prowadzą własne serwisy internetowe. Najstarszą stroną WWW o grodzie nad Krzną jest nieaktualizowany już Wirtualny Łuków, w sieci od 1996 roku. Pierwsza nieoficjalna strona Miasta Łuków. Bogaty zakres miała pierwsza wersja oficjalnej witryny internetowej Miasta Łuków, powstała w 1999 r.

W Internecie funkcjonują też portale informacyjne - Łuków24.pl(www.lukow24.pl) i wŁukowie.pl (www.wlukowie.pl)oraz lokalny portal sportowy sport.lukow.pl (www.sport.lukow.pl)

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Instytucje, stowarzyszenia, kluby sportowe

  • Ośrodek Sportu i Rekreacji w Łukowie, który posiada m.in. letnie baseny w śródmieściu, krytą pływalnię oraz zalew w dolinie Krzny Pd. w sąsiedztwie lasu Zimna Woda.
  • Łukowski Klub Sportowy „Orlęta Łuków”, zał. 1923 r.
  • Miejski Międzyszkolny Klub Sportowy „Amonit” zał. 1994 r.
  • TKKF Ognisko „Niedźwiadek”, działa od 1995 r.
  • Stowarzyszenie Szachistów „Szachpol” w Łukowie założone w 1995 roku, prowadzi klub sportowy w zakresie szachów
  • Międzyszkolny Klub Sportowy „Delfinek” w Łukowie, zał. 2000 r.
  • Klub Strzelectwa Sportowego „Orlik” w Łukowie, działa od 2002 r.
  • Łukowskie Stowarzyszenie Rozwoju założyło w 2007 r. i prowadzi klub sportowy „ŁSR Orlik 2006 Łuków” w zakresie piłki nożnej chłopców.
  • Stowarzyszenie Piłki Ręcznej „Łukovia” Łuków założone w 2002 roku, prowadzi klub sportowy piłki ręcznej dziewcząt (www.lukovia.pl)

Obiekty infrastruktury

  • boisko ŁKS "Orlęta" Łuków
  • boiska "Orlik"
  • baseny letnie przy ul. Browarnej
  • kryta pływalnia "Delfinek" przy ul. Siedleckiej
  • zalew "Zimna Woda", zrewitalizowany w latach 2017–2018 wraz z rozbudową jego infrastruktury rekreacyjnej
  • siłownia zewnętrzna w parku Miejskim
  • skatepark w parku Miejskim
  • promenada wraz z trasą rowerową nad Krzną Południową od ul. Warszawskiej do al. Wojska Polskiego, ukończoną w 2018 r.


Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie[59]:

Urodzeni w Łukowie[edytuj | edytuj kod]

