Kalhu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Kalchu)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Nimrud
Kalhu
Mapa północnej Mezopotamii z zaznaczonym położeniem najważniejszych asyryjskich miast, w tym miasta Kalhu
Mapa północnej Mezopotamii z zaznaczonym położeniem najważniejszych asyryjskich miast, w tym miasta Kalhu
Państwo  Irak
Położenie na mapie Iraku
Mapa lokalizacyjna Iraku
Nimrud
Nimrud
Ziemia 36°06′N 43°19′E/36,100000 43,316667
Kalchu – lamassu strzegące wejścia do pałacu królewskiego
plan miasta Kalchu z zaznaczonym przebiegiem murów oraz wzgórzami Tell Nimrud (rezydencja królewska) i Tell 'Azar (arsenał)
plan pałacu Aszurnasirpala II w Kalchu (na niebiesko zaznaczono dziedziniec w części ceremonialnej pałacu, na czerwono salę tronową, na żółto dziedziniec wewnętrzny w części prywatnej pałacu)

Kalhu[1], Kalchu[2] (asyr. Kalḫu[3]), biblijne Kalach[2] – starożytne miasto w północnej Mezopotamii, na wschodnim brzegu rzeki Tygrys, w IX i VIII w. p.n.e. stolica imperium asyryjskiego. Obecnie stanowisko archeologiczne Nimrud (Nimrūd)[1][4] w muhafazie Niniwa w północnym Iraku, ok. 30-35 km na połudnowy wschód od miasta Mosul[2][5][6].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Stanowisko Nimrud zasiedlone było już w czasach prehistorycznych, ale o tych najwcześniejszych fazach zasiedlenia wciąż wiadomo jest bardzo niewiele[6]. Na początku III tys. p.n.e. znajdowała się tu już najprawdopodobniej osada, ale jej rozmiary i charakter pozostają nieznane[6]. Na powierzchni stanowiska odnaleziono fragmenty ceramiki należącej do kultury Niniwa 5 (1 połowa III tys. p.n.e.), a w jednym z wykopów odkryto grób skrzynkowy datowany na ok. 1750 r. p.n.e.[6]

Miasto Kalhu założone zostało najprawdopodobniej ok. 1280 r. p.n.e.[6] Teksty z XIII w. p.n.e. wskazują, iż już wówczas odgrywało ono ważną rolę jako jedno z centrów administracyjnych państwa asyryjskiego[6]. O mieście z okresu średnioasyryjskiego nie wiadomo wiele, gdyż archeolodzy prowadzący wykopaliska w Nimrud skupili swą uwagę przede wszystkim na przebadaniu miasta z okresu nowoasyryjskiego[6].

Ok. 878 r. p.n.e. asyryjski król Aszurnasirpal II (883-859 p.n.e.) uczynił Kalhu stolicą państwa i rozpoczął w tym mieście zakrojony na szeroką skalę program budowlany[6]. Na jego rozkaz wzniesiony został nowy mur miejski, królewski pałac oraz dziewięć świątyń (położenie trzech z nich ustalono dzięki pracom wykopaliskowym)[6]. Mur miejski o długości ok. 7,5 km, wzniesiony z cegły mułowej, otaczał obszar o powierzchni ok. 360 ha[6]. Wewnątrz miasta znajdowała się otoczona własnym murem obronnym cytadela, zajmująca powierzchnię ok. 20 ha[6]. Kalhu pozostało stolicą do roku 707 p.n.e., kiedy to Sargon II (722-705 p.n.e.) uczynił Dur-Szarrukin nową stolicą Asyrii[6]. Pomimo utraty statusu stolicy Kalhu pozostało ważnym miastem, a późniejsi władcy asyryjscy, jak np. Asarhaddon (680-669 p.n.e.), prowadzili tu prace budowlane[6]. Medowie i Babilończycy zdobyli najprawdopodobniej Kalhu w okresie pomiędzy 614 a 612 r. p.n.e.[6]

Prowincja Kalhu[edytuj | edytuj kod]