Zob. więcej w kategorii Łuków, w podkategorii Ludzie związani z Łukowem.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Wyniki ponownego głosowania i wyboru burmistrza, PKW, Wybory Samorządowe 2010, m. Łuków.
  2. a b Łuków polskawliczbach.pl, w oparciu o dane GUS.
  3. a b „Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym”, s. 75, 169, 2015-07-22. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507. 
  4. Józef Ryszard Szaflik: Uzyskanie prawa niemieckiego. W: Ryszard Orłowski, Józef Ryszard Szaflik: Dzieje miasta Łukowa. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1962, s. 16.
  5. „Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt”. T. 16, s. 14, 1782. Halle. 
  6. Rejestr poborowy województwa lubelskiego (powiat lubelski i urzędowski z r. 1626, ziemia łukowska z r. 1620). Opracowali Jan Kolasa i Kamila Szuster pod redakcją Stefana Inglota. PWN, Wrocław 1957. [1]
  7. Karol de Perthées: Mappa szczegulna woiewodztwa lubelskiego [...] 1786. [ca 1 : 2 245 000]. [Paris: s.n., ca 1806] [2]
  8. Marzena Wieczorek (red.): Regionalny atlas Polski. Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych im. E. Romera, 2000, s. 5. ISBN 83-7000-512-8. OCLC 751275806.
  9. Główny Geodeta Kraju: Mapa topograficzna Polski 1:10 000. Łuków. Urząd Marszałkowski Województwa Lubelskiego, Geokart-International Sp. z o.o. Rzeszów, 2002. ISBN 83-239-6085-2.
  10. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  11. Zenon Wolski: Łuków i Ziemia Łukowska. Kalendarium 1233-1994. Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Łukowskiej, Łuków, 1996, s. 8. ISBN 83-904334-0-0.
  12. Kazimierz Rymut: Nazwy miast Polski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, s. 141. ISBN 83-04-02436-5.
  13. Stefan Warchoł: Nazwy miast Lubelszczyzny. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1964.
  14. Pobyt templariuszy w Łukowie w połowie XIII wieku (pol.). [dostęp 2012-04-20].
  15. M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.
  16. Ryszard Orłowski: Łuków w dobie upadku Rzeczypospolitej Szlacheckiej. W: Ryszard Orłowski, Józef Ryszard Szaflik: Dzieje miasta Łukowa. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1962, s. 61.
  17. [Ryszard Grafik]: Dzieje szkolnictwa średniego w Łukowie. W: [Ryszard Grafik et al.]: Alma Mater Lukoviensis. Z dziejów Gimnazjum i Liceum im. Tadeusza Kościuszki w Łukowie (1918–2008). Łuków: Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Kościuszki w Łukowie, 2008, s. 38–40. ISBN 83-923129-1-0.
  18. [Ryszard Grafik et al.]: Dzieje szkoły. W: [Ryszard Grafik et al.]: Alma Mater Lukoviensis. Z dziejów Gimnazjum i Liceum im. Tadeusza Kościuszki w Łukowie (1918-2008). Łuków: Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Kościuszki w Łukowie, 2008, s. 45–46. ISBN 83-923129-1-0.
  19. Szymon Rudnicki, Żydzi w parlamencie II Rzeczypospolitej, Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2015, s. 63, ISBN 978-83-7666-363-0, ISBN 978-83-7666-412-5.
  20. Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa. Lata wojny 1939–1945. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa; Wydawnictwo „Sport i Turystyka”, Warszawa 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, s. 638
  21. Tadeusz Żenczykowski: Polska lubelska 1944. Warszawa 1990, s. 31.
  22. : Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa. Lata wojny 1939–1945. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa; Wydawnictwo „Sport i Turystyka”, Warszawa 1988. ​ISBN 83-217-2709-3​, s. 638
  23. Główny Urząd Statystyczny > TERYT > Wyszukiwanie. http://www.stat.gov.pl/broker/access/showSearch.jspa, dostęp 2009-02-28; Geoportal 2. iMap > Raster [tj. skany map topograficznych] [3] dostęp 2016-07-05
  24. Położona za przejazdem kolejowym parzysta część ul. Międzyrzeckiej na Zapowiedniku liczy najwięcej domów; jednak potocznie, niezgodnie z tradycją historyczną zaliczana jest do Karwacza.
  25. Uwaga na różnicę pisowni: Trzaskaniec – Trzaskoniec.
  26. Uwaga na różnicę pisowni: Gołaszowiec – Gołaszówiec.
  27. Uwaga na różnicę pisowni: Ulica – ulica.
  28. Podstrefa ekonomiczna w Łukowie. W: Łuków. Oficjalny serwis internetowy Miasta > Aktualności. 25 VII 2012, [4] dostęp 2016-07-02
  29. Ewelina Burda: Łuków: Podstrefa ekonomiczna już otwarta. Pierwszy inwestor zatrudni 100 osób. 11 XI 2014. „Dziennik Wschodni. Biała Podlaska” 2014, [12 XI], [5]
  30. [AKup/Łuków]: Łuków: Park miejski już otwarty. W: Katolickie Radio Podlasie > Z regionu > Łuków. 6 V 2010. [6] dostęp 2016-07-02.