Miasto Kalhu już w okresie średnioasyryjskim było stolicą asyryjskiej prowincji o tej samej nazwie[7]. Począwszy od czasów panowania Aszurnasirpala II (883-859 p.n.e.) gubernatorzy Kalhu zaczynają być wymieniani w asyryjskich listach i kronikach eponimów jako urzędnicy limmu[7]. Działalność gubernatorów Kalhu w okresie od końca IX w. p.n.e. aż do panowania Tiglat-Pilesera III (744-727 p.n.e.) jest dobrze udokumentowana w różnego rodzaju tekstach pochodzących z Kalhu[7]. Znany jest edykt królewski, w którym Aszurnasirpal II mianuje Nergal-apil-kumuę, gubernatora Kalhu, zarządcą królewskiego pałacu[7]. Szamasz-belu-usur, gubernator Kalhu za rządów Salmanasara III (858-824 p.n.e.), rozkazał wykonać w ekal mašarti („Pałacu przeglądów wojskowych”) kamienną podstawę pod tron królewski[7]. Bel-tarsi-iluma, gubernator Kalhu za rządów Adad-nirari III (810-783 p.n.e.) znany jest z własnych inskrypcji odkrytych w Kalhu[7]. Do naszych czasów zachowały się pieczęcie lub odciski pieczęci jego i trzech kolejnych gubernatorów Kalhu[7]. Gubernatorzy i prowincja Kalhu wymieniani są w jednym z edyktów Adad-nirari III, w listach z korespondencji królewskiej Sargona II oraz listach i dokumentach administracyjnych z czasów Asarhaddona[7].

Asyryjscy gubernatorzy Kalhu znani z asyryjskich list i kronik eponimów:

Kalendarium wykopalisk w Kalchu[edytuj | edytuj kod]

1820 - Claudius James Rich odwiedza Nimrud
1845-47 i 1849-51 - Wykopaliska Austena Henry'ego Layarda - odkrycie pałaców i świątyń na cytadeli. W sierpniu 1847 roku pierwsze reliefy wystawione w British Museum.
1853-1879 (z przerwami) - Prace Hormuzda Rassama, Williama Kennetha Loftusa i George'a Smitha; „dokopywanie” budowli uchwyconych przez Layarda, odkrycie świątyni Nabu.
1949-1957 - Max Mallowan - odsłonięcie dalszych części pałacu Aszurnasirpala II i świątyń Ninurty oraz Nabu.
1958-1963 - David Oates - odkopanie całego „Fortu Salmanasara”; badanie murów miejskich.
1959 do dziś - Iracki Departament Starożytności - wykopaliska na terenie pałacu Aszurbanipala II i świątyń, prace konserwatorskie i rekonstrukcje.
1974-1976 - Polskie wykopaliska pod kierunkiem Janusza Meuszyńskiego.
1987-1989 - Misja włoska pod kierunkiem Paolo Fiorina - opracowuje geodezyjnie część dolnego miasta, bada „Fort Salmanasara”.
1988-1990 - W trakcie wykopalisk prowadzonych przez archeologów irackich odkryto kilka grobów królowych asyryjskich: Jaby, Banitu i Atalii.
1989 - Misja British Museum (John Curtis) - jeden sezon badań w „Forcie Salmanasara”.

Polscy archeolodzy w Kalchu (1974-76)[edytuj | edytuj kod]

Misją Stacji Archeologii Śródziemnomorskiej UW w Kalchu kierował Janusz Meuszyński, a uczestniczyli mgr Antoni Mierzejewski, architekt dr Ryszard Sobolewski, fotograf Waldemar Jerke. W rezultacie trzech kampanii wykopaliskowych w latach 1974-76 przeprowadzonych w centralnej części cytadeli odkopano m.in. fragment fasady i bramę monumentalnej budowli, świetnie zachowane lamassu z inskrypcją Tiglat-Pilesera III, pełen naczyń magazyn pałacowy. Prace przerwała tragiczna śmierć Janusza Meuszyńskiego.

Czasy współczesne[edytuj | edytuj kod]

Z potwierdzonych przez rząd iracki doniesień wynika, iż 5 marca 2015 roku uzbrojeni ekstremiści z tzw. Państwa Islamskiego przy użyciu buldożerów przystąpili do niszczenia stanowiska archeologicznego w Nimrud[9]. Czyn ten potępiony został w specjalnym oświadczeniu wydanym następnego dnia przez Irinę Bokową, dyrektora generalnego UNESCO[9]. 12 kwietna 2015 ekstremiści opublikowali film dokumentujący niszczenie kamiennych artefaktów za pomocą młotów i elektronarzędzi, oraz silną detonację na terenie stanowiska archeologicznego. BBC oceniło, że tak duża siła wybuchu mogła zmieść zabytki z powierzchni ziemi[10].

Związki z Biblią[edytuj | edytuj kod]

Z asyryjskimm miastem Kalchu identyfikowane jest wzmiankowane w Biblii miasto Kalach[5][6]. Zgodnie z przekazem biblijnym (Rdz 10,8-12) Kalach (hebr. כֶּלַח[11], gr. Χαλαχ[12], łac. Chale[13]) miało być jednym z miast wzniesionych w Asyrii przez legendarnego Nimroda[14]. Od Nimroda, postaci znanej również w tradycji arabskiej, wywodzi się Nimrud (arab. لنمرود), współczesna arabska nazwa stanowiska kryjącego ruiny Kalchu[5].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 zapis według ustaleń Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych, w: Nazewnictwo Geograficzne Świata, zeszyt 2 (Bliski Wschód), Warszawa 2004, s. 44.
  2. 2,0 2,1 2,2 Encyklopedia PWN
  3. Postgate J.N. - Reade J.E., Kalḫu, w: Reallexikon..., s. 303.
  4. Postgate J.N. - Reade J.E., Kalḫu, w: Reallexikon..., s. 304.
  5. 5,0 5,1 5,2 Curtis J., Nimrud, w: Meyers E.M. (red.), The Oxford..., s. 141.
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 hasło Nimrud, w: Bienkowski P., Millard A. (red.), Dictionary..., s. 212.
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 Radner K., Provinz. C, w: Reallexikon..., s. 46.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 Assyrian Eponym List (ang.). oracc.museum.upenn.edu. [dostęp 2015-08-19].
  9. 9,0 9,1 UN condemns destruction of Nimrud heritage site in northern Iraq (ang.). United Nations News Centre. [dostęp 2015-03-11].
  10. Islamic State video 'shows destruction of Nimrud' (ang.). BBC, 2015-04-12. [dostęp 2015-04-12].
  11. Blue Letter Bible - Rdz 10,12 w Kodeksie Leningradzkim
  12. Blue Letter Bible - Rdz 10,12 w Septuagincie
  13. Blue Letter Bible - Rdz 10,12 w Wulgacie
  14. Biblia Internetowa - porównanie Rdz 10,8-12 w polskich przekładach Biblii. www.biblia.apologetyka.com. [dostęp 2015-04-12].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Curtis J., Nimrud, w: Meyers E.M. (red.), The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East, vol. IV, Oxford University Press, New York - Oxford 1997, s. 141-144.
  • Postgate J.N. - Reade J.E., Kalḫu, w: Reallexikon der Assyriologie, tom V (Ia... - Kizzuwatna), Walter de Gruyter, Berlin - New York 1976-1960, s. 303-323.
  • Radner K., Provinz. C, w: Reallexikon der Assyriologie, tom XI (Prinz, Prinzessin - Samug), Walter de Gruyter, Berlin - New York 2006-2008, s. 42-68.
  • Stępniowski F.M., Kalchu - miasto skarbów, w: Archeologia Żywa 2(25) 2003, s. 38-41.
  • hasło Nimrud, w: Bienkowski P., Millard A. (red.), Dictionary of the Ancient Near East, British Museum Press, London 2000, s. 212-213.