  31. Zarząd, Przewodniczący [...]: ROD „Strumyk” w Łukowie. Uchwała w sprawie ustawy o rodzinnych ogrodach działkowych z dnia 8 lipca 2005 roku. Łuków, 2 IV 2006. „Biuletyn Polskiego Związku Działkowców” 2006, nr 13, s. 79–80. [7] dostęp 2016-06-18
  32. AKup/Łuków [DJ]: Najpiękniejsze ogródki na „Niedźwiadku”, 22 IX 2011. W: Podlasie24.pl » Informacje z regionu » Łuków. [8] dostęp 2016-06-18
  33. Opr. na podst.: Załącznik nr 1 do Obwieszczenia Nr 1/2017 Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie z dnia 9 stycznia 2017 roku: Wykaz zabytków wpisanych do rejestru „A” zabytków nieruchomych Powiatu Łukowskiego według stanu na dzień 31 grudnia 2016 r. [9], dostęp: 2018-07-18
  34. Krzysztof Czubaszek:Pomnik. W: Żydzi Łukowa i Okolic > Upamiętnienia [10] dostęp 2016-07-02
  35. II Spływ Kajakowy Rzeką Krzną [dostęp 2012-04-28].
  36. K. Czubaszek: Tablice. W: Żydzi Łukowa i okolic > Upamiętnienia. [11] dostęp 2015-07-02
  37. Nadający nazwę ul. Domaszewska nie zastosowali jej konsekwentnie dla historycznej drogi biegnącej wprost na południe do Domaszewnicy. Dalsza część tej drogi nie jest ul. Domaszewską (co nie przeszkadza, by ten odcinek drogi powiatowej tak w przyszłości nazwać). Tak nazwano również boczną drogę łączącą się z ul. Radzyńską i na tym odcinku nazwa ul. Domaszewska jest myląca.
  38. Przynajmniej w okolicach Łukowa jest regułą, że każda przymiotnikowa nazwa lasu, która jest utworzona od nazwy wsi, wskazuje na jego położenie na jej gruntach. W związku z różnymi publikacjami, w których używa się nieznanej dotychczas (por. np. Łesiowa Terenowe nazwy własne Lubelszczyzny lub mapy w Geoportalu) nazwy Las Malcanowski, należy zauważyć, że miejsce zwane przez okoliczną ludność Kierkutem znajduje się w granicach Łukowa, a nie wsi Malcanów. Ta pobliska wieś nawet nie sąsiaduje z miastem, jest od niego oddzielona m.in. kolonią Pieńki, położoną w obrębie geodezyjnym Świdry (patrz mapa katastralna w Geoportalu – [12]>.
  39. http://mapy.geoportal.gov.pl/imap/?gpmap=gp0&actions=acShowWgButtonPanel_kraj_TOPO, dostęp 2016.12.05
  40. Główny Urząd Statystyczny: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2008 r. Statistical Information and Elaborations (Informacje i Opracowania Statystyczne). Warszawa 2009, s. 57. [13].
  41. TeleAdreson – spis firm, adresy. [dostęp 2012-05-12].
  42. Katalog firm. [dostęp 2012-05-12].
  43. Ochrona Środowiska. , 2012. ISSN 0867-3217. [dostęp 2013-07-06]. 
  44. Instytucja. W: Zarząd Dróg Miejskich. [14] dostęp 2016.07.06
  45. a b Rejestr TERYT. Województwa, powiaty, gminy, ulice. Stan na: 2018-11-08 > Przeglądanie TERYT. [dostęp 2018-11-10].
  46. Geoportal 2 iMap > Wyszuliwania > Szukaj: Łuków (gm. miejska) > Orto[fotomapa]. [dostęp 2018-11-10].
  47. OpenStreetMap > Wyszukiwanie: Łuków miasto. [dostęp 2018-11-12].
  48. Statystyczne Vademecum Samorządowca. Gmina miejska Łuków 2014. [15] dostęp 2016.07.06
  49. Główny Urząd Statystyczny. Bank Danych Regionalnych > Moduł: Portret terytorium – zbiór informacji statystycznych o wybranej jednostce podziału terytorialnego (np. gmina, powiat itd.) > Jednostka terytorialna: Łuków (1), Lata: 2008.[16].
  50. 110 mln zł na dobre połączenia Łuków – Lublin. W: PKP S.A.> Aktualności. 2 XI 2017. [17], dostęp: 2017.07.11
  51. Geoportal > Mapy > Szukaj: Łuków (gm. miejska) > Zawartość mapy > Warstwy > Ortofotomapa. [dostęp 2012-05-12].
  52. Łuków - Lubelskie - ZOZy, gabinety, przychodnie, szpitale, apteki i inne jednostki). [dostęp 2016-06-18].
  53. https://wyszukiwarkaregon.stat.gov.pl/appBIR/index.aspx, dostęp 2016-06-18; https://spzoz.lukow.pl/, dostęp 2016-06-18; dostęp 2016-06-18; [18], dostęp 2016-06-18; [19], dostęp 2016-06-18
  54. Jednostki Budżetowe Dok. opublikowany 20 VII 2015. W: Urząd Miasta Łuków. Biuletyn Informacji Publicznej > Miejskie jednostki organizacyjne [20]
  55. a b Wyniki wyszukiwania w wykazie szkół i placówek na podstawie zadanych kryteriów. Położenie:Woj. lubelskie, łukowski, Łuków. W: SIO. System Informacji Oświatowej. [21] dostęp 2016-07-17
  56. Kolegiata, Parafia Przemienienia Pańskiego, Łuków [22]’; Parafia NMP Matki Kościoła, Łuków [23]; Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego, Łuków [24]; Parafia Św. Brata Alberta, Łuków [25] – wszystkie ww.: cop. Diecezja Siedlecka 2011, dostęp 2016-06-18.
  57. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-20].
  58. Łukowski Ośrodek Kultury.
  59. Miasta partnerskie. W: Łuków. Oficjalny serwis internetowy Miasta. [dostęp 2012-05-12].
  60. European Handball Federation - Emilia Galinska / Player, www.eurohandball.com [dostęp 2017-04-03] (ang.).
  61. Biogram Jerzego Sierociuka na stronie UAM (pol.). [dostęp 2014-08-25].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